Adhyaya 61

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ମଧ୍ୟମଭାଗରେ ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ‘ବୈବସ୍ୱତମନୋଃ ସୃଷ୍ଟି’ ନାମ ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ (60)। ସୂତ କହିଲେ—ମନୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିସର୍ଗ (ବଂଶବିସ୍ତାର) ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣ। ପୃଷଧ୍ର ରାତିରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଗାଈକୁ ହିଂସା କରି, ସେଇ କ୍ଷଣେ…

Verse 2

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଶାପରୁ ସେ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ଏବଂ କରୂଷର ବଂଶଜ କାରୂଷ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ମଦ (ଅତ୍ୟଧିକ ଦର୍ପୀ) ଥିଲେ।

Verse 3

सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः

ସହସ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ଏକ ପରାକ୍ରମୀ ଗଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଦିଷ୍ଟଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାଭାଗ ‘ଭଲନ୍ଦନ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ।

Verse 4

भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

ଭଲନ୍ଦନଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରାଂଶୁ ନାମକ ମହାବଳୀ ଥିଲେ। ପ୍ରାଂଶୁଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରଜାପତି ସମ ନୃପ ଥିଲେ।

Verse 5

संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः

ସଂବର୍ତ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସୁହୃଦ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଲେ। ଏଠାରେ ସଂବର୍ତ୍ତ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାବିବାଦ ହେଲା।

Verse 6

ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

ଯଜ୍ଞର ଋଦ୍ଧି ଦେଖି ବୃହସ୍ପତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସଂବର୍ତ୍ତ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ତେବେ ଭୟଙ୍କର ରୋଷ କଲେ।

Verse 7

लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्

ଲୋକମାନଙ୍କ ନାଶାର୍ଥେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଇଥିବା ସେଇ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ମରୁତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରହୀନ (ଅବାସବାନ୍) ନରିଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହେଲେ।

Verse 8

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः

ନରିଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଦଣ୍ଡଧର ରାଜା ‘ଦମ’ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ’ ରାଜା ହେଲେ।

Verse 9

सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः

ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ସୁଧୃତି’; ସୁଧୃତିଠାରୁ ପୁନଃ ‘ନର’ ଜନ୍ମିଲେ। ‘କେବଳ’ଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବନ୍ଧୁମାନ’—କେବଳାତ୍ମଜ।

Verse 10

अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः

ତାପରେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ‘ବେଗବାନ’ ହେଲେ। ବେଗବାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବୁଧ’ ଏବଂ ବୁଧଙ୍କ ଆତ୍ମଜ ‘ତୃଣବିନ୍ଦୁ’ ହେଲେ।

Verse 11

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा

ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ତୃତୀୟ କ୍ରମରେ ସେ ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ‘ଇଡବିଡା’; ସେହି ହେଲେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ମାତା।

Verse 12

पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता

ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବିଶାଳ’ ପରମଧାର୍ମିକ ରାଜା ଥିଲେ—ଦାନଶୀଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର୍ୟ ଓ ଔଜସ୍‌ସମ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ବିଶାଳା’ ନଗରୀ ନିର୍ମିତ ହେଲା।

Verse 13

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः

ବିଶାଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାବଳୀ ରାଜା ହେମଚନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ। ହେମଚନ୍ଦ୍ର ପରେ ‘ସୁଚନ୍ଦ୍ର’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ରାଜା ହେଲେ।

Verse 14

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत

ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱ’ ନାମେ ବିଶ୍ରୁତ ରାଜା ଥିଲେ। ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଦ୍ୱାନ ସୃଞ୍ଜୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः

ସୃଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରତାପବାନ୍ ସହଦେବ ଥିଲେ। ସହଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରମଧାର୍ମିକ କୃଶାଶ୍ୱ ଥିଲେ।

Verse 16

कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः

କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରତାପବାନ୍ ସୋମଦତ୍ତ ଥିଲେ। ରାଜର୍ଷି ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନମେଜୟ ହେଲେ।

Verse 17

जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः

ଜନମେଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ‘ପ୍ରମତି’ ନାମେ ବିଶ୍ରୁତ ହେଲେ। ତୃଣବିନ୍ଦୁଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ବୈଶାଳକ ବଂଶର ସମସ୍ତ ନୃପ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 18

दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः

ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ମହାତ୍ମା, ବୀର୍ୟବାନ୍ ଓ ସୁଧାର୍ମିକ ଥିଲେ। ଶର୍ୟାତିଙ୍କ ବଂଶରେ ‘ଆନର୍ତ୍ତ’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।

Verse 19

पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्

ସୁକନ୍ୟା ନାମକ ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ; ସେ ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ଆନର୍ତ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ‘ରେବ’ ନାମକ ସୁବୀର୍ୟବାନ୍ ଥିଲେ।

Verse 20

आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

ଯାହାର ଦେଶ ‘ଆନର୍ତ୍ତ’ ଓ ରାଜଧାନୀ କୁଶସ୍ଥଳୀ ଥିଲା—ରେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ରୈବତ’; ରୈବତଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର ‘କକୁଦ୍ମୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 21

ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके

ସେ ଶତ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଥିଲେ। କୁଶସ୍ଥଳୀର ରାଜ୍ୟ ପାଇ, କନ୍ୟା ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ-ଗାନ ଶୁଣିଲେ।

Verse 22

मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्

ହେ ବିଭୋ! ଦେବଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହିଟା ବହୁ ଯୁଗ ହୋଇଗଲା। ସେ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ହିଁ ନିଜ ପୁରୀକୁ ଫେରିଲେ; ସେହି ପୁରୀ ଯାଦବମାନେ ଘେରିଥିଲେ।

Verse 23

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः

ଦ୍ୱାରବତୀ ନାମରେ ଅନେକ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ମନୋହର ନଗରୀ ନିର୍ମିତ ହେଲା; ବସୁଦେବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଭୋଜ, ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକମାନେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 24

तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः

ରେବତଙ୍କ ସେଇ କଥା ଯଥାତଥ୍ୟ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଦମନ ରାଜା ‘ସୁବ୍ରତା’ ନାମକ ନିଜ କନ୍ୟା ରେବତୀଙ୍କୁ ବଳଦେବଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ; ପରେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ମେରୁ ଶିଖରକୁ ଗଲେ।

Verse 25

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्

ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ (ବଳରାମ) ରେବତୀ ସହିତ ନିଶ୍ଚୟ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କଲେ। ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 26

ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାମତେ! ଅନେକ ଯୁଗ କାଳ ଅତିତ ହେଲା ସତ୍ତ୍ୱେ ରେବତୀକୁ କିମ୍ବା କକୁଦ୍ମିନ୍ ରୈବତଙ୍କୁ ଜରା କିପରି ଆସିଲା ନାହିଁ? ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ; ତେଣୁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମଧ୍ୟ କହ।

Verse 27

सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह

ସୂତ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନ ଜରା ଥାଏ, ନ ଭୁଖ-ପିଆସ, ନ ମୃତ୍ୟୁଭୟ; ଏବଂ ସେଠାରେ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 28

गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହାକୁ ମୁଁ ଏବେ, ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବି।

Verse 29

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्

ସାତ ସ୍ୱର, ତିନି ଗ୍ରାମ, ଏକୋଇଶ ମୂର୍ଛନା, ଏବଂ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶ ତାନ—ଏହିଏ ସ୍ୱରମଣ୍ଡଳ।

Verse 30

षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः

ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଧୈବତ, ନିଷାଦ—ଏହି ସ୍ୱରମାନେ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 31

सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च

ସୌବୀରା, ମଧ୍ୟମା, ହରିଣା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ତିନି) ଗ୍ରାମ।

Verse 32

तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः

ତାହାରେ କାଲୋୟନ-ଯୁକ୍ତ ଚତୁର୍ଥ ଓ ଶୁଦ୍ଧ-ମଧ୍ୟମ (ମୂର୍ଛନା) ଅଛି; ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ‘ନଗ୍ନି’, ‘ପୌଷା’, ‘ଦେବ’, ‘ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା’, ‘କାଞ୍ଚ’ ନାମକ ମୂର୍ଛନାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 33

मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः

ମଧ୍ୟମ-ଗ୍ରାମିକା ନାମକ ଷଡ୍ଜ-ଗ୍ରାମକୁ ଜାଣ; ଉତ୍ତର, ମନ୍ଦ୍ରା, ରଜନୀ ଏବଂ ବାଚୋନ୍ନରାୟତା—ଏହିମାନେ ତାହାର ଭେଦ।

Verse 34

मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत

ମଧ୍ୟଷଡ୍ଜା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଭିମୁଦ୍ଗଣାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ; ଗାନ୍ଧାର-ଗ୍ରାମିକା, ଶ୍ୟାମା ଓ କୀର୍ତ୍ତିମାନା—ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝ।

Verse 35

अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्

ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଜପେୟିକ; ଯବରାତସୂୟ ଏବଂ ଷଷ୍ଠ ସଦୃଶ ସୁବର୍ମକ—ଏହି କ୍ରମ କୁହାଗଲା।

Verse 36

सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च

ସପ୍ତମ ‘ଗୌସବନା’ ନାମ, ଅଷ୍ଟମ ‘ମହାବୃଷ୍ଟିକା’; ନବମ ‘ବ୍ରହ୍ମଦାନ’, ତାପରେ ‘ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ’; ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ ‘ନାଗୟକ୍ଷାଶ୍ରୟ’ ଓ ‘ତଦ୍ଗୋତ୍ତର’କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଜାଣନ୍ତୁ।

Verse 37

पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः

ପଦକ୍ରାନ୍ତ, ମୃଗକ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ ମନୋହର ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତ; ତଥା ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ-ଧରେଣୀ ଓ ସନ୍ତ-କୋକିଳ-ବିଶ୍ରୁତ—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 38

तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च

ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ନିତ୍ୟ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିବା ପିଶାଚଭୟ ଓ ଘୋର ବନଭୟ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସାବିତ୍ରୀ, ଅର୍ଧସାବିତ୍ରୀ ଏବଂ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜପ ହୁଏ।

Verse 39

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ

ଯେ ‘ମନୋହର’, ‘ମଧାତ୍ର୍ୟ’ ଓ ‘ଗନ୍ଧର୍ବାନୁପତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏବଂ ‘ଅଲମ୍ବୁଷା-ସେଷ୍ଟ’ ଓ ‘ବିଷ୍ଣୁ-ବୈଣବ-ରାବ’—ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 40

सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च

‘ସାଗରାବିଜୟ’ ଓ ‘ସର୍ବଭୂତମନୋହର’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ‘ହତୋତ୍ସୃଷ୍ଟ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ—ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦ ସର୍ବଦା ପ୍ରିୟ।

Verse 41

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

ଯେ ‘ମନୋହର’, ‘ମଧାତ୍ର୍ୟ’ ଓ ‘ଗନ୍ଧର୍ବାନୁପତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ‘ଅଲମ୍ବୁଷା-ସେଷ୍ଟ’ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ‘ନାରଦପ୍ରିୟ’ ମଧ୍ୟ।

Verse 42

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः

ଭୀମସେନ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ‘ନଗରାତାନୟପ୍ରିୟ’ (ନାମଧାରୀ) ଅଛି; ଏବଂ ‘ବିକଲୋପନୀତବିନତାଶ୍ରୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯିଏ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପ୍ରିୟ।

Verse 43

चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते

ଏଠାରେ ନାରଦ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚଦଶ ସ୍ୱରଭେଦକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; ‘ସସୌବୀରା’ ଓ ‘ସୁସୋବୀରା’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାୟିତ ହୁଏ।

Verse 44

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत

ଉତ୍ତରାଦି ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ତିନି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ହରିଦେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 45

मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले

ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଏହି ମୂର୍ଛନାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱରର ଅଧିଦେବତା; ସ୍ୱରମଣ୍ଡଳରେ ‘ଅନୁଦ୍ରି’ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ଉତ୍ଥାପିତ ହୋଇ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 46

साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना

ସେହି ‘ସାକଲୋପନତ’ ଠାରୁ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ନଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାଯୁକ୍ତ ମୂର୍ଛନାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ମନୁଦେଶ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 47

तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्

ସେହି-ସେହି ଠାରୁ ‘ମୃଗାମର୍ଗୀ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଅଧିଦେବତା ମୃଗେନ୍ଦ୍ର; ସେ ଶ୍ରମସହିତ, ଆଦ୍ୟୁମ୍ନ ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅନେକ ଅପୌରୁଷ ନଖ ଧାରଣ କରେ।

Verse 48

मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः

ଏହି ମୂର୍ଛନା ‘ଆୟୋଜନା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ରଜୋଗୁଣ ଓ ରଜନୀ-ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଉତ୍ତର-ମଦ୍ର, ଅଂସପଦ ଓ ଗଦୈବତକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 49

तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च

ଏହିହେତୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ପ୍ରଥମ କ୍ରମକୁ ‘ସ୍ୱାୟମ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ତମୋଗୁଣର ଉତ୍ତରଭାଗ ‘ଐଦ୍ର’; ଏହାର ଦେବତା ଧ୍ରୁବ ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 50

अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः

ଆପ୍-ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ତରତ୍ୱର ସୀମା-ଦେବତା ‘ଉତ୍ତରାୟଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ‘ଇଜ-ମୂର୍ଛନା’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ପିତୃମାନେ ଏହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦେବତା ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 51

शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा

ମହର୍ଷିମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର କରି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସମୀପ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ‘ନଜାନୀ’ ନାମକ (ମୂର୍ଛନା) ଜଣାଯାଏ। ଏହା ‘ଶୁଦ୍ଧ-ଯଚ୍ଛିକରାସଭା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 52

इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः

ଏଭଳି ଏହି ମୂର୍ଛନାମାନେ କରି ଯାହାର ଏପରି ଭାବନା ହୁଏ, ସେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମୂର୍ଛନା ଶୁଣି ‘ପକ୍ଷୋକା’ ନାମକ ମୂର୍ଛନାମାନେ ସ୍ମରଣ କରେ।

Verse 53

नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा

ନାଗଦୃଷ୍ଟି, ବିଷଗୀତ ଆଦି ଅନୁସାରେ ମୂର୍ଛନାମାନେ ସମୀପକୁ ଆସନ୍ତି; ସେମାନେ ନାନାପ୍ରକାର, ଅସାଧାରଣ ଏବଂ ‘ବଡ଼ବା’ ତ୍ରିବିଧ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।