Adhyaya 2

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् । उपधार्याथ तान् राजन् प्र्रत्याहुर्नयकोविदा: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଯମଦୂତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତର୍କ ଓ ନୀତିରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତାହା ବିଚାର କରି ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 2

श्रीविष्णुदूता ऊचु: अहो कष्टं धर्मद‍ृशामधर्म: स्पृशते सभाम् । यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥ २ ॥

ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ କହିଲେ—ହାୟ, କେତେ କଷ୍ଟଦାୟକ! ଯେଉଁ ସଭାରେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ହେବା ଉଚିତ, ସେଠାରେ ଅଧର୍ମ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି। ଯେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେ ନିଷ୍ପାପ, ତାକୁ ଧର୍ମରକ୍ଷକମାନେ ଅକାରଣେ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଛନ୍ତି।

Verse 3

प्रजानां पितरो ये च शास्तार: साधव: समा: । यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजा: ॥ ३ ॥

ଯେ ଶାସକ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପିତା, ପୋଷକ ଓ ରକ୍ଷକ ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି—ସେମାନେ ଯଦି ପକ୍ଷପାତ କରନ୍ତି, ପ୍ରଜା କାହାର ଶରଣ ନେବ?

Verse 4

यद्यदाचरति श्रेयानितरस्तत्तदीहते । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ४ ॥

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସେହିପରି କରନ୍ତି; ସେ ଯାହାକୁ ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି, ଲୋକ ସେହିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।

Verse 5

यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଲୋକ ନିର୍ଭୟରେ ଶୋଇଥାଏ, ସେ ନିଜେ ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମ ଭେଦ ଜାଣେନି—ପଶୁ ପରି। ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଓ କରୁଣାମୟ ନେତା, ସ୍ନେହରେ ଶରଣ ଆସିଥିବା ଏମିତି ଅଜ୍ଞକୁ କିପରି ଦଣ୍ଡ ଦେବ କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିବ?

Verse 6

यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଲୋକ ନିର୍ଭୟରେ ଶୋଇଥାଏ, ସେ ନିଜେ ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମ ଭେଦ ଜାଣେନି—ପଶୁ ପରି। ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଓ କରୁଣାମୟ ନେତା, ସ୍ନେହରେ ଶରଣ ଆସିଥିବା ଏମିତି ଅଜ୍ଞକୁ କିପରି ଦଣ୍ଡ ଦେବ କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିବ?

Verse 7

अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । यद्‌व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरे: ॥ ७ ॥

ଅଜାମିଳ ନିଜ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିସାରିଛି—କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜନ୍ମର ନୁହେଁ, କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ପାପର ମଧ୍ୟ—କାରଣ ସେ ବିବଶ ଅବସ୍ଥାରେ ହରିଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲା।

Verse 8

एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥

ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ପାପୀର ପାପ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା; କାରଣ ସେ “ନାରାୟଣ” ବୋଲି ଚାରି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲା, ନାମୋଚ୍ଚାରଣେ ପାପକ୍ଷୟ ହେଲା।

Verse 9

स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥

ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ଚୋର, ମଦ୍ୟପ, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, ଗୁରୁପତ୍ନୀଗାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀହନ୍ତା, ରାଜା କିମ୍ବା ପିତୃହନ୍ତା, ଗୋହନ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାତକୀ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; କାରଣ ନାମୋଚ୍ଚାରଣରୁ ମନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।

Verse 10

स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥

ସମସ୍ତ ପାତକୀଙ୍କ ପାଇଁ—ଚୋର, ମଦ୍ୟପ, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତା, ଗୁରୁପତ୍ନୀଗାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ/ରାଜା/ପିତୃହନ୍ତା, ଗୋହନ୍ତା ଇତ୍ୟାଦି—ବିଷ୍ଣୁନାମୋଚ୍ଚାରଣ ହିଁ ପରମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; କାରଣ ନାମରୁ ମନ ଭଗବାନେ ନିବିଡ଼ ହୁଏ।

Verse 11

न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभि- स्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभि: । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥ ११ ॥

ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ କହିଥିବା ବ୍ରତାଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ପାପୀ ସେତେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେତେ ହରିଙ୍କ ନାମ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ହୁଏ; କାରଣ ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ‘ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ’ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣସ୍ମରଣ ଜଗାଏ।

Verse 12

नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मन: पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे- र्गुणानुवाद: खलु सत्त्वभावन: ॥ १२ ॥

ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ଦେଉ ନାହିଁ; କାରଣ ମନ ପୁଣି ଅସତ୍ ପଥକୁ ଧାଉଛି। ତେଣୁ କର୍ମଫଳ-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ ଗୁଣାନୁବାଦ—ନାମ, ଯଶ ଓ ଲୀଳାର କୀର୍ତ୍ତନ—ହିଁ ପରମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ଏହା ହୃଦୟର ମଲିନତାକୁ ମୂଳରୁ ହଟାଏ।

Verse 13

अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् । यदसौ भगवन्नाम म्रियमाण: समग्रहीत् ॥ १३ ॥

ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଏହି ଅଜାମିଳ ଅସହାୟ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଭଗବାନଙ୍କ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲା। ସେହି ନାମଗ୍ରହଣରେ ହିଁ ସେ ସମସ୍ତ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ; ତେଣୁ ହେ ଯମଦୂତମାନେ, ତାକୁ ନରକଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ନେଇଯିଅନି।

Verse 14

साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु: ॥ १४ ॥

ସଙ୍କେତରେ, ପରିହାସରେ, ସଙ୍ଗୀତ-ବିନୋଦ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ଅବହେଳାରେ ମଧ୍ୟ ଯେ କେହି ବୈକୁଣ୍ଠନାମ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଅସୀମ ପାପଫଳରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ମାନନ୍ତି।

Verse 15

पतित: स्खलितो भग्न: सन्दष्टस्तप्त आहत: । हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातना: ॥ १५ ॥

ଘର ଉପରୁ ପଡ଼ିବା, ଖସି ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବା, ସାପ କାମୁଡ଼ା, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱର-ବେଦନା, କିମ୍ବା ଶସ୍ତ୍ରାଘାତ ଭଳି ଅକସ୍ମାତ୍ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ କେହି ଅବଶ ହୋଇ ‘ହରି’ ନାମ କହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନରକୟାତନାର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ।

Verse 16

गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभि: ॥ १६ ॥

ମହର୍ଷିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି କହିଛନ୍ତି—ଗୁରୁ ପାପ ପାଇଁ ଗୁରୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଲଘୁ ପାପ ପାଇଁ ଲଘୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। କିନ୍ତୁ ହରି-କୃଷ୍ଣ (ହରେ କୃଷ୍ଣ) ମନ୍ତ୍ରଜପ ଗୁରୁ-ଲଘୁ ଭେଦ ବିନା ସମସ୍ତ ପାପକର୍ମଫଳକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।

Verse 17

तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभि: । नाधर्मजं तद्‌धृदयं तदपीशाङ्‌घ्रिसेवया ॥ १७ ॥

ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପାପଫଳ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଅଧର୍ମଜନ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା ମୂଳରୁ ଉପଡ଼େ ନାହିଁ। ତଥାପି ଭଗବାନଙ୍କ କମଳଚରଣ ସେବାରେ ମନୁଷ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମସ୍ତ କଳୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 18

अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानल: ॥ १८ ॥

ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଏ, ସେପରି ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ—ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି—ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟର ପାପଫଳ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।

Verse 19

यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यद‍ृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृत: ॥ १९ ॥

ଯେପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଔଷଧ ତାହାର ଶକ୍ତି ନ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ—କିମ୍ବା ଖୁଆଇଦିଆଗଲେ—ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ କାମ କରେ; ସେପରି ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ-ମନ୍ତ୍ରର ମହିମା ନ ଜାଣି ମଧ୍ୟ, ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ଜପ କଲେ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 20

श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २० ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏଭଳି ଭାବେ ଭାଗବତ-ଧର୍ମର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ସମ୍ୟକ୍ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ଯମଦୂତଙ୍କ ପାଶରୁ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜାମିଳକୁ ମୁକ୍ତ କରି ଆସନ୍ନ ମୃତ୍ୟୁରୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 21

इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥ २१ ॥

ହେ ଅରିନ୍ଦମ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ନ ପାଇ ଯମଦୂତମାନେ ଯମରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଯାହା କିଛି ଘଟିଥିଲା ସବୁ ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।

Verse 22

द्विज: पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभी: प्रकृतिं गत: । ववन्दे शिरसा विष्णो: किङ्करान् दर्शनोत्सव: ॥ २२ ॥

ଯମଦୂତଙ୍କ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ଅଜାମିଳ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ଚେତନାକୁ ଫେରିଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବକମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଉତ୍ସବ ଭାବି ସେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 23

तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्करा: । सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ ॥ २३ ॥

ହେ ନିର୍ଦୋଷ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଅଜାମିଳ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ବୋଲି ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ହଠାତ୍ ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 24

अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥

ୟମଦୂତ ଓ ବିଷ୍ଣୁଦୂତଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଅଜାମିଳ ତ୍ରିବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଗୁଣାଶ୍ରୟୀ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ, ଗୁଣାତୀତ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲା। ହରିଙ୍କ ନାମ, ଯଶ, ଗୁଣ ଓ ଲୀଳାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ନିଜ ପୂର୍ବ ପାପ ସ୍ମରଣ କରି ଗଭୀର ଅନୁତାପ କଲା।

Verse 25

अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥

ୟମଦୂତ ଓ ବିଷ୍ଣୁଦୂତଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଅଜାମିଳ ତ୍ରିବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଗୁଣାଶ୍ରୟୀ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ, ଗୁଣାତୀତ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲା। ହରିଙ୍କ ନାମ, ଯଶ, ଗୁଣ ଓ ଲୀଳାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ନିଜ ପୂର୍ବ ପାପ ସ୍ମରଣ କରି ଗଭୀର ଅନୁତାପ କଲା।

Verse 26

अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मन: । येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६ ॥

ହାୟ! ଆତ୍ମସଂଯମ ଜିତିପାରିନଥିବା ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦାସ ହୋଇ କେତେ ଅଧୋଗତିକୁ ପଡ଼ିଲି; ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ଡୁବାଇ ଏକ ବେଶ୍ୟାର ଗର୍ଭରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇଲି।

Verse 27

धिङ्‌मां विगर्हितं सद्भ‍िर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् । हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥ २७ ॥

ମୋତେ ଧିକ୍! ସଜ୍ଜନମାନେ ନିନ୍ଦା କରିବା ଭଳି ପାପ କରି ମୁଁ କୁଳର ଗୌରବକୁ କଳଙ୍କିତ କଲି। ସୁନ୍ଦରୀ, ସତୀ ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ି ମଦ୍ୟପାନରେ ଆସକ୍ତ ପତିତ ବେଶ୍ୟା ପାଖକୁ ଗଲି—ଧିକ୍!

Verse 28

वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ । अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८ ॥

ମୋ ପିତାମାତା ବୃଦ୍ଧ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନ ଅନ୍ୟ ପୁଅ, ନ କୌଣସି ସହାୟ ଥିଲା। ମୁଁ ସେବା କଲିନି; କୃତଘ୍ନ ନୀଚ ପରି ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲି—ହାୟ!

Verse 29

सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे । धर्मघ्ना: कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातना: ॥ २९ ॥

ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ—ମୋ ପରି ପାପୀ ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବ; ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମଘାତକ ଓ କାମାସକ୍ତମାନେ ଯମର କଠୋର ଯାତନା ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 30

किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद् द‍ृष्टमिहाद्भ‍ुतम् । क्‍व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणय: ॥ ३० ॥

ଏହା କ’ଣ—ସ୍ୱପ୍ନ, ନା ଏଠି ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ? ହାତରେ ପାଶ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଲୋକେ ମୋତେ ଧରି ଟାଣୁଥିଲେ; ଆଜି ସେମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ?

Verse 31

अथ ते क्‍व गता: सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शना: । व्यामोचयन्नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुव: ॥ ३१ ॥

ତେବେ ସେଇ ଚାରିଜଣ ସିଦ୍ଧ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦର୍ଶନ ଥିବା—କେଉଁଠି ଗଲେ? ପାଶରେ ବାନ୍ଧା ମୋତେ ଅଧୋଲୋକକୁ ଟାଣିନେଉଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ମୋତେ ମୁକ୍ତ କରି ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 32

अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३२ ॥

ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ, ପାପକର୍ମର ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ; ତଥାପି ପୂର୍ବର କିଛି ପୁଣ୍ୟରେ ମୋତେ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ସେଇ ବିବୁଧୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା। ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଗମନରେ ମୋ ଆତ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ; ମୁଁ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି।

Verse 33

अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपते: । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३३ ॥

ମୋର ପୂର୍ବ ଭକ୍ତିସେବାର ସଂସ୍କାର ନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିକଟ ମୁଁ—ଅଶୁଚି ବେଶ୍ୟା-ପାଳକ—ବୈକୁଣ୍ଠପତିଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସୁଯୋଗ କିପରି ପାଇଥାନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ଅସମ୍ଭବ।

Verse 34

क्‍व चाहं कितव: पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रप: । क्‍व च नारायणेत्येतद्भ‍गवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४ ॥

ମୁଁ କେଉଁଠି—ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଠକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ-ଧର୍ମର ହନ୍ତା, ପାପର ମୂର୍ତ୍ତି—ଆଉ କେଉଁଠି ‘ନାରାୟଣ’ ଏହି ଭଗବାନଙ୍କ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ନାମ!

Verse 35

सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिल: । यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५ ॥

ଏବେ ଏହି ସୁଯୋଗ ପାଇ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରୟାସ କରିବି—ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବି—ଏବଂ ସଦା ଭକ୍ତିସେବାରେ ଲଗ୍ନ ରହିବି, ଯେପରି ମୁଁ ପୁଣି ଅନ୍ଧ ତମସା ଅଜ୍ଞାନରେ ନ ଡୁବିଯାଏ।

Verse 36

विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥

ଦେହାଭିମାନରୁ ଅବିଦ୍ୟା; ଅବିଦ୍ୟାରୁ କାମନା; କାମନାରୁ ପୁଣ୍ୟ-ପାପ କର୍ମ—ଏହିଁ ବନ୍ଧନ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଅବିଦ୍ୟା-କାମ-କର୍ମଜ ବନ୍ଧନକୁ ଛାଡ଼ିବି; ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ସୁହୃଦ, ଶାନ୍ତ, ମୈତ୍ରୀ ଓ କରୁଣାମୟ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଆତ୍ମମାୟାରେ ଗ୍ରସ୍ତ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିବି।

Verse 37

विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥

ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଆତ୍ମମାୟା ମୋତେ ଖେଳର ପଶୁ ପରି ନଚାଇଲା; ମୁଁ ଅଧମ କ୍ରୀଡାମୃଗ ପରି ହୋଇଗଲି। ଏବେ ସେହି କାମନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମାୟାରେ ଗ୍ରସ୍ତ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିବି; ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ହିତେଷୀ, ଶାନ୍ତ ଓ କରୁଣାମୟ ମିତ୍ର ହୋଇ, ସଦା କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ଲୀନ ରହିବି।

Verse 38

ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् । धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभि: ॥ ३८ ॥

ସାଧୁସଙ୍ଗରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବାରୁ ମୋ ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି। ତେଣୁ ଆଉ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ମିଥ୍ୟା ପ୍ରଲୋଭନରେ ପଡିବି ନାହିଁ। ଦେହରେ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ମନକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ନିବେଶ କରିବି।

Verse 39

इति जातसुनिर्वेद: क्षणसङ्गेन साधुषु । गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धन: ॥ ३९ ॥

ସାଧୁମାନଙ୍କ (ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନଙ୍କ) କ୍ଷଣମାତ୍ର ସଙ୍ଗରୁ ଅଜାମିଳଙ୍କ ମନରେ ଦୃଢ଼ ନିର୍ବେଦ ଜନ୍ମିଲା। ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଆସକ୍ତିର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତୁରନ୍ତ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର) କୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 40

स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थित: । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४० ॥

ହରିଦ୍ୱାରରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ବସି ଭକ୍ତିଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 41

ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि ॥ ४१ ॥

ତାପରେ ଆତ୍ମସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ବିୟୋଗ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ମନକୁ ହଟାଇ, ବ୍ରହ୍ମାନୁଭବସ୍ୱରୂପ ଭଗବଦ୍ଧାମରେ ମନକୁ ଯୋଗ କଲେ; ଏଭଳି ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପଚିନ୍ତନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ହେଲେ।

Verse 42

यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत्पुरुषान् पुर: । उपलभ्योपलब्धान् प्राग्ववन्दे शिरसा द्विज: ॥ ४२ ॥

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପରେ ସ୍ଥିର ହେଲା, ସେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜାମିଳ ପୁଣି ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଚାରିଜଣ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ଦେଖିଥିବା ସେହି ଲୋକମାନେ ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 43

हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु । सद्य: स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥ ४३ ॥

ଗଙ୍ଗାତଟ ହରିଦ୍ୱାରେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେବାମାତ୍ରେ ଅଜାମିଳ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲା। ସେହିକ୍ଷଣେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାର୍ଷଦଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଲା।

Verse 44

साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करै: । हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रिय: पति: ॥ ४४ ॥

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ସହ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆକାଶମାର୍ଗେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ଶ୍ରୀପତି—ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି—ଭଗବାନଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲା।

Verse 45

एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्या: पति: पतितो गर्ह्यकर्मणा । निपात्यमानो निरये हतव्रत: सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५ ॥

କୁସଙ୍ଗରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜାମିଳ ସମସ୍ତ ଧର୍ମାଚାର ଛାଡ଼ିଦେଲା। ବେଶ୍ୟାର ପତି ହୋଇ ଚୋରି, ମଦ୍ୟପାନ ଆଦି ଘୃଣିତ କର୍ମ କରି ପତିତ ହେଲା; ଯମଦୂତ ତାକୁ ନରକକୁ ନେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମ ଧରିବାମାତ୍ରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣେ ମୁକ୍ତ ହେଲା।

Verse 46

नात: परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत्पुन: कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा ॥ ४६ ॥

ଏହେତୁ ଯେ ଭୌତିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହେ, ସେ ତୀର୍ଥପାଦ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ, ଯଶ, ରୂପ ଓ ଲୀଳାର କୀର୍ତ୍ତନ-ଶ୍ରବଣ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ତର୍କଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଯୋଗଧ୍ୟାନ ଆଦିରୁ ସଠିକ୍ ଲାଭ ମିଳେନାହିଁ, କାରଣ ରଜ-ତମ ଦ୍ୱାରା କଳୁଷିତ ମନ ପୁଣି କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 47

य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । श‍ृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥

ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଇତିହାସ ପାପନାଶକ। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଏହାକୁ ଶୁଣେ ଏବଂ ଭକ୍ତିସହିତ ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏନାହିଁ; ଯମକିଙ୍କରମାନେ ତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତିନାହିଁ। ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ମହିମାସହିତ ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୂଜିତ ହୁଏ।

Verse 48

य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । श‍ृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥

ଯେ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ, ପାପନାଶକ ଇତିହାସକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ ଓ ଭକ୍ତିରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନିକଟେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେହ ତ୍ୟାଗ ପରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୂଜିତ ହୁଏ।

Verse 49

म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्यगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ४९ ॥

ମୃତ୍ୟୁବେଳେ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ଅଜାମିଳ ହରିନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲା; ଯଦିଓ ସେ ପୁଅକୁ ଡାକୁଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ତେବେ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଓ ଅପରାଧରହିତ ଭାବେ ହରିନାମ ଜପେ, ତାହାର ଧାମପ୍ରାପ୍ତିରେ ସନ୍ଦେହ କେଉଁଠି?