Shloka 49
गङ्गानयनम् (Gaṅgānayana) — “The Bringing/Leading of the Gaṅgā”
Devanagari script
दृष्ट्वा संभ्रान्तमनसो बभूवुः सचराचराः / सदिग्दाहभ्रपटलैरभवन्संवृता दिशः
Transliteration
dṛṣṭvā saṃbhrāntamanaso babhūvuḥ sacarācarāḥ / sadigdāhabhrapaṭalairabhavansaṃvṛtā diśaḥ
Translation
ତାହା ଦେଖି ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ଦିଗ୍ଦାହର ଧୂମ-ମେଘପଟଳରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା।
Word by Word
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल-क्रिया (Kriyāviśeṣaṇa/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय-भाव (Gerund/Absolutive), from √दृश्; ‘having seen’
संभ्रान्त-मनसःwith bewildered minds
संभ्रान्त-मनसः:
कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootसंभ्रान्त (प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास; Masculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘whose minds are bewildered’
बभूवुःbecame / were
बभूवुः:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन (Plural)
स-चर-अचराःall mobile and immobile beings
स-चर-अचराः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootचर (प्रातिपदिक) + अचर (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (इतरेतर); Masculine, Nominative (1st), Plural; ‘moving and unmoving (beings)’
स-दिक्-दाह-भ्र-पटलैःby cloud-masses of directional burning
स-दिक्-दाह-भ्र-पटलैः:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootदिक् (प्रातिपदिक) + दाह (प्रातिपदिक) + भ्र (प्रातिपदिक) + पटल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (determinative); Neuter, Instrumental (3rd/तृतीया), Plural; ‘by masses of clouds (भ्र) of burning in the directions’
अभवन्became / were
अभवन्:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन (Plural)
संवृताःcovered, enveloped
संवृताः:
कर्तृ-विशेषण (Karta-viśeṣaṇa/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootसंवृत (प्रातिपदिक; √वृ ‘to cover’ + सम्, क्त)
Formकृत्-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle/क्त); Feminine, Nominative (1st), Plural; agrees with ‘दिशः’
दिशःthe directions
दिशः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural