Adhyaya 2

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦରେ ‘ଋଷିସର୍ଗବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ— ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଷଷ୍ଠ ପ୍ରଜାସର୍ଗ ନିବୃତ୍ତ ହେଲାପରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ‘ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର’ ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେଲେ।

Verse 2

ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः

ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ— ଗତିମାନ ଓ ଧ୍ରୁବ (ସ୍ଥିର) ଉଭୟକୁ; ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ସେ ମାନସ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଜିଥିଲେ।

Verse 3

ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् / यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा

ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଉରଗ ଓ ରାକ୍ଷସ; ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 4

यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः / अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନସା ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଧୀମାନ ଭଗବାନ ମହାଦେବ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 5

स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः / असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः

ତାପରେ ମୈଥୁନ-ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ପ୍ରଜାପତି ବୀରଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅସିକ୍ରୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 6

सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् / यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

ସେ ମହାତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ, ଲୋକଧାରିଣୀ କନ୍ୟା—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଜଗତ ଧାରିତ ହୋଇଛି।

Verse 7

अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति / दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚେତସମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ଲୋକ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ପୁରାତନ କାଳରେ ଦକ୍ଷ ଯେତେବେଳେ ବୈରଣୀ ଅସିକ୍ରୀଙ୍କୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 8

कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् / नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्

କୃପାଣମାନଙ୍କ ନିୟୁତ ଓ ଅଭିମାନୀ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସହ ଦକ୍ଷ ନଦୀ-ଗିରିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କଲା।

Verse 9

तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଏହିଜଣ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ; ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ସେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦକ୍ଷ, କାରଣ ସେ ପ୍ରଜାପତି।

Verse 10

अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् / असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्

ତାପରେ ଯଥାକାଳ ଯେ ନିୟୁତ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା, ସେହିଟି ଆସିଲା; ସେଠାରେ ପ୍ରାଚେତସ ଦକ୍ଷ ଅସିକ୍ନୀ ନାମ୍ନୀ ବୈରଣୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 11

अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् / असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରାଚେତସ ଦକ୍ଷ ଅସିକ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭେ ବୈରଣୀରେ ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ଏକ ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ।

Verse 12

तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः / देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः

ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଂବାଦକ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାରଦ (ସେଠାକୁ ଆସିଲେ)।

Verse 13

नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् / यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत

ସେମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଶାପରୂପ ବଚନ କହିଲେ; କଶ୍ୟପସୁତଙ୍କ ଠାରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 14

मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः / तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପବଶରୁ ସେ ପୁନର୍ବାର କଶ୍ୟପଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ହେଲେ; ତେଣୁ ସେ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାନସପୁତ୍ର ହେଲେ।

Verse 15

स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः / तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः

ସେ ନାରଦ ପୂର୍ବେ ପରମେଷ୍ଠୀଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୃକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ହର୍ୟଶ୍ୱ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 16

धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः / तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः

ଧର୍ମାର୍ଥେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଧିଦ୍ୱାରା ନାଶ ପାଇଲେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତେବେ ଉଦ୍ୟତ ପ୍ରଭୁ ଦକ୍ଷ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 17

ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना / ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना

ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ପରମେଷ୍ଠୀ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ତାପରେ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପରମେଷ୍ଠୀ ସହିତ ସନ୍ଧି କଲେ।

Verse 18

कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति / ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने / तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः

କନ୍ୟା ବିଷୟରେ—“ନାରଦ ମୋର ପୁତ୍ର ହେଉ” ବୋଲି ବର ଦେଇ, ପରେ ଦକ୍ଷ ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଦାନ କଲେ। ତେଣୁ ନାରଦ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶାପଭୟଦର୍ଶୀ ଋଷି।

Verse 19

शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा / प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

ଶାଂଶପାୟନ କହିଲେ—ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ପୂର୍ବେ ସେମାନଙ୍କୁ କିପରି ନାଶ କଲେ? ସେ ପ୍ରଜାପତିପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ବିନଷ୍ଟ ହେଲେ—ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 20

सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः / समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह

ସୂତ କହିଲେ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସମାଗତ ହେଲେ। ସେମାନେ ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ; ତେବେ ନାରଦ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 21

बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् / अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः

ହାୟ, ତୁମେ ତ ଅବୁଝ; ଭୂତଳକୁ ତୁମେ ଜାଣ ନାହ। ଭିତର, ଉପର ଓ ତଳ—ଏସବୁ ନ ଜାଣି ପ୍ରଜାକୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବ?

Verse 22

ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् / अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः

ସେ କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ—ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି।

Verse 23

अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः / वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ପ୍ରାଚେତସ ଦକ୍ଷ ପୁନଃ ବୈରଣ୍ୟାରେ ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 24

प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते / पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह

ଶବଳାଶ୍ୱ ନାମରେ ସେମାନେ ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନାରଦ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବଚନ ଶୁଣାଇଲେ।

Verse 25

अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् / भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—ଋଷି ସ୍ୱୟଂ ଯଥାର୍ଥ କହିଛନ୍ତି; ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ପଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 26

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः / प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः

ପୃଥିବୀର ପ୍ରମାଣ ଜାଣି ଆମେ ସୁଖରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବୁ; ପ୍ରକାଶମାନ, ସ୍ଥିରମନସ୍କ ହୋଇ, ଯଥାବତ୍ ଅନୁଶାସିତ।

Verse 27

ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् / अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ମାର୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଗଲେ; ବିସ୍ତାର ଲୋଭରେ ସେମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରୁନାହାନ୍ତି।

Verse 28

ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः / प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता

ତାହାପରେ ସେ ଭାଇ ଭାଇଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଲଗି ରହିଲା। ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ; ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଏହା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 29

नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः / नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च

ଶବଳ ଅଶ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହେବାରେ ବିଭୁ ଦକ୍ଷ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ— ‘ହେ ନାରଦ, ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେ; ଏବଂ ଗର୍ଭବାସରେ ବସ।’

Verse 30

तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल / षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः

ତେବେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ ଦକ୍ଷ ଷଷ୍ଟି କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେମାନେ ‘ବୈରାଣ୍ୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 31

तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः / धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः

ତେବେ କଶ୍ୟପ ସେମାନଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଧର୍ମ, ଭଗବାନ ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ (ସେମାନଙ୍କୁ) ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 32

इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत

ଯେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଏହି ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ଧନ୍ୟ ଏବଂ ସନ୍ତାନବାନ ହୁଏ।