Adhyaya 6
Dakṣa’s Daughters, Cosmic Lineages, and the Population of the Three Worlds
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ (ପ୍ରାଚେତସ) ଅସିକ୍ନୀଠାରୁ ଷାଠିଏ କନ୍ୟା ଜନ୍ମଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ବିବାହକୁ ‘ବିସର୍ଗ’ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟିର ମାର୍ଗ କରିଦେଲେ। ଦଶ କନ୍ୟା ଧର୍ମରାଜ/ଯମରାଜଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ମୌହୂର୍ତ୍ତିକାଦି ବଂଶ ଓ ଅଷ୍ଟ ବସୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ; ଉପେନ୍ଦ୍ର (ଜୟନ୍ତ) ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପରି ପ୍ରମୁଖ ନାମ, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ବିସ୍ତାର (ଶିଶୁମାର ଆଦି) ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପରେ ଅଙ୍ଗିରା ଓ କୃଶାଶ୍ୱ ପ୍ରଜାପତି, ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ବିନତା, କଦ୍ରୂ ଆଦି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଗରୁଡ, ଅରୁଣ, ସର୍ପ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଶଲଭାଦି ଜୀବଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଆସେ। ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଶାପ ଓ ମୋଚନ ପରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ପତ୍ନୀ—ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ ଆଦି—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଜାତିମାନଙ୍କ ଗଣନା ହୁଏ; ଶେଷରେ ଅଦିତି-ବଂଶର ଆରମ୍ଭ ଓ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ଜନ୍ମସନ୍ଦର୍ଭ ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ଦେବ–ଅସୁର ତଣାପୋଡ଼, ପୁରୋହିତତ୍ୱ ଓ ଶକ୍ତିର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनीत: स्वयम्भुवा । षष्टिं सञ्जनयामास दुहितृ: पितृवत्सला: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ପରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ପ୍ରାଚେତସ ଦକ୍ଷ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଅସିକ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଷାଠିଏ କନ୍ୟା ଜନ୍ମଦେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପିତୃସ୍ନେହୀ ଥିଲେ।
Verse 2
दश धर्माय कायादाद्द्विषट्त्रिणव चेन्दवे । भूताङ्गिर:कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापरा: ॥ २ ॥
ସେ ଧର୍ମରାଜ (ଯମ)ଙ୍କୁ ଦଶ କନ୍ୟା, କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ତେର, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ସତାଇଶ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରା, କୃଶାଶ୍ୱ ଓ ଭୂତଙ୍କୁ ଦୁଇଟି କରି କନ୍ୟା ଦାନ କଲେ; ଅନ୍ୟ ଚାରି କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା।
Verse 3
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु । यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रय: ॥ ३ ॥
ଏବେ ମୋଠାରୁ ସେଇ ସମସ୍ତ କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ; ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରସୂତି ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧିରେ ତିନି ଲୋକ ପୂରିଗଲା।
Verse 4
भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती । वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्य: सुताञ्शृणु ॥ ४ ॥
ଧର୍ମରାଜ (ଯମ)ଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦଶ କନ୍ୟାଙ୍କ ନାମ—ଭାନୁ, ଲମ୍ବା, କକୁଦ, ଯାମୀ, ବିଶ୍ୱା, ସାଧ୍ୟା, ମରୁତ୍ୱତୀ, ବସୁ, ମୁହୂର୍ତ୍ତା ଓ ସଙ୍କଳ୍ପା। ଏବେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 5
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप । विद्योत आसील्लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नव: ॥ ५ ॥
ହେ ରାଜନ, ଭାନୁଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦେବଋଷଭ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରସେନ ନାମକ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଲମ୍ବାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବିଦ୍ୟୋତ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ମେଘ (ସ୍ତନୟିତ୍ନବଃ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 6
ककुद: सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यत: । भुवो दुर्गाणि यामेय: स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥
କକୁଦଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ‘ସଙ୍କଟ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ତାହାର ପୁତ୍ର ‘କୀକଟ’। କୀକଟରୁ ‘ଦୁର୍ଗା’ ନାମକ ଦେବଗଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଯାମୀରୁ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ‘ନନ୍ଦି’ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 7
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुत: ॥ ७ ॥
ବିଶ୍ୱାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ବିଶ୍ୱେଦେବ’ ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେମାନେ ନିସନ୍ତାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସାଧ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ‘ସାଧ୍ୟ’ ଗଣ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଅର୍ଥସିଦ୍ଧି’ ଥିଲେ।
Verse 8
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतु: । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदु: ॥ ८ ॥
ମରୁତ୍ୱତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ‘ମରୁତ୍ୱାନ’ ଓ ‘ଜୟନ୍ତ’—ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ଜୟନ୍ତ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଅଂଶ; ତାଙ୍କୁ ‘ଉପେନ୍ଦ୍ର’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 9
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे । ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ॥ ९ ॥
ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ‘ମୌହୂର୍ତ୍ତିକ’ ନାମକ ଦେବଗଣ ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ କାଳାନୁସାରେ କର୍ମଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 10
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
ସଙ୍କଳ୍ପାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ସଙ୍କଳ୍ପ’ ଥିଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ‘କାମ’ ଜନ୍ମିଲା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବସୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ଅଷ୍ଟ ବସୁ’; ତାଙ୍କ ନାମ—ଦ୍ରୋଣ, ପ୍ରାଣ, ଧ୍ରୁବ, ଅର୍କ, ଅଗ୍ନି, ଦୋଷ, ବାସ୍ତୁ ଓ ବିଭାବସୁ। ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଭିମତିଠାରୁ ହର୍ଷ, ଶୋକ, ଭୟ ଆଦି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 11
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
ସଙ୍କଳ୍ପାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ସଙ୍କଳ୍ପ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ‘କାମ’ ଜନ୍ମିଲା। ବସୁଙ୍କ ଆଠ ପୁତ୍ର ‘ଅଷ୍ଟ ବସୁ’—ଦ୍ରୋଣ, ପ୍ରାଣ, ଧ୍ରୁବ, ଅର୍କ, ଅଗ୍ନି, ଦୋଷ, ବାସ୍ତୁ ଓ ବିଭାବସୁ। ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଭିମତିଠାରୁ ହର୍ଷ, ଶୋକ, ଭୟ ଆଦି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 12
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयु: पुरोजव: । ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधा: पुर: ॥ १२ ॥
ପ୍ରାଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଊର୍ଜସ୍ୱତୀଠାରୁ ସହ, ଆୟୁ ଓ ପୁରୋଜବ ନାମକ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଧରଣୀ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବିଭିନ୍ନ ପୁର (ନଗର) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 13
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादय: स्मृता: । अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादय: ॥ १३ ॥
ଅର୍କଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବାସନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତର୍ଷ ଆଦି ଅନେକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ବସୁ ‘ଅଗ୍ନି’ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଧାରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦ୍ରବିଣକ ଆଦି ଅନେକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 14
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्तत: । दोषस्य शर्वरीपुत्र: शिशुमारो हरे: कला ॥ १४ ॥
ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀ କୃତ୍ତିକାଠାରୁ ସ୍କନ୍ଦ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଖ ଆଦି ପ୍ରଧାନ। ବସୁ ‘ଦୋଷ’ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶର୍ବରୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଶିଶୁମାର ନାମକ ପୁତ୍ର ହେଲେ; ସେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ କଳା (ଅଂଶ) ଥିଲେ।
Verse 15
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपति: । ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद् विश्वे साध्या मनो: सुता: ॥ १५ ॥
ବସୁ ‘ବାସ୍ତୁ’ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଆଙ୍ଗିରସୀଠାରୁ ମହାଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜନ୍ମିଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଆକୃତିଙ୍କ ପତି ହେଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଜନ୍ମିଲେ। ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ବିଶ୍ୱେଦେବ’ ଓ ‘ସାଧ୍ୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 16
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् । पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ॥ १६ ॥
ବିଭାବସୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଉଷା ବ୍ୟୁଷ୍ଟ, ରୋଚିଷ ଓ ଆତପ—ଏ ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଆତପରୁ ପଞ୍ଚୟାମ (ଦିନର ପ୍ରହର) ହେଲା, ଯେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ କର୍ମରେ ଜାଗ୍ରତ କରେ।
Verse 17
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
ଭୂତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସରୂପା କୋଟି କୋଟି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର—ରୈବତ, ଅଜ, ଭବ, ଭୀମ, ବାମ, ଉଗ୍ର, ବୃଷାକପି ଆଦି।
Verse 18
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବ୍ରଧ୍ନ, ବହୁରୂପ ଓ ମହାନ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ରୁଦ୍ର। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପାର୍ଷଦ—ପ୍ରେତ ଓ ବିନାୟକ—ଭୂତଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀରୁ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 19
प्रजापतेरङ्गिरस: स्वधा पत्नी पितृनथ । अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९ ॥
ପ୍ରଜାପତି ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କର ସ୍ୱଧା ଓ ସତୀ ନାମରେ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ସ୍ୱଧା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ସତୀ ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ ବେଦକୁ ପୁତ୍ରରୂପେ ମାନିଲେ।
Verse 20
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत् । धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २० ॥
କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କର ଅର୍ଚିଷ ଓ ଧିଷଣା ନାମରେ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ଅର୍ଚିଷରେ ଧୂମକେତୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ଧିଷଣାରେ ବେଦଶିରା, ଦେବଲ, ବୟୁନ ଓ ମନୁ—ଏ ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 21
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ କଶ୍ୟପଙ୍କର ଚାରିଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ—ବିନତା (ସୁପର୍ଣ୍ଣା), କଦ୍ରୂ, ପତଙ୍ଗୀ ଓ ଯାମିନୀ। ପତଙ୍ଗୀ ନାନା ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାମିନୀ ଶଲଭ (ଟିଡ଼ି) ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବିନତା (ସୁପର୍ଣ୍ଣା) ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହନ ଗରୁଡ଼ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ସାରଥି ଅରୁଣ (ଅନୂରୁ)ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କଦ୍ରୂ ନାନା ପ୍ରକାର ନାଗ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 22
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ କଶ୍ୟପଙ୍କର ଚାରିଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ—ବିନତା (ସୁପର୍ଣ୍ଣା), କଦ୍ରୂ, ପତଙ୍ଗୀ ଓ ଯାମିନୀ। ପତଙ୍ଗୀ ନାନା ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାମିନୀ ଶଲଭ (ଟିଡ଼ି) ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବିନତା (ସୁପର୍ଣ୍ଣା) ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହନ ଗରୁଡ଼ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ସାରଥି ଅରୁଣ (ଅନୂରୁ)ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କଦ୍ରୂ ନାନା ପ୍ରକାର ନାଗ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 23
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दो: पत्न्यस्तु भारत । दक्षशापात् सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दित: ॥ २३ ॥
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! କୃତ୍ତିକା ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ କ୍ଷୟରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଃସନ୍ତାନ ହେଲେ; ତେଣୁ ସେ କୌଣସି ପତ୍ନୀରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 24
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ତାପରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, କ୍ଷୟରୋଗରେ ହରାଇଥିବା ନିଜ ଆଲୋକ-କଳାମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତଥାପି ସେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଏବେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଶୁଭ ନାମ ଶୁଣ—ଯାହାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି: ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଷ୍ଠା, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା, ଇଲା, ମୁନି, କ୍ରୋଧବଶା, ତାମ୍ରା, ସୁରଭି, ସରମା ଓ ତିମି। ତିମିରୁ ସମସ୍ତ ଜଳଚର ଜନ୍ମିଲେ, ସରମାରୁ ସିଂହ-ବ୍ୟାଘ୍ରାଦି କ୍ରୂର ଶ୍ୱାପଦ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 25
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ତାପରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, କ୍ଷୟରୋଗରେ ହରାଇଥିବା ନିଜ ଆଲୋକ-କଳାମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତଥାପି ସେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଏବେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଶୁଭ ନାମ ଶୁଣ—ଯାହାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି: ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଷ୍ଠା, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା, ଇଲା, ମୁନି, କ୍ରୋଧବଶା, ତାମ୍ରା, ସୁରଭି, ସରମା ଓ ତିମି। ତିମିରୁ ସମସ୍ତ ଜଳଚର ଜନ୍ମିଲେ, ସରମାରୁ ସିଂହ-ବ୍ୟାଘ୍ରାଦି କ୍ରୂର ଶ୍ୱାପଦ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 26
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ତାପରେ ସୋମରାଜ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ମଧୁର ବଚନରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରି କ୍ଷୟରୋଗରେ ହରାଇଥିବା କଳାମାନେ ପୁନଃ ପାଇଲେ; ତଥାପି ସନ୍ତାନ ହେଲା ନାହିଁ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ଏବେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ—ଯାହାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପ୍ରଜା ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନେ: ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଷ୍ଠା, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା, ଇଳା, ମୁନି, କ୍ରୋଧବଶା, ତାମ୍ରା, ସୁରଭି, ସରମା ଓ ତିମି। ତିମିରୁ ଜଳଚର, ସରମାରୁ ସିଂହ-ବାଘ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 27
सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप । ताम्राया: श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणा: ॥ २७ ॥
ହେ ନୃପ ପରୀକ୍ଷିତ, ସୁରଭିର ଗର୍ଭରୁ ମହିଷ, ଗାଈ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଶଫ (ଚିରା ଖୁର) ପଶୁ ଜନ୍ମିଲେ। ତାମ୍ରାର ଗର୍ଭରୁ ଶ୍ୟେନ, ଗୃଧ୍ର ଆଦି ବଡ଼ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ମୁନିର ଗର୍ଭରୁ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 28
दन्दशूकादय: सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजा: । इलाया भूरुहा: सर्वे यातुधानाश्च सौरसा: ॥ २८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କ୍ରୋଧବଶାର ପୁତ୍ର ଦଣ୍ଡଶୂକ ଆଦି ସର୍ପ, ଅନ୍ୟ ସର୍ପ ଓ ମଶା ଆଦି କୀଟ ଜନ୍ମିଲେ। ଇଳାର ଗର୍ଭରୁ ସମସ୍ତ ଲତା, ବୃକ୍ଷ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସୁରସାର ଗର୍ଭରୁ ଯାତୁଧାନ—ରାକ୍ଷସ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତପ୍ରକାର—ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 29
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
ଅରିଷ୍ଟାର ଗର୍ଭରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ କାଷ୍ଠାର ଗର୍ଭରୁ ଅଶ୍ୱ ଆଦି ଅଦ୍ୱିଶଫ (ଖୁର ନ ଚିରା) ପଶୁ ଜନ୍ମିଲେ। ହେ ରାଜା, ଦନୁର ଗର୍ଭରୁ ଏକଷଷ୍ଟି ପୁତ୍ର ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ଅଠାରଜଣ ପ୍ରଧାନ: ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଶମ୍ବର, ଅରିଷ୍ଟ, ହୟଗ୍ରୀବ, ବିଭାବସୁ, ଅୟୋମୁଖ, ଶଙ୍କୁଶିରା, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, କପିଲ, ଅରୁଣ, ପୁଲୋମା, ବୃଷପର୍ବା, ଏକଚକ୍ର, ଅନୁତାପନ, ଧୂମ୍ରକେଶ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଜୟ।
Verse 30
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
ଅରିଷ୍ଟାର ଗର୍ଭରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ କାଷ୍ଠାର ଗର୍ଭରୁ ଅଶ୍ୱ ଆଦି ଅଦ୍ୱିଶଫ (ଖୁର ନ ଚିରା) ପଶୁ ଜନ୍ମିଲେ। ହେ ରାଜା, ଦନୁର ଗର୍ଭରୁ ଏକଷଷ୍ଟି ପୁତ୍ର ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ଅଠାରଜଣ ପ୍ରଧାନ: ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଶମ୍ବର, ଅରିଷ୍ଟ, ହୟଗ୍ରୀବ, ବିଭାବସୁ, ଅୟୋମୁଖ, ଶଙ୍କୁଶିରା, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, କପିଲ, ଅରୁଣ, ପୁଲୋମା, ବୃଷପର୍ବା, ଏକଚକ୍ର, ଅନୁତାପନ, ଧୂମ୍ରକେଶ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଜୟ।
Verse 31
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
ଅରିଷ୍ଟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ କାଷ୍ଠାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅଶ୍ୱ ଆଦି ଅବିଭକ୍ତ-ଖୁର ଥିବା ପଶୁମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ହେ ରାଜନ, ଦନୁଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକଷଠି ପୁତ୍ର; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ଅଠାରଜଣ ପ୍ରଧାନ—ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଶମ୍ବର, ଅରିଷ୍ଟ, ହୟଗ୍ରୀବ, ବିଭାବସୁ, ଅୟୋମୁଖ, ଶଙ୍କୁଶିରା, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, କପିଲ, ଅରୁଣ, ପୁଲୋମା, ବୃଷପର୍ବା, ଏକଚକ୍ର, ଅନୁତାପନ, ଧୂମ୍ରକେଶ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଦୁର୍ଜୟ।
Verse 32
स्वर्भानो: सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचि: किल । वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ ३२ ॥
ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁପ୍ରଭାଙ୍କୁ ନମୁଚି ବିବାହ କଲେ। ଏବଂ ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ନହୁଷପୁତ୍ର ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା।
Verse 33
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କ ଚାରିଜଣ ଅତି ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ଥିଲେ—ଉପଦାନବୀ, ହୟଶିରା, ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା। ହେ ରାଜନ, ଉପଦାନବୀଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଏବଂ ହୟଶିରାଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ବିବାହ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ସେହି ଦୁଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନିବାତକବଚ ଆଦି ସାଠି ହଜାର ଦାନବ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ପୌଲୋମ ଓ କାଳକେୟ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯୁଦ୍ଧନିପୁଣ ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରିୟ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ପିତାମହ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଏକାକୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କଲେ।
Verse 34
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କ ଚାରିଜଣ ଅତି ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ଥିଲେ—ଉପଦାନବୀ, ହୟଶିରା, ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା। ହେ ରାଜନ, ଉପଦାନବୀଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଏବଂ ହୟଶିରାଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ବିବାହ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ସେହି ଦୁଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନିବାତକବଚ ଆଦି ସାଠି ହଜାର ଦାନବ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ପୌଲୋମ ଓ କାଳକେୟ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯୁଦ୍ଧନିପୁଣ ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରିୟ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ପିତାମହ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଏକାକୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କଲେ।
Verse 35
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କ ଚାରିଜଣ ଅତି ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ଥିଲେ—ଉପଦାନବୀ, ହୟଶିରା, ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା। ହେ ରାଜନ, ଉପଦାନବୀଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଏବଂ ହୟଶିରାଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ବିବାହ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ସେହି ଦୁଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନିବାତକବଚ ଆଦି ସାଠି ହଜାର ଦାନବ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ପୌଲୋମ ଓ କାଳକେୟ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯୁଦ୍ଧନିପୁଣ ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରିୟ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ପିତାମହ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଏକାକୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କଲେ।
Verse 36
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
ଦାନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କର ଉପଦାନବୀ, ହୟଶିରା, ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା ନାମରେ ଚାରିଜଣ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ଉପଦାନବୀଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ହୟଶିରାଙ୍କୁ କ୍ରତୁ ବିବାହ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ପୁଲୋମା ଓ କାଳକାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଗର୍ଭରୁ ପୌଲୋମ ଓ କାଳକେୟ ନାମରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଦାନବ ଜନ୍ମିଲେ—ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନକାରୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧନିପୁଣ। ହେ ରାଜନ, ଆପଣଙ୍କ ପିତାମହ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ଏକାକୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ ହେଲେ।
Verse 37
विप्रचित्ति: सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् । राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागता: ॥ ३७ ॥
ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସିଂହିକାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକଶ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାହୁ, ଅନ୍ୟ ଶତଜନ କେତୁ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗ୍ରହପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 38
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
ଏବେ ଅଦିତିଙ୍କ ବଂଶକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଏହି ବଂଶରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବ ନାରାୟଣ ନିଜ ସ୍ୱାଂଶରେ ଅବତରିଲେ। ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ବିବସ୍ୱାନ, ଅର୍ୟମା, ପୂଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସବିତା, ଭଗ, ଧାତା, ବିଧାତା, ବରୁଣ, ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ ଓ ଉରୁକ୍ରମ।
Verse 39
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
ଏବେ ଅଦିତିଙ୍କ ବଂଶକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଏହି ବଂଶରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବ ନାରାୟଣ ନିଜ ସ୍ୱାଂଶରେ ଅବତରିଲେ। ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ବିବସ୍ୱାନ, ଅର୍ୟମା, ପୂଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସବିତା, ଭଗ, ଧାତା, ବିଧାତା, ବରୁଣ, ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ ଓ ଉରୁକ୍ରମ।
Verse 40
विवस्वत: श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् । मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा । सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि ॥ ४० ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସଂଜ୍ଞା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ନାମକ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେହି ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଯମଦେବ ଓ ଯମୀ (ଯମୁନା) ନାମରେ ଯୁଗଳ ସନ୍ତାନକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମାଇଲେ। ପରେ ଯମୀ ଘୋଡ଼ୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ନାସତ୍ୟ ନାମକ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱୟକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 41
छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं तत: । कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଛାୟା ଶନୈଶ୍ଚର ଓ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ ନାମକ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଏବଂ ତପତୀ ନାମକ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତପତୀ ସଂବରଣଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ବରିଲେ।
Verse 42
अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणय: सुता: । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥ ४२ ॥
ଅର୍ୟମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମାତୃକାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅନେକ ଚର୍ଷଣୟ—ବିଦ୍ୱାନ ପୁତ୍ର—ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷା-ଯୋଗ୍ୟ ମାନବ ଜାତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 43
पूषानपत्य: पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत्पुरा । योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विज: ॥ ४३ ॥
ପୂଷାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ନଥିଲା। ଶିବ ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ପୂଷା ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ହସିଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସେ କେବଳ ପିଷ୍ଟାନ୍ନ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ।
Verse 44
त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका । सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान् ॥ ४४ ॥
ପ୍ରଜାପତି ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୈତ୍ୟକନ୍ୟା ରଚନା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବୀର୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସନ୍ନିବେଶ ଓ ମହାବଳୀ ବିଶ୍ୱରୂପ—ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 45
तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि । विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत् ॥ ४५ ॥
ବିଶ୍ୱରୂପ ଯଦିଓ ସେମାନଙ୍କ ଚିରଶତ୍ରୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ କନ୍ୟାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତଥାପି ଦେବଗଣ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The detail is a visarga map: marriages function as sanctioned channels of secondary creation, showing how cosmic population, administrative deities, and species-lines arise under Brahmā’s plan. The Bhāgavata frames genealogy not as mere history but as a theological chart of how the Lord’s order manifests through prajāpatis and their networks.
The eight Vasus—Droṇa, Prāṇa, Dhruva, Arka, Agni, Doṣa, Vāstu, and Vibhāvasu—represent elemental and functional powers within universal maintenance. Their family lines (e.g., Viśvakarmā from Vāstu; Skanda from Agni) illustrate how specialized cosmic roles (architecture, time divisions, leadership of devas) emerge within dharmic creation.
The curse episode explains the moon’s cyclical waxing and waning and simultaneously transitions the narrative from Dakṣa’s immediate marital distributions to Kaśyapa’s broader progenitive network. It anchors cosmological observation (lunar phases) in moral causality (Dakṣa’s curse) while keeping the focus on population dynamics.
Aditi’s sons include Vivasvān, Aryamā, Pūṣā, Tvaṣṭā, Savitā, Bhaga, Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Mitra, Śatru, and Urukrama. This Āditya line is crucial because it is a primary deva lineage through which the Supreme Lord’s plenary expansion is described as descending, and it sets the stage for conflicts and resolutions involving devas, asuras, and priestly authority (e.g., Viśvarūpa).