Adhyaya 16

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍, ତା’ପରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ସେହି ମୃତ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶୋକାକୁଳ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରାଇ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 2

श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥

ଶ୍ରୀ ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: ହେ ଜୀବାତ୍ମା! ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖ। ତୁମର ବିୟୋଗ ହେତୁ ତୁମର ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବମାନେ ଗଭୀର ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି।

Verse 3

कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्‌वृत: । भुङ्‌क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥

ତୁମେ ଅକାଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାରୁ, ତୁମର ଆୟୁଷ ଏବେ ବି ବାକି ଅଛି। ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜ ଶରୀରରେ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କର ଏବଂ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କ ଗହଣରେ ବାକି ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କର। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ରାଜକୀୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର ଏବଂ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କର।

Verse 4

जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्‌नृयोनिषु ॥ ४ ॥

ଜୀବ କହିଲା: ମୋର କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଦେବତା, ପଶୁ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଅଛି। ତେବେ କେଉଁ ଜନ୍ମରେ ଏମାନେ ମୋର ପିତାମାତା ଥିଲେ? ବାସ୍ତବରେ କେହି ମୋର ପିତାମାତା ନୁହନ୍ତି।

Verse 5

बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥

ସମୟ କ୍ରମେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରର ବନ୍ଧୁ, ଜ୍ଞାତି, ଶତ୍ରୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଓ ଉଦାସୀନ ହୋଇଥାନ୍ତି। ତେଣୁ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ।

Verse 6

यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्तत: । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥

ଯେପରି ସୁନା ଆଦି ପଣ୍ୟ ବିକ୍ରୟ-କ୍ରୟର କ୍ରମରେ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଜୀବ ନିଜ କର୍ମଫଳବଶେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିର ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସଂସାରେ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 7

नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो द‍ृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥

ନିତ୍ୟ ଜୀବର ଦେହାଧାରିତ ସମ୍ବନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନିତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେଦିନ ସମ୍ବନ୍ଧ ରହେ ସେତେଦିନ ‘ମୋର’ ବୋଧ ରହେ; ସମ୍ବନ୍ଧ ଛୁଟିଲେ ମମତା ମଧ୍ୟ ଛୁଟିଯାଏ।

Verse 8

एवं योनिगतो जीव: स नित्यो निरहङ्‌कृत: । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत्स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥

ଏଭଳି ଯୋନିରେ ଗତ ଜୀବ ନିତ୍ୟ ଓ ପ୍ରକୃତରେ ଅହଂକାରହୀନ। ଯେ ଦେହରେ ଯେତେଦିନ ସେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେଦିନ ସେହିକୁ ‘ମୋର’ ଭାବେ ଧରେ; ଦେହ ନଶିଲେ ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ସମାପ୍ତ। ତେଣୁ ମିଥ୍ୟା ହର୍ଷ-ଶୋକରେ ଜଡିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 9

एष नित्योऽव्यय: सूक्ष्म एष सर्वाश्रय: स्वद‍ृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभु: ॥ ९ ॥

ଏହି ଜୀବ ନିତ୍ୟ, ଅବ୍ୟୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସର୍ବାଶ୍ରୟ ଓ ସ୍ୱୟଂଦ୍ରଷ୍ଟା। ତଥାପି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ ଆତ୍ମମାୟାର ଗୁଣରେ ମୋହିତ ହୋଇ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିଜ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ଗଢ଼ିନେଇଥାଏ।

Verse 10

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । एक: सर्वधियां द्रष्टा कर्तृणां गुणदोषयो: ॥ १० ॥

ଏହି ଜୀବ ପାଇଁ କେହି ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେହି ଅପ୍ରିୟ ନୁହେଁ; ନିଜ-ପର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଏକା ହିଁ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ଗୁଣ-ଦୋଷର ସାକ୍ଷୀ ମାତ୍ର।

Verse 11

नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरद‍ृगीश्वर: ॥ ११ ॥

ପରମାତ୍ମା ଗୁଣ, ଦୋଷ କିମ୍ବା କର୍ମଫଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ଉଦାସୀନ ପରି ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ରହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଈଶ୍ୱର ।

Verse 12

श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्‍नेहश‍ृङ्खलाम् ॥ १२ ॥

ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏହା କହି ସେହି ଜୀବ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଚିତ୍ରକେତୁ ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ସ୍ନେହର ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଛିନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କଲେ ।

Verse 13

निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्‍नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥

ଜ୍ଞାତିମାନେ ମୃତ ଦେହର ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରି ଉଚିତ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ । ସେମାନେ ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ ଓ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ସେହି ଦୁସ୍ତ୍ୟଜ ସ୍ନେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ।

Verse 14

बालघ्‍न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥

ଶିଶୁ ହତ୍ୟାକାରୀ ରାଣୀମାନେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭା ନଷ୍ଟ ହେଲ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ଯମୁନା ତଟରେ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ।

Verse 15

स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ଚିତ୍ରକେତୁ ଗୃହସ୍ଥ ରୂପୀ ଅନ୍ଧକୂପରୁ ସେହିପରି ବାହାରି ଆସିଲେ, ଯେପରି ହାତୀ କାଦୁଅ ପୋଖରୀରୁ ବାହାରି ଆସେ ।

Verse 16

कालिन्द्यां विधिवत् स्‍नात्वा कृतपुण्यजलक्रिय: । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥

ରାଜା କାଳିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା)ରେ ବିଧିମତ୍ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜଳ-ତର୍ପଣ ଅର୍ପଣ କଲେ। ପରେ ମୌନ ଧାରଣ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗିରା ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 17

अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान्नारद: प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥

ତାପରେ ଶରଣାଗତ, ଭକ୍ତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଚିତ୍ରକେତୁ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ୍ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ଉପଦେଶ କଲେ।

Verse 18

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—ହେ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ହେ ଶୁଦ୍ଧ ବିଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ପରମାନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତି, ଆତ୍ମାରାମ, ପରମ ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱୈତଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିବୃତ୍ତ ପ୍ରଭୁ—ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 19

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—ହେ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ହେ ଶୁଦ୍ଧ ବିଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ପରମାନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତି, ଆତ୍ମାରାମ, ପରମ ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱୈତଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିବୃତ୍ତ ପ୍ରଭୁ—ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 20

आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नम: । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये ॥ २० ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ନିଜ ଆତ୍ମାନନ୍ଦାନୁଭୂତିରେ ଆପଣ ପ୍ରକୃତିର ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ହୃଷୀକେଶ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିପତି, ମହତ୍ତମ! ଅନନ୍ତ ରୂପଧାରୀ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 21

वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्र: सोऽव्यान्न: सदसत्पर: ॥ २१ ॥

ଯାହାଙ୍କୁ ବାଣୀ ଓ ମନ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ନାମ‑ରୂପାତୀତ, କେବଳ ଚେତନ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଓ ସତ୍‑ଅସତ୍‌ର ପରେ—ସେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

Verse 22

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नम: ॥ २२ ॥

ଯେ ପରବ୍ରହ୍ମରୁ ଏହି ଜଗତ ଜନ୍ମେ, ଯାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ ଓ ଯାହାରେ ଲୟ ହୁଏ—ମାଟିର ଘଡ଼ା ମାଟିରୁ ହୋଇ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ ପରି—ସେଇ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 23

यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव: । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥

ଆକାଶ ପରି ଭିତରେ‑ବାହାରେ ସର୍ବତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ‑ବୁଦ୍ଧି‑ଇନ୍ଦ୍ରିୟ‑ପ୍ରାଣ ତାଙ୍କୁ ନ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ, ନ ଜାଣିପାରେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 24

देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धा: प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥

ଅଗ୍ନିର ସଙ୍ଗରେ ଲୋହା ତପି ଦାହକ ହୁଏ ଯେପରି, ସେପରି ଦେହ‑ଇନ୍ଦ୍ରିୟ‑ପ୍ରାଣ‑ମନ‑ବୁଦ୍ଧି ନିଜେ ଜଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ଚେତନ୍ୟାଂଶ ପ୍ରବେଶ କଲେ ମାତ୍ର କର୍ମରେ ଚାଲେ; ତାହା ବିନା ଚାଲେ ନାହିଁ।

Verse 25

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकर करकमलकुड्‌मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते ॥ २५ ॥

ॐ—ଷଡଐଶ୍ୱର୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯାହାଙ୍କ ଯୁଗଳ ପଦ୍ମଚରଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାତ୍ୱତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସମୂହ ନିଜ କମଳକୁଡ଼୍ମଳ ସଦୃଶ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ସଦା ସେବା କରେ, ସେ ପରମ ପରମେଷ୍ଠୀ ଓ ସମସ୍ତ ବିଭୂତିର ପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।

Verse 26

श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारद: । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତ ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କୁ ନାରଦ ଏହି ବିଦ୍ୟା/ପ୍ରାର୍ଥନା ସମ୍ୟକ୍ ଉପଦେଶ କଲେ। ହେ ପରୀକ୍ଷିତ! ପରେ ନାରଦ ମହର୍ଷି ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ସହ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଧାମ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ, କୁ ଗଲେ।

Verse 27

चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्ष: सुसमाहित: ॥ २७ ॥

ନାରଦ ଯେପରି ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେହି ବିଦ୍ୟାକୁ ଚିତ୍ରକେତୁ କେବଳ ଜଳ ପାନ କରି ଉପବାସ ରଖି, ଏକ ସପ୍ତାହ ଧରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଏକାଗ୍ରତାରେ ନିରନ୍ତର ଜପ କଲେ।

Verse 28

तत: स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥

ହେ ନୃପ ପରୀକ୍ଷିତ! ସପ୍ତରାତ୍ରି ଶେଷରେ, ସେହି ବିଦ୍ୟାକୁ ନିରନ୍ତର ଧାରଣ କରିବାର ଫଳରେ ଚିତ୍ରକେତୁ ଅପ୍ରତିହତ ଭାବେ ବିଦ୍ୟାଧରଲୋକର ଅଧିପତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ।

Verse 29

तत: कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगति: । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥

ତାପରେ କେତେକ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ସେହି ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା ଏବଂ ସେ ଦେବଦେବ ଶେଷ (ଅନନ୍ତଦେବ)ଙ୍କ ଚରଣକମଳ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେଲେ।

Verse 30

मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलै: प्रभुम् ॥ ३० ॥

ଶେଷ-ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣରେ ପହଞ୍ଚି ଚିତ୍ରକେତୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ କମଳ ମୃଣାଳର ତନ୍ତୁ ପରି ଧବଳ, ନୀଳାଭ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ଝଲମଲ କିରୀଟ, କେୟୂର, କଟିବନ୍ଧ ଓ କଙ୍କଣରେ ଭୂଷିତ। ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନ ହାସ୍ୟମୟ, ନୟନ ଅରୁଣ; ଏବଂ ସନତ୍କୁମାର ଆଦି ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଥିଲେ।

Verse 31

तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिष: स्वस्थामलान्त:करणोऽभ्ययान्मुनि: । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचन: प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମହାରାଜ ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷ ନଶିଗଲା ଏବଂ ସେ ନିଜ ମୂଳ କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ନିରବ ଓ ଗମ୍ଭୀର ହେଲେ; ପ୍ରେମରେ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା ଓ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ସେ ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 32

स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहु: । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥

ପ୍ରେମାଶ୍ରୁର ବିନ୍ଦୁଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରକେତୁ ବାରମ୍ବାର ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ କମଳଚରଣର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳକୁ ଭିଜାଇଲେ। ପ୍ରେମପରବଶତାରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏକ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସ୍ତୁତି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 33

तत: समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥

ତାପରେ ସେ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସମାଧାନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରୁ ନିୟମିତ କରି, ଯଥୋଚିତ ବାଣୀ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହିପରି ସେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ଏବଂ ସାତ୍ୱତ-ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 34

चित्रकेतुरुवाच अजित जित: सममतिभि: साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्तेऽपि च भजता- मकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुण: ॥ ३४ ॥

ଚିତ୍ରକେତୁ କହିଲେ—ହେ ଅଜିତ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କୁ କେହି ଜିତିପାରେ ନାହିଁ; ତଥାପି ସମଦର୍ଶୀ, ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ ସାଧୁଭକ୍ତମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜିତନ୍ତି। କାରଣ ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣ ଅହେତୁକ କୃପାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣାମୟ; ଆପଣ ନିଜକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ବଶ କରନ୍ତି।

Verse 35

तव विभव: खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्तेꣷशांशा स्तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥

ହେ ଭଗବନ୍! ଏହି ଜଗତ୍ ଏବଂ ଏହାର ଉଦୟ, ସ୍ଥିତି, ଲୟ ଆଦି ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଵିଭବ ମାତ୍ର। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶର ଅଂଶମାତ୍ର; ତାଙ୍କର ସୀମିତ ସୃଜନଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର କରେ ନାହିଁ। ନିଜକୁ ପୃଥକ୍ ପ୍ରଭୁ ଭାବିବା ତାଙ୍କର ଚେତନା କେବଳ ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବ; ଏହା ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 36

परमाणुपरममहतो- स्त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुर: । आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ପରମାଣୁଠାରୁ ମହାବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁର ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ଆପଣ ଅଛନ୍ତି। ତଥାପି ଆପଣ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ନିତ୍ୟ; ସୃଷ୍ଟି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଆଦ୍ୟଶକ୍ତିରୂପେ ରହନ୍ତି।

Verse 37

क्षित्यादिभिरेष किलावृत: सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोश: । यत्र पतत्यणुकल्प: सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्त: ॥ ३७ ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅହଂକାର—ଏହି ସାତ ଆବରଣରେ ଢାକା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରତ ପୂର୍ବପରତଠାରୁ ଦଶଗୁଣ। ଏମିତି ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଅଣୁ ପରି ଚଳେ; ତେଣୁ ଆପଣ ‘ଅନନ୍ତ’।

Verse 38

विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥

ହେ ଈଶ୍ୱର! ବିଷୟତୃଷ୍ଣାରେ ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ-ପଶୁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଳ୍ପ ବିଭୂତିକୁ ପୂଜନ୍ତି। ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ନଶିଲେ ସେମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମଧ୍ୟ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ—ରାଜା ନଥିଲେ ରାଜକୁଳ ପରି।

Verse 39

कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥

ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଭୌତିକ କାମନାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଓ ଗୁଣାତୀତ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଜିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଭଜା ବୀଜ ଯେପରି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଜାଳ ଗୁଣରୁ ଉଠେ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ।

Verse 40

जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥

ହେ ଅଜେୟ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଭାଗବତ-ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କଲେ, ସେହିଟା ଆପଣଙ୍କ ଜୟ। କୁମାରମାନଙ୍କ ପରି ନିଷ୍କିଞ୍ଚନ, ଆତ୍ମାରାମ ମୁନିମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସେଇ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦର ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି।

Verse 41

विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो य: स ह्यविशुद्ध: क्षयिष्णुरधर्मबहुल: ॥ ४१ ॥

ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନେ ‘ତୁ-ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋ-ତୋ’ ଭେଦବୁଦ୍ଧି ରହେ, ସେ ଧର୍ମ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ। ରଜ-ତମରେ ଗଢ଼ା ଏମିତି ପଥ କ୍ଷୟଶୀଳ ଓ ଅଧର୍ମବହୁଳ; ଭାଗବତ-ଧର୍ମରେ ଭକ୍ତମାନେ କୃଷ୍ଣଚେତନ ହୋଇ ‘ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର, କୃଷ୍ଣ ଆମର’ ଭାବନ୍ତି।

Verse 42

क: क्षेमो निजपरयो: कियान्वार्थ: स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोप: परसम्पीडया च तथाधर्म: ॥ ४२ ॥

ଯେ ଧର୍ମ ନିଜ ଓ ପରଙ୍କ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା-ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମାଏ, ସେଥିରୁ କ୍ଷେମ କିପରି? ତାହାରେ ଶୁଭ କ’ଣ, ଲାଭ କ’ଣ? ସ୍ୱଦ୍ରୋହରେ ନିଜକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଓ ପରକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ମନୁଷ୍ୟ ତୁମ କ୍ରୋଧ ଜଗାଏ ଏବଂ ଅଧର୍ମ ଆଚରେ।

Verse 43

न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्म: । स्थिरचरसत्त्वकदम्बे- ष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्या: ॥ ४३ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ବିଚଳିତ ହୁଏନା; ସେଇ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭାଗବତ-ଧର୍ମ ଉପଦେଶିତ। ଚର-ଅଚର ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଭେଦବୁଦ୍ଧି ନ ରଖି ସମଦର୍ଶୀ ଯେ, ସେମାନେ ଆର୍ୟ; ଏମିତି ଆର୍ୟମାନେ ତୁମକୁ, ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମକୁ, ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 44

न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षय: । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥

ହେ ଭଗବାନ, ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହେବା ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତୁମ ନାମ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର ପୁକ୍କସ (ଚାଣ୍ଡାଳ) ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେବେ ତୁମ ଦର୍ଶନରେ କିଏ ଶୁଦ୍ଧ ହେବ ନାହିଁ?

Verse 45

अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमला: । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥

ଏହେତୁ ହେ ଭଗବାନ, ଏବେ ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ଆମ ହୃଦୟର ମଲିନତା ପରିମାର୍ଜିତ ହୋଇଗଲା। ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ତୁମ ବିଷୟରେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟଥା ହେବ? ଅର୍ଥାତ୍ ନାରଦଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଫଳରୂପେ ଆମେ ତୁମ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇଲୁ।

Verse 46

विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरो: कियदिव सवितुरिव खद्योतै: ॥ ४६ ॥

ହେ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ, ଜଗଦାତ୍ମା! ଏହି ଜଗତରେ ଜୀବ ଯାହା କରେ ସେ ସବୁ ତୁମେ ଜାଣ। ପରମଗୁରୋ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖେ ଜୁଗନୁର ଆଲୋକ କ’ଣ ପ୍ରକାଶ କରିବ? ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ କ’ଣ ନିବେଦନ କରିବି?

Verse 47

नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥

ହେ ଭଗବାନ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର—ତୁମେ ଜଗତର ଉଦୟ, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟର ଈଶ୍ୱର। ଭିନ୍ନତା ଦେଖୁଥିବା କୁଯୋଗୀମାନେ ତୁମ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱଗତିକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ପରମହଂସ, ପରମଶୁଦ୍ଧ, ଷଡୈଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ; ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 48

यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृज: श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ତୁମ ଶ୍ୱାସକୁ ଅନୁସରି ବ୍ରହ୍ମା-ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ବିଶ୍ୱନିୟନ୍ତାମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ହୁଅନ୍ତି; ତୁମ ଚେତନାକୁ ଅନୁସରି ଚିତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କ ଶିରୋପରି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସରିଷା ଦାଣା ପରି, ସେହି ସହସ୍ରମୂର୍ଧ୍ନି ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 49

श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ରାଜା ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅନନ୍ତଦେବ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ, ହେ କୁରୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରୀକ୍ଷିତ!

Verse 50

श्रीभगवानुवाच यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् । संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ, ନାରଦ ଓ ଅଙ୍ଗିରା ମୋ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ ଯେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ସେହି ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛ। ଏବଂ ମୋ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତୁମେ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 51

अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावन: । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥

ମୁଁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଭୂତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ। ଓଂକାରାଦି ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ—ଏହି ମୋର ଦୁଇ ଶାଶ୍ୱତ ଅପାର୍ଥିବ ତନୁ।

Verse 52

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥

ଜୀବ ଲୋକରେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଭୋକ୍ତା ଭାବେ, ଏବଂ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜୀବରେ ଭୋଗ୍ୟ ରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ମୋର ଶକ୍ତି; ଉଭୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଉଭୟ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 53

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

ଯେପରି ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାରେ ପୁରୁଷ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ବତ-ନଦୀ, ଏପରିକି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଉଠିଲେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିଜକୁ ଦେଖେ। ସେପରି ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଜୀବର ମାୟାମାତ୍ର; ଏହାଙ୍କ ଦ୍ରଷ୍ଟା ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କର।

Verse 54

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

ଯେପରି ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାରେ ପୁରୁଷ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ବତ-ନଦୀ, ଏପରିକି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଉଠିଲେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିଜକୁ ଦେଖେ। ସେପରି ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଜୀବର ମାୟାମାତ୍ର; ଏହାଙ୍କ ଦ୍ରଷ୍ଟା ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କର।

Verse 55

येन प्रसुप्त: पुरुष: स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥

ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ଶୁଇଥିବା ପୁରୁଷ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନାବସ୍ଥାକୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟାରୁ ପରେ ଥିବା ନିର୍ଗୁଣ ସୁଖକୁ ଜାଣେ—ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମା ମୁଁ ହିଁ, ଏହା ଜାଣ।

Verse 56

उभयं स्मरत: पुंस: प्रस्वापप्रतिबोधयो: । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥

ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ—ଉଭୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେ ସ୍ମରଣ କରେ, ତାହାର ଜ୍ଞାନ ସେଇ ଅନୁଭବକୁ ଅନୁସରେ, ତଥାପି ସାକ୍ଷୀରୂପେ ଅଲିପ୍ତ ରହେ। ସେଇ ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା ପରବ୍ରହ୍ମ; ଜ୍ଞାତା ଉଭୟରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ।

Verse 57

यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भ‍ावं भिन्नमात्मन: । तत: संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृति: ॥ ५७ ॥

ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ମୋ ସହିତ ଥିବା ନିତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ-ଆନନ୍ଦମୟ ଏକ୍ୟତାକୁ ଭୁଲି, ନିଜକୁ ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ସଂସାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଦେହରୁ ଦେହ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ।

Verse 58

लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्‍वचित्क्षेममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥

ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମାନବ ଯୋନି ପାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝେ ନାହିଁ, ସେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପରମ କ୍ଷେମ ପାଉନାହିଁ।

Verse 59

स्मृत्वेहायां परिक्लेशं तत: फलविपर्ययम् । अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत्कवि: ॥ ५९ ॥

ଫଳାଶାରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରର ମହା କ୍ଲେଶ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳର ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳେ—ଏହା ସ୍ମରଣ କରି; ଏବଂ ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତିରେ ଅଭୟ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି—ବୁଦ୍ଧିମାନ ସଙ୍କଳ୍ପରୂପ ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ିଦେଉ।

Verse 60

सुखाय दु:खमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रिया: । ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दु:खस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥

ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଖ ପାଇବା ଓ ଦୁଃଖ କମାଇବା ପାଇଁ ଏକାଠି ଅନେକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ସେଥିରୁ ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ, ଦୁଃଖ କମେନାହିଁ—ବରଂ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ।

Verse 61

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

ଯେମାନେ ନିଜ ଭୌତିକ ଅନୁଭବରେ ଅଭିମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କର୍ମ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଭାବିଥିବାର ବିପରୀତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ—ଏହା ବୁଝ। ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ଏ ତିନି ଅବସ୍ଥାରୁ ପରେ; ବିବେକବଳରେ ଇହ-ପର ଫଳାଶା ତ୍ୟାଗ କରି, ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ମୋର ଭକ୍ତ ହେଅ।

Verse 62

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

ଯେ ନିଜ ବିବେକ-ତେଜରେ ଦେଖା-ଶୁଣା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ମାପଦଣ୍ଡରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ ରହେ, ସେଇ ପୁରୁଷ ମୋର ଭକ୍ତ ହୁଏ। ବିଷୟାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଆତ୍ମପ୍ରକାଶରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 63

एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभि: । स्वार्थ: सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥

ଯୋଗନୈପୁଣ୍ୟବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ସ୍ୱାର୍ଥ ଏତିକି—ସର୍ବାତ୍ମଭାବରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଏକନିଷ୍ଠ ଦର୍ଶନ। ପରମାତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖିବା ହେଉଛି ଜୀବନର ପରମ ସତ୍ୟ।

Verse 64

त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ମୋର ଏହି ବଚନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଅପ୍ରମତ୍ତ ହୋଇ ଧାରଣ କର। ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ପାଇବ ଏବଂ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 65

श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरु: । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरि: ॥ ६५ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ଓ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଭଗବାନ୍ ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଉପଦେଶ କଲେ; ଚିତ୍ରକେତୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ହରି ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।