Adhyaya 19
Puṁsavana / Viṣṇu-vrata: Worship of Lakṣmī-Nārāyaṇa for Auspicious Progeny and Fortune
ପୁଂସବନ ବ୍ରତ ଶୁଣି ପରୀକ୍ଷିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପଚାରନ୍ତି। ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି—ଅଗ୍ରହାୟଣ ଶୁକ୍ଳ ପ୍ରତିପଦାରୁ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭକ୍ତିବ୍ରତ; ପତ୍ନୀ ପତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପ୍ରାତଃ ଶୁଚି ହୋଇ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦିତିଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ମରୁତମାନଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଶୁଣି, ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ନାରାୟଣଙ୍କ ପୂଜା କରିବ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଓ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ଅଧିପତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତି ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ନିତ୍ୟ ପୂଜାମନ୍ତ୍ର ଓ ଉପଚାର ଅର୍ପଣ ଦିଆଯାଇଛି। ହୋମରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ବାରଟି ଘୃତାହୁତି ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଯୁଗଳ ମଙ୍ଗଳକାରଣ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ; ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ ଓ ଶକ୍ତି-ଯଜ୍ଞ-ଭଗବାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାର୍ଥନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପ୍ରସାଦ ସେବନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସତ୍କାର, ଦମ୍ପତିଙ୍କ ସହଭାଗିତା ବ୍ରତର ଅଂଶ। ବର୍ଷାନ୍ତେ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଉପବାସ ଓ ସମାପନ ଉତ୍ସବରୁ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସ୍ଥିରତା ମିଳେ; ଦିତିଙ୍କ ସଫଳ ବ୍ରତରୁ ମରୁତ ପ୍ରାପ୍ତିର ସ୍ମରଣ କଥାକୁ ଭକ୍ତିଫଳ-କର୍ମଫଳ ଆଲୋଚନା ସହ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् भवता यदुदीरितम् । तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णु: प्रसीदति ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ପୁଂସବନ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି। ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ବ୍ରତକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 2
श्रीशुक उवाच शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया । आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादित: ॥ २ ॥ निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणाननुमन्त्र्य च । स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପ୍ରତିପଦା ଦିନ, ପତିଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ନାରୀ ଏହି ତପୋମୟ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବ; ଏହା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ। ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ପୂର୍ବରୁ ମରୁତମାନଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଶୁଣି, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପ୍ରଭାତେ ଦାନ୍ତ ସଫା କରି ସ୍ନାନ କରି, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ପ୍ରାତଃରାଶ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया । आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादित: ॥ २ ॥ निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणाननुमन्त्र्य च । स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପ୍ରତିପଦାରେ, ପତିଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ନାରୀ ଏହି ସର୍ବକାମସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବ। ମରୁତମାନଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଶୁଣି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଅନୁମତି ନେଇ, ପ୍ରଭାତେ ଦାନ୍ତ ସଫା କରି ସ୍ନାନ କରି, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ପ୍ରାତଃରାଶ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବ।
Verse 4
अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम नमोऽस्तु ते । महाविभूतिपतये नम: सकलसिद्धये ॥ ४ ॥
ହେ ପୂର୍ଣ୍ଣକାମ, ନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ମହାବିଭୂତିର ପତି, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ଅଧିପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।
Verse 5
यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिमौजसा । जुष्ट ईश गुणै: सर्वैस्ततोऽसि भगवान् प्रभु: ॥ ५ ॥
ହେ ଈଶ୍ୱର! ଆପଣ କୃପା, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ତେଜ, ମହିମା, ପରାକ୍ରମ, ବଳ ଓ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; ତେଣୁ ଆପଣ ହିଁ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ।
Verse 6
विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे । प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥
ହେ ବିଷ୍ଣୁପତ୍ନୀ, ମହାମାୟେ, ମହାପୁରୁଷଲକ୍ଷଣେ! ହେ ମହାଭାଗେ, ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ହେ ଲୋକମାତା, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
Verse 7
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिर्बलिमुपहरामीति । अनेनाहरहर्मन्त्रेण विष्णोरावाहनार्घ्यपाद्योपस्पर्शनस्नानवासउपवीतविभूषणगन्धपुष्पधूप दीपोपहाराद्युपचारान् सुसमाहितोपाहरेत् ॥ ७ ॥
ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ମହାପୁରୁଷାୟ, ମହାନୁଭାବାୟ, ମହାବିଭୂତି-ପତୟେ—ମହାବିଭୂତିସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ବଳି/ଅର୍ପଣ ନିବେଦନ କରୁଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିତ୍ୟ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ଜପି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ, ସ୍ନାନଜଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଆଭୂଷଣ, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ ଆଦି ସମସ୍ତ ଉପଚାର ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
हवि:शेषं च जुहुयादनले द्वादशाहुती: । ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति ॥ ८ ॥
ତାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ହବିକୁ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆହୁତି ରୂପେ ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆହୁତି ସହ—“ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ମହାପୁରୁଷାୟ ମହାବିଭୂତି-ପତୟେ ସ୍ୱାହା” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
Verse 9
श्रियं विष्णुं च वरदावाशिषां प्रभवावुभौ । भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सर्वसम्पद: ॥ ९ ॥
ଯଦି କେହି ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟାନୁସାରେ ସମ୍ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ ଉଭୟେ ବରଦାତା, ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦର ମୂଳ ଓ ସର୍ବ ମଙ୍ଗଳର ପ୍ରଭବ।
Verse 10
प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा । दशवारं जपेन्मन्त्रं तत: स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ १० ॥
ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ହୃଦୟ ନେଇ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବାବେଳେ ସେହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶବାର ଜପି, ପରେ ସ୍ତୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
Verse 11
युवां तु विश्वस्य विभू जगत: कारणं परम् । इयं हि प्रकृति: सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया ॥ ११ ॥
ହେ ବିଭୁ! ଆପଣ ଦୁଇଜଣ (ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଅଧିପତି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ପରମ କାରଣ। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଏହା ଆପଣଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 12
तस्या अधीश्वर: साक्षात्त्वमेव पुरुष: पर: । त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग्भवान् ॥ १२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ସେଇ ଶକ୍ତିର ଅଧୀଶ୍ୱର ସାକ୍ଷାତ୍ ଆପଣେଇ ପରମ ପୁରୁଷ। ଆପଣେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ; ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜାର ଆଦିରୂପ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳର ଭୋକ୍ତା।
Verse 13
गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग्भवान् । त्वं हि सर्वशरीर्यात्मा श्री: शरीरेन्द्रियाशया: । नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रय: ॥ १३ ॥
ଏହି ଶ୍ରୀଦେବୀ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରକାଶ; ଆପଣ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି ଓ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଶରୀରୀଙ୍କ ପରମାତ୍ମା; ଶ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଶରୀର-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନର ଆଶ୍ରୟଶକ୍ତି। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ନାମ-ରୂପ ଅଛି; ଆପଣ ସେସବୁ ନାମ-ରୂପର ଆଧାର ଓ ପ୍ରକାଶର କାରଣ।
Verse 14
यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ । तथा म उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिष: ॥ १४ ॥
ଆପଣ ଦୁଇଜଣ ତ୍ରିଲୋକର ପରମ ଅଧିପତି ଓ ବରଦାତା ଯେପରି, ସେପରି ହେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ମହାଆଶା ସତ୍ୟ ହେଉ।
Verse 15
इत्यभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह । तन्नि:सार्योपहरणं दत्त्वाचमनमर्चयेत् ॥ १५ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ବରଦାତା ଶ୍ରୀନିବାସ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଉପରେ କହିଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାନୁସାରେ ସ୍ତୁତି କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ହଟାଇ, ଆଚମନ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁନଃ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
तत: स्तुवीत स्तोत्रेण भक्तिप्रह्वेण चेतसा । यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरभ्यर्चयेद्धरिम् ॥ १६ ॥
ତାପରେ ଭକ୍ତି ଓ ବିନୟରେ ନମ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ଓ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଯଜ୍ଞପ୍ରସାଦର ଅବଶିଷ୍ଟର ସୁଗନ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁନଃ ହରି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଜୀଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
पतिं च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा । प्रियैस्तैस्तैरुपनमेत् प्रेमशील: स्वयं पति: । बिभृयात् सर्वकर्माणि पत्न्या उच्चावचानि च ॥ १७ ॥
ପତିଙ୍କୁ ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ମାନି, ପତ୍ନୀ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସାଦ ଅର୍ପଣ କରି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପତ୍ନୀର ପ୍ରେମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ପତି ଗୃହର ସମସ୍ତ ଛୋଟ-ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ବହନ କରୁ।
Verse 18
कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि । पत्न्यां कुर्यादनर्हायां पतिरेतत् समाहित: ॥ १८ ॥
ପତି-ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭକ୍ତିସେବା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ସୁସମ୍ପର୍କ ଥିବାରୁ ଫଳ ଉଭୟଙ୍କୁ ମିଳେ। ତେଣୁ ପତ୍ନୀ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ପତି ସାବଧାନରେ କରୁ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାବତୀ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ଫଳର ଭାଗୀ ହେବେ।
Verse 19
विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन्न विहन्यात्कथञ्चन । विप्रान् स्त्रियो वीरवती: स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता ॥ १९ ॥ उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रत: । अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये ॥ २० ॥
ଏହି ବିଷ୍ଣୁ-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି କେବେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରସାଦ-ଶେଷ, ପୁଷ୍ପମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପତି-ସନ୍ତାନ ସହ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ନିୟମ ଅନୁସରି ପତ୍ନୀ ନିତ୍ୟ ମହାଭକ୍ତିରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁ।
Verse 20
विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन्न विहन्यात्कथञ्चन । विप्रान् स्त्रियो वीरवती: स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता ॥ १९ ॥ उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रत: । अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये ॥ २० ॥
ତାପରେ ଦେବଙ୍କୁ ନିଜ ଧାମରେ ଶୟ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରାଇ, ଅର୍ପିତ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ସର୍ବ କାମନା-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଦମ୍ପତି ଉଭୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
Verse 21
एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादश हायनम् । नीत्वाथोपरमेत्साध्वी कार्तिके चरमेऽहनि ॥ २१ ॥
ଏହି ପୂଜାବିଧି ଅନୁସାରେ ସାଧ୍ବୀ ପତ୍ନୀ ବାରମାସ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ, ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତିସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ପରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଉପବାସ କରି ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
श्वोभूतेऽप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यर्च्य पूर्ववत् । पय:शृतेन जुहुयाच्चरुणा सह सर्पिषा । पाकयज्ञविधानेन द्वादशैवाहुती: पति: ॥ २२ ॥
ପରଦିନ ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ରୋକ୍ତ ପାକଯଜ୍ଞବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଘି ମିଶା ପାୟସ/ଖୀର ରାନ୍ଧି, ସେହି ଚରୁଦ୍ୱାରା ପତି ଅଗ୍ନିରେ ବାରଟି ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 23
आशिष: शिरसादाय द्विजै: प्रीतै: समीरिता: । प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ २३ ॥
ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବ। ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ସେ ଭକ୍ତିରେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରିବ।
Verse 24
आचार्यमग्रत: कृत्वा वाग्यत: सह बन्धुभि: । दद्यात्पत्न्यै चरो: शेषं सुप्रजास्त्वं सुसौभगम् ॥ २४ ॥
ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖରେ ସୁବିଧାରେ ବସାଇ, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ବାକ୍ସଂଯମ ରଖି ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦ ଅର୍ପଣ କରିବ। ପରେ ପତ୍ନୀ ଘି-ଯୁକ୍ତ ଚରୁର ଶେଷ ଭାଗ ଭୁଞ୍ଜିବ; ଏହାରେ ସୁସନ୍ତାନ ଓ ଉତ୍ତମ ସୌଭାଗ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 25
एतच्चरित्वा विधिवद्व्रतं विभो रभीप्सितार्थं लभते पुमानिह । स्त्री चैतदास्थाय लभेत सौभगं श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम् ॥ २५ ॥
ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଏହି ବ୍ରତ ଯଥାବିଧି ପାଳନ କଲେ, ପୁରୁଷ ଏହି ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଠାରୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ। ଏହା ଆଚରଣ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ସୌଭାଗ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ପତି, ଯଶ ଓ ଶୁଭ ଗୃହ ପାଏ।
Verse 26
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
ଏହି ବ୍ରତ କନ୍ୟା ପାଳନ କଲେ ସମଗ୍ରଲକ୍ଷଣ-ସମ୍ପନ୍ନ ପତି ପାଏ; ଅବୀରା (ପତି/ପୁତ୍ର-ରହିତ) ସ୍ତ୍ରୀ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଏ; ଯାହାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ମରିଯାଇଛି ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନସମୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟା ସୁଭାଗ୍ୟା ହୁଏ, କୁରୂପା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ପାଏ; ରୋଗୀ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଦେହ ପାଏ। ପିତୃ-ଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ କର୍ମରେ, ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ, ଏହି କଥା ପାଠ କରି ଆହୁତି ଦେଲେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ହୋମ ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିଦେବ, ଶ୍ରୀହରି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ଦିତିଙ୍କ ଏହି ମହାବ୍ରତ ମୁଁ ବିସ୍ତାରେ କହିଲି—ଯାହାଦ୍ୱାରା ମରୁତମାନେ ପୁଣ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହେଲେ ଓ ସୁଖ ଲାଭ ହେଲା।
Verse 27
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ କନ୍ୟା ସମଗ୍ର ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତମ ପତି ପାଏ। ‘ଅବୀରା’—ପତି କିମ୍ବା ପୁତ୍ରହୀନା ସ୍ତ୍ରୀ—ଏହି କର୍ମ କଲେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦ୍ଗତି ପାଏ। ଯାହାର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ପରେ ମରିଯାଏ ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପୁତ୍ର ପାଏ ଏବଂ ଧନସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ; ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଏ, କୁରୂପା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ପାଏ। ରୋଗୀ ପୁରୁଷ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୁସ୍ଥ ଦେହ ପାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି ସମୟରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ହୋମ ଦେଇ ଏହି କଥା ପଢ଼ିଲେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ହୋମାବସାନେ ଶ୍ରୀହରି ଓ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଶେଷ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ଦିତିଙ୍କ ଏହି ବ୍ରତରୁ ମରୁତମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଜନ୍ମ ଓ ସୁଖ ଲାଭ ହେଲା—ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରେ କହିଲି।
Verse 28
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ କନ୍ୟା ସମଗ୍ର ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତମ ପତି ପାଏ। ‘ଅବୀରା’—ପତି କିମ୍ବା ପୁତ୍ରହୀନା ସ୍ତ୍ରୀ—ଏହି କର୍ମ କଲେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦ୍ଗତି ପାଏ। ଯାହାର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ପରେ ମରିଯାଏ ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପୁତ୍ର ପାଏ ଏବଂ ଧନସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ; ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଏ, କୁରୂପା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ପାଏ। ରୋଗୀ ପୁରୁଷ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୁସ୍ଥ ଦେହ ପାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି ସମୟରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ହୋମ ଦେଇ ଏହି କଥା ପଢ଼ିଲେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ହୋମାବସାନେ ଶ୍ରୀହରି ଓ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଶେଷ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ଦିତିଙ୍କ ଏହି ବ୍ରତରୁ ମରୁତମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଜନ୍ମ ଓ ସୁଖ ଲାଭ ହେଲା—ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରେ କହିଲି।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vrata as a time-bound, purity-oriented sādhana anchored in a calendrical vrata structure (tithi-māsa-niyama). Beginning in the bright fortnight signals growth and auspicious increase (śukla-pakṣa), aligning household intent (progeny, fortune, stability) with devotional discipline. The text’s emphasis is not mere astrology but regulated bhakti: cleanliness, mantra, worship before eating, and hearing sacred narrative—practices that cultivate sattva and steadiness for a full year.
The prayer states that Lakṣmī appears as the external energy in the material world yet is always the Lord’s internal energy (antaraṅgā-śakti). This reconciles two functions: she governs prosperity and embodied capacities in the world, while remaining transcendently united with Viṣṇu as His personal potency. The chapter uses this śakti-tattva to justify worshiping Lakṣmī-Nārāyaṇa together as the complete source of auspiciousness.
The text presents broad eligibility: married women (with husband’s guidance), husbands on behalf of wives, unmarried girls seeking a suitable husband, and women facing misfortune (avīrā, child-loss, poverty). The promised results range from progeny, reputation, fortune, health, and marital longevity to spiritual promotion for those without worldly supports. The narrative intent is to show that regulated devotion to Lakṣmī-Nārāyaṇa converts personal aims into God-pleasing practice, with results granted by divine satisfaction rather than mechanical ritualism.