Shloka 45
Vaivasvata-Manu Sarga and the Re-Manifestation of the Saptarṣis (वैवस्वतसर्गः—सप्तर्षिप्रादुर्भावः)
Devanagari script
केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः / केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः
Transliteration
keśaistu nicitairbhūtaḥ pulastyastena sa smṛtaḥ / keśairlaṃbaiḥ samudbhūtastasmātsa pulahaḥ smṛtaḥ
Translation
ଘନ/ସଞ୍ଚିତ କେଶରେ ଯୁକ୍ତ ହେବାରୁ ସେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଲମ୍ବା କେଶରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେବାରୁ ସେ ପୁଲହ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Word by Word
केशैःwith hairs
केशैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootकेश (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; पुंलिङ्ग
तुindeed/but
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वयार्थक अव्यय (particle: but/indeed)
निचितैःpiled/accumulated
निचितैः:
विशेषण (Viśeṣaṇa of केशैः)
TypeAdjective
Rootनिचित (प्रातिपदिक; नि+चि (धातु) → क्त)
Formतृतीया (3rd), बहुवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)
भूतःhaving become/formed
भूतः:
कर्ता (Kartā, predicate of Pulastya)
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)
पुलस्त्यःPulastya
पुलस्त्यः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootपुलस्त्य (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
तेनthereby/for that reason
तेन:
हेतु/करण (Cause/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd), एकवचन; पुं/नपुंसक
सःhe
सः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
स्मृतःis remembered/called
स्मृतः:
क्रिया (Kriyā: ‘is remembered/called’)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) used in कर्मणि-भाव (passive sense)
केशैःwith hairs
केशैः:
करण (Karaṇa)
TypeNoun
Rootकेश (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd), बहुवचन; पुंलिङ्ग
लम्बैःlong/hanging
लम्बैः:
विशेषण (Viśeṣaṇa of केशैः)
TypeAdjective
Rootलम्ब (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd), बहुवचन; पुंलिङ्ग
समुद्भूतःarisen/produced
समुद्भूतः:
कर्ता (Kartā, predicate of Pulaha)
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → उद्भूत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) with उपसर्ग: सम्+उद्
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी (5th), एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
पुलहःPulaha
पुलहः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootपुलह (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग
स्मृतःis remembered/called
स्मृतः:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; पुंलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) in passive sense