Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 49
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
मुक्तास्तेनाथ राज्ञा शकयवनकिरातादयः सद्य एव त्यक्तस्वाचारवेषा गिरिगहनगुहाद्याशयाः संबभूवुः / एता अद्यापि सद्भिः सततमवमता जातयो ऽसत्प्रवृत्त्या वर्त्तन्ते दुष्टचेष्टा जगति नरपतेः पालयन्तः प्रतिज्ञाम्
Transliteration
muktāstenātha rājñā śakayavanakirātādayaḥ sadya eva tyaktasvācāraveṣā girigahanaguhādyāśayāḥ saṃbabhūvuḥ / etā adyāpi sadbhiḥ satatamavamatā jātayo 'satpravṛttyā varttante duṣṭaceṣṭā jagati narapateḥ pālayantaḥ pratijñām
Translation
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶକ, ଯବନ, କିରାତ ଆଦି ତତକ୍ଷଣାତ୍ ନିଜର ଆଚାର ଓ ବେଶ ତ୍ୟାଗ କରି ପର୍ବତ ଓ ଗୁମ୍ଫାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଏହି ଜାତିମାନେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦୁରାଚାରରେ ରହି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।
Word by Word
मुक्ताःfreed
मुक्ताः:
विशेषण (Adjective of शकयवनकिरातादयः)
TypeAdjective
Rootमुक्त (√मुच्, कृदन्त)
Formक्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘released/freed’
तेनby him
तेन:
करण (Karaṇa/Instrument; agent in passive sense)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; ‘by him’
अथthen
अथ:
सम्बन्ध-निपात (Discourse connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय (discourse particle) ‘then/now’
राज्ञाby the king
राज्ञा:
करण (Karaṇa/Instrument; agent)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘by the king’
शक-यवन-किरात-आदयःŚakas, Yavanas, Kirātas, etc.
शक-यवन-किरात-आदयः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootशक (प्रातिपदिक) + यवन (प्रातिपदिक) + किरात (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formसमाहार/इतरेतर-द्वन्द्व (enumerative); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘Śakas, Yavanas, Kirātas and others’
सद्यःimmediately
सद्यः:
क्रियाविशेषण (Adverb)
TypeIndeclinable
Rootसद्यः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb) ‘immediately’
एवindeed
एव:
सम्बन्ध-निपात (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (particle) emphasis ‘indeed/just’
त्यक्त-स्व-आचार-वेषाःhaving abandoned their own customs and dress
त्यक्त-स्व-आचार-वेषाः:
विशेषण (Adjective of शकयवनकिरातादयः)
TypeAdjective
Rootत्यक्त (√त्यज्, कृदन्त) + स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + आचार (प्रातिपदिक) + वेष (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (bahuvrīhi-sense as predicate); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘having abandoned their own conduct and dress’
गिरि-गहन-गुहा-आदि-आशयाःdwelling in mountains/forests/caves etc.
गिरि-गहन-गुहा-आदि-आशयाः:
विशेषण (Adjective of शकयवनकिरातादयः)
TypeAdjective
Rootगिरि (प्रातिपदिक) + गहन (प्रातिपदिक) + गुहा (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + आशय (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘having abodes in mountains, forests, caves, etc.’
संबभूवुःbecame
संबभूवुः:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootसम्-भू (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन; ‘they came to be/they became’
एताःthese
एताः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘these (tribes)’
अद्यापिeven today
अद्यापि:
काल-क्रियाविशेषण (Temporal adverb)
TypeIndeclinable
Rootअद्य + अपि (अव्यय)
Formअव्यय (adverbial compound-like usage) ‘even today/still’
सद्भिःby the good (people)
सद्भिः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootसत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘by the good/virtuous people’
सततम्always
सततम्:
क्रियाविशेषण (Adverb)
TypeIndeclinable
Rootसततम् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb) ‘always’
अवमताःdespised
अवमताः:
विशेषण (Adjective of एताः/जातयः)
TypeAdjective
Rootअवमत (√मन्/अव-मान्, कृदन्त)
Formक्त (PPP) used adjectivally; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘despised’
जातयःtribes
जातयः:
कर्ता (Karta/Subject, apposition to एताः)
TypeNoun
Rootजाति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘tribes/castes’
असत्-प्रवृत्त्याby wicked conduct
असत्-प्रवृत्त्या:
करण/हेतु (Instrument/Cause)
TypeNoun
Rootअसत् (प्रातिपदिक) + प्रवृत्ति (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘by evil conduct’
वर्तन्तेconduct themselves
वर्तन्ते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन; ‘they behave/continue’
दुष्ट-चेष्टाःof evil deeds
दुष्ट-चेष्टाः:
विशेषण (Adjective of जातयः)
TypeAdjective
Rootदुष्ट (प्रातिपदिक) + चेष्टा (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘of wicked actions’
जगतिin the world
जगति:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the world’
नरपतेःof the king
नरपतेः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootनरपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘of the king’
पालयन्तःmaintaining
पालयन्तः:
कर्ता (Karta/Subject-participle qualifying जातयः)
TypeVerb
Rootपालयत् (√पाल्, शतृ-कृदन्त)
Formशतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘protecting/maintaining’
प्रतिज्ञाम्the vow
प्रतिज्ञाम्:
कर्म (Karma/Object of पालयन्तः)
TypeNoun
Rootप्रतिज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘vow/promise’