Shloka 45
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
अन्योन्यमूचुरिति गेहधनादिभिर्वा किं साध्यते वयमिहैव वसाम सर्वे / राजापि शार्वरविधानमथो विधाय निर्वर्त्य वासभवने शयनीयमग्र्यम् / अध्यास्य रत्ननिकरैरति शैभि भद्रं निद्रामसेवत नरेद्र चिरं प्रतीतः
Transliteration
anyonyamūcuriti gehadhanādibhirvā kiṃ sādhyate vayamihaiva vasāma sarve / rājāpi śārvaravidhānamatho vidhāya nirvartya vāsabhavane śayanīyamagryam / adhyāsya ratnanikarairati śaibhi bhadraṃ nidrāmasevata naredra ciraṃ pratītaḥ
Translation
ସେମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—ଗୃହ, ଧନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା କ’ଣ ସାଧ୍ୟ? ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠିଏ ରହିବା। ପରେ ରାଜା ରାତ୍ରିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ବାସଭବନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇ; ରତ୍ନରାଶିରେ ଅତିଶୟ ଶୋଭିତ ମଙ୍ଗଳାସନରେ ଉପବେଶିତ ହୋଇ, ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିଦ୍ରା ସେବନ କଲେ।
Word by Word
अन्योन्यम्to one another
अन्योन्यम्:
क्रियाविशेषण (परस्परता)
TypeIndeclinable
Rootअन्योन्य (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण (reciprocal adverb)
ऊचुःthey said
ऊचुः:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, बहुवचन
इतिthus
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक-अव्यय (quotative particle)
गेहधनादिभिःby house, wealth, and the like
गेहधनादिभिः:
करण (करणम्)
TypeNoun
Rootगेह-धन-आदि (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (गेहं च धनं च); ‘आदि’ समाहार; नपुंसकलिङ्ग/पुल्लिङ्ग (समूह), तृतीया (3rd), बहुवचन; करण
वाor
वा:
समुच्चय/विकल्प (अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
किम्what?
किम्:
प्रश्न (वाक्य-प्रयोग)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; प्रश्न
साध्यतेis accomplished
साध्यते:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√साध् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive)
वयम्we
वयम्:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; उत्तमपुरुषार्थे, प्रथमा (1st), बहुवचन
इहhere
इह:
देशाधिकरण (स्थान)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb)
एवindeed, just
एव:
अवधारण (निश्चय)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
वसामlet us dwell / we dwell
वसाम:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√वस् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद; उत्तमपुरुष, बहुवचन
सर्वेall (of us)
सर्वे:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनामवत् विशेष्य
राजाthe king
राजा:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अपिalso
अपि:
समुच्चय (अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थ-अव्यय (also)
शार्वरविधानम्night-arrangements
शार्वरविधानम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootशार्वर-विधान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (शर्वर्याः/रात्रेः विधानम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
अथोthen
अथो:
वाक्य-सम्बन्ध (अनुक्रम)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/thereupon); ‘अथ + उ’ संधि
विधायhaving made/arranged
विधाय:
पूर्वकाल-क्रिया (अनुक्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive) = having arranged
निर्वर्त्यhaving prepared
निर्वर्त्य:
पूर्वकाल-क्रिया (अनुक्रिया)
TypeVerb
Root√वृत् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund) with निस्-उपसर्ग = having prepared/completed
वासभवनेin the dwelling-house
वासभवने:
अधिकरण (अधिकरणम्)
TypeNoun
Rootवास-भवन (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (वासस्य भवनम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण
शयनीयम्a bed
शयनीयम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootशयनीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म; ‘bed, couch’
अग्र्यम्excellent, best
अग्र्यम्:
कर्म-विशेषण (कर्म-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootअग्र्य (प्रातिपदिक)
Formविशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
अध्यास्यhaving reclined upon
अध्यास्य:
पूर्वकाल-क्रिया (अनुक्रिया)
TypeVerb
Rootअधि-√आस् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund) = having sat/laid oneself upon
रत्ननिकरैःwith heaps of jewels
रत्ननिकरैः:
करण (करणम्)
TypeNoun
Rootरत्न-निकर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (रत्नानां निकरः); पुल्लिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; करण
अतिvery, exceedingly
अति:
विशेषण-तीव्रता (अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootअति (अव्यय/उपसर्ग)
Formअव्यय; तीव्रतावाचक (intensifier)
शैभिwith very soft/silken (coverings)
शैभि:
करण-विशेषण (करण-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootशैभि (प्रातिपदिक)
Formविशेषण; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; करण; (पाठान्तर/दुर्लभ-शब्द)
भद्रम्auspicious, fine
भद्रम्:
कर्म-विशेषण (कर्म-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootभद्र (प्रातिपदिक)
Formविशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
निद्राम्sleep
निद्राम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootनिद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
असेवतhe enjoyed/indulged in
असेवत:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√सेव् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
नरेन्द्रO king
नरेन्द्र:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeNoun
Rootनरेन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; संबोधन
चिरम्for long
चिरम्:
कालाधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootचिरम् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (for a long time)
प्रतीतःcontent, satisfied
प्रतीतः:
कर्तृ-विशेषण (कर्ता-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootप्रतीत (कृदन्त; √इ धातु with प्रति-उपसर्ग)
Formविशेषण; पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त)