Adhyaya 12
Brahmacarya and Vānaprastha Duties; Gradual Dissolution of Bodily Identity
ନାରଦମୁନି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବର୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଗୁରୁକୁଳରେ ବିନୟସେବା, ନିତ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା ଓ ଗାୟତ୍ରୀଜପ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ନିୟମିତ ବେଶ-ଆଚରଣ, ଗୁରୁ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷାସଂଗ୍ରହ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ ଓ ବିଷୟଭୋଗରୁ କଠୋର ଦୂରତା। ପରେ ବାନପ୍ରସ୍ଥଧର୍ମ—ବନବାସ ତପସ୍ୟା, କୃଷିବର୍ଜିତ ଯଥାଲାଭ ଆହାର, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣାଦି କଷ୍ଟ ସହନ, ଏବଂ ଅତିରେକ ବିନା ସଂଯମିତ ତପ। ଶେଷରେ ଦେହାଭିମାନ ନିବୃତ୍ତିର ଧ୍ୟାନପଥ—ଦେହତତ୍ତ୍ୱକୁ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଲୟ କରିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତିକୁ ଅଧିଦେବତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ, ଉପାଧି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ପରବ୍ରହ୍ମସମଗୁଣରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଛାତ୍ରଜୀବନରୁ ବନସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ଏହି କ୍ରମ ଆଗାମୀ ସନ୍ନ୍ୟାସ-ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच ब्रह्मचारी गुरुकुले वसन्दान्तो गुरोर्हितम् । आचरन्दासवन्नीचो गुरौ सुदृढसौहृद: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୁରୁକୁଳରେ ବସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ କରିବା ଉଚିତ; ଗୁରୁଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଦାସ ପରି ନମ୍ର ହୋଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ସୌହୃଦ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 2
सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् । सन्ध्ये उभे च यतवाग्जपन्ब्रह्म समाहित: ॥ २ ॥
ସାୟଂ ଓ ପ୍ରାତଃ—ଦୁଇ ସନ୍ଧିକାଳରେ—ସେ ଗୁରୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଓ ଦେବୋତ୍ତମ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁ; ବାକ୍ ସଂଯମ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଗାୟତ୍ରୀ (ବ୍ରହ୍ମ) ଜପ କରୁ।
Verse 3
छन्दांस्यधीयीत गुरोराहूतश्चेत् सुयन्त्रित: । उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत् ॥ ३ ॥
ଗୁରୁ ଡାକିଲେ ଶିଷ୍ୟ ନିୟମିତ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବ। ପଢ଼ାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରିବ।
Verse 4
मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् । बिभृयादुपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम् ॥ ४ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହାତରେ ପବିତ୍ର କୁଶ ଧରି, ତୃଣମେଖଳା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ। ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ଜଟା, ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଳୁ ଓ ଉପବୀତ ଧାରଣ କରିବ।
Verse 5
सायं प्रातश्चरेद्भैक्ष्यं गुरवे तन्निवेदयेत् । भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित् ॥ ५ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ ଭିକ୍ଷା ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଯାଇ, ଯାହା ମିଳେ ସବୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବ। ଗୁରୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବ; ନହେଲେ କେବେ କେବେ ଉପବାସ କରିବ।
Verse 6
सुशीलो मितभुग्दक्ष: श्रद्दधानो जितेन्द्रिय: । यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च ॥ ६ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସୁଶୀଳ, ମିତାହାରୀ ଓ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀବଶ ଲୋକଙ୍କ ସହ କେବଳ ଆବଶ୍ୟକତାମାତ୍ରେ ବ୍ୟବହାର କରିବ।
Verse 7
वर्जयेत्प्रमदागाथामगृहस्थो बृहद्व्रत: । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मन: ॥ ७ ॥
ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ ନକରିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀବିଷୟକ ଆଲୋଚନା କଠୋର ଭାବେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ପ୍ରବଳ ଯେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତେଜିତ କରିପାରେ।
Verse 8
केशप्रसाधनोन्मर्दस्नपनाभ्यञ्जनादिकम् । गुरुस्त्रीभिर्युवतिभि: कारयेन्नात्मनो युवा ॥ ८ ॥
ଯଦି ଗୁରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଯୁବତୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଯୁବ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେଶ ବିନ୍ୟାସ, ତୈଳ ମର୍ଦ୍ଦନ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
Verse 9
नन्वग्नि: प्रमदा नाम घृतकुम्भसम: पुमान् । सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत् ॥ ९ ॥
ନାରୀ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଏବଂ ପୁରୁଷ ଘୃତ କୁମ୍ଭ ସଦୃଶ ଅଟନ୍ତି । ତେଣୁ ପୁରୁଷ ନିର୍ଜନରେ ନିଜ କନ୍ୟା ସହିତ ମଧ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳାମିଶା ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ । କେବଳ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 10
कल्पयित्वात्मना यावदाभासमिदमीश्वर: । द्वैतं तावन्न विरमेत्ततो ह्यस्य विपर्यय: ॥ १० ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଲାଭ ନ କରେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦ୍ୱୈତ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଭାବ ଯୋଗୁଁ ତାର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ପତନ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ ।
Verse 11
एतत्सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि । गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिन: ॥ ११ ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ନିୟମ ଗୃହସ୍ଥ ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ । ତଥାପି, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି କ୍ରମେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ସମୟରେ ପତ୍ନୀ ସଙ୍ଗ କରିବାର ଅନୁମତି ଦିଆଯାଇଛି ।
Verse 12
अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्दस्त्र्यवलेखामिषं मधु । स्रग्गन्धलेपालङ्कारांस्त्यजेयुर्ये बृहद्व्रता: ॥ १२ ॥
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା, ତୈଳ ମର୍ଦ୍ଦନ, ନାରୀ ଦର୍ଶନ ବା ଚିତ୍ରାଙ୍କନ, ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ, ମଦ୍ୟପାନ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଧାରଣ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପନ ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ପରିଧାନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 13
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ବସି ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ) ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବେଦତ୍ରୟୀ, ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦକୁ ଅର୍ଥସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗୁରୁ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି ସେପରି ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରିବ।
Verse 14
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ବସି ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ) ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବେଦତ୍ରୟୀ, ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦକୁ ଅର୍ଥସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗୁରୁ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି ସେପରି ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରିବ।
Verse 15
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् । भूतै: स्वधामभि: पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५ ॥
ଅଗ୍ନିରେ, ଗୁରୁରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ—ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ—ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ସେ ନିଜ ସ୍ୱଧାମ-ଶକ୍ତିସହ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ, ଅପ୍ରବିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ। ସେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସର୍ବତ୍ର ଥାଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତା।
Verse 16
एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही । चरन्विदितविज्ञान: परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १६ ॥
ଏଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିବା—ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେଉ, ଗୃହସ୍ଥ ହେଉ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହେଉ କିମ୍ବା ଯତି (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ହେଉ—ସର୍ବତ୍ର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଜାଣି ଚାଲେ; ଏହିପରି ସେ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଅଧିଗମ କରେ।
Verse 17
वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान्मुनिसम्मतान् । यानास्थाय मुनिर्गच्छेदृषिलोकमुहाञ्जसा ॥ १७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ମୁଁ ବାନପ୍ରସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ମୁନିମାନେ ସମ୍ମତ କରିଥିବା ନିୟମଗୁଡ଼ିକ କହିବି। ସେହି ନିୟମକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅନୁସରଣ କଲେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ମୁନି ସହଜରେ ଋଷିଲୋକ (ମହର୍ଲୋକ)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
न कृष्टपच्यमश्नीयादकृष्टं चाप्यकालत: । अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत् ॥ १८ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଚାଷ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଧାନ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଚାଷ ନ କରି ଉଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପକ୍ୱ ଧାନ୍ୟ ନ ଖାଉ। ଅଗ୍ନିରେ ପକା ନା କାଚା; କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟପକ୍ୱ ଫଳ ଭୋଜନ କରୁ।
Verse 19
वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत् कालचोदितान् । लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं च परित्यजेत् ॥ १९ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ବନରେ ସ୍ୱୟଂ ଉଗିଥିବା ଫଳ ଓ ଧାନ୍ୟରୁ ସମୟାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଚରୁ ଓ ପୁରୋଡାଶ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁ। ନୂଆ ଧାନ୍ୟ ମିଳିଲେ ପୁରୁଣା ସଞ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 20
अग्न्यर्थमेव शरणमुटजं वाद्रिकन्दरम् । श्रयेत हिमवाय्वग्निवर्षार्कातपषाट्स्वयम् ॥ २० ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ କେବଳ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ରଖିବା ପାଇଁ ମାଟିଘର କିମ୍ବା ପର୍ବତଗୁହାର ଆଶ୍ରୟ ନେଉ। କିନ୍ତୁ ନିଜେ ହିମ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ସହିବାର ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।
Verse 21
केशरोमनखश्मश्रुमलानि जटिलो दधत् । कमण्डल्वजिने दण्डवल्कलाग्निपरिच्छदान् ॥ २१ ॥
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ କେଶ-ରୋମ-ନଖ-ଶ୍ମଶ୍ରୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଦେଉ, ଦେହର ମଳ ନ ସଫା କରୁ। ସେ କମଣ୍ଡଲୁ, ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଦଣ୍ଡ ରଖୁ, ବଲ୍କଳ ଧାରଣ କରୁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁ।
Verse 22
चरेद्वने द्वादशाब्दानष्टौ वा चतुरो मुनि: । द्वावेकं वा यथा बुद्धिर्न विपद्येत कृच्छ्रत: ॥ २२ ॥
ବିଚାରଶୀଳ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ବନରେ ବାର, ଆଠ, ଚାରି, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅତି କମରେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ରହୁ। ଅତ୍ୟଧିକ ତପସ୍ୟାରେ ବୁଦ୍ଧି ବିକଳ କିମ୍ବା ପୀଡ଼ିତ ନ ହେବ—ଏମିତି ଭାବେ ଆଚରଣ କରୁ।
Verse 23
यदाकल्प: स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा । आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम् ॥ २३ ॥
ରୋଗ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଯେତେବେଳେ କେହି ନିଜ ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କିମ୍ବା ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମୋନ୍ନତି ପାଇଁ ଉପବାସାଦି, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ନତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहं ममात्मताम् । कारणेषु न्यसेत् सम्यक्सङ्घातं तु यथार्हत: ॥ २४ ॥
ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ଥାପନ କରି ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବର ଦେହାତ୍ମବୁଦ୍ଧିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଦେହସଂଘାତକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ସମ୍ୟକ୍ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
खे खानि वायौ निश्वासांस्तेज:सूष्माणमात्मवान् । अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम् ॥ २५ ॥
ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସଂଯମୀ ପୁରୁଷ ଦେହର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଉତ୍ସରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ—ଆକାଶରେ ଦେହର ରନ୍ଧ୍ର, ବାୟୁରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଅଗ୍ନିରେ ଦେହୋଷ୍ଣତା, ଜଳରେ ବୀର୍ୟ-ରକ୍ତ-ଶ୍ଲେଷ୍ମା-ପୁୟ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଚର୍ମ-ମାଂସ-ଅସ୍ଥି ପରି କଠିନ ଅଂଶ।
Verse 26
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ତାପରେ ବାକ୍ୟ ସହିତ ବାଣୀକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଶିଳ୍ପକୌଶଳ ଓ ଦୁଇ ହାତକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ; ଗତିଶକ୍ତି ସହିତ ପାଦକୁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ରତି ସହିତ ଉପସ୍ଥକୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ; ପାୟୁ ଓ ବିସର୍ଜନଶକ୍ତିକୁ ଯଥାସ୍ଥାନ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ। ଶ୍ରବଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶବ୍ଦକୁ ଦିଗ୍ଦେବତାମାନଙ୍କୁ; ସ୍ପର୍ଶବିଷୟ ସହିତ ତ୍ୱଚାକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ; ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ରୂପକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ; ବରୁଣ ସହିତ ଜିହ୍ୱାକୁ ଜଳରେ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ସହିତ ଘ୍ରାଣକୁ ଗନ୍ଧବିଷୟ ସହ ଭୂମିରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 27
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ତାପରେ ବାକ୍ୟ ସହିତ ବାଣୀକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଶିଳ୍ପକୌଶଳ ଓ ଦୁଇ ହାତକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ; ଗତିଶକ୍ତି ସହିତ ପାଦକୁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ରତି ସହିତ ଉପସ୍ଥକୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ; ପାୟୁ ଓ ବିସର୍ଜନଶକ୍ତିକୁ ଯଥାସ୍ଥାନ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ। ଶ୍ରବଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶବ୍ଦକୁ ଦିଗ୍ଦେବତାମାନଙ୍କୁ; ସ୍ପର୍ଶବିଷୟ ସହିତ ତ୍ୱଚାକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ; ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ରୂପକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ; ବରୁଣ ସହିତ ଜିହ୍ୱାକୁ ଜଳରେ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ସହିତ ଘ୍ରାଣକୁ ଗନ୍ଧବିଷୟ ସହ ଭୂମିରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ତତଃ ବାକ୍ଶକ୍ତି ଓ ଜିହ୍ୱାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରୁ; ଶିଳ୍ପକୌଶଳ ଓ ଦୁଇ ହାତକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅ; ଗମନଶକ୍ତି ଓ ପାଦକୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କର; ରତି ଓ ଉପସ୍ଥକୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର। ପାୟୁ ଓ ବିସର୍ଜନଶକ୍ତିକୁ ଯଥାସ୍ଥାନ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ; ଶ୍ରୋତ୍ରକୁ ନାଦ ସହିତ ଦିଗ୍ଦେବତାଙ୍କୁ; ସ୍ପର୍ଶେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସ୍ପର୍ଶବିଷୟ ସହିତ ବାୟୁଙ୍କୁ; ରୂପକୁ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ; ଜିହ୍ୱାକୁ ବରୁଣ ସହିତ ଜଳରେ; ଏବଂ ଘ୍ରାଣକୁ ଗନ୍ଧବିଷୟ ସହିତ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ସହ ପୃଥିବୀରେ ନ୍ୟସ୍ତ କର।
Verse 29
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
ମନ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବରେ ଲୀନ ହେଉ; ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୋଧ୍ୟବିଷୟ ପରମ କବି ବ୍ରହ୍ମାରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଉ। ଗୁଣାଧୀନ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବ ଜଗାଉଥିବା ଅହଂକାର, କର୍ମ ସହିତ, ଅହଂକାରାଧିଷ୍ଠାତା ରୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହେଉ। ସତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଜୀବରେ ଲୀନ ହେଉ; ଗୁଣପ୍ରେରିତ ବୈକାରିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେବତାସହ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ହେଉ। ପୃଥିବୀ ଜଳରେ, ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ, ସେ ତେଜ ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଧାନରେ, ଶେଷରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଉ।
Verse 30
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
ମନ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବରେ ଲୀନ ହେଉ; ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୋଧ୍ୟବିଷୟ ପରମ କବି ବ୍ରହ୍ମାରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଉ। ଗୁଣାଧୀନ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବ ଜଗାଉଥିବା ଅହଂକାର, କର୍ମ ସହିତ, ଅହଂକାରାଧିଷ୍ଠାତା ରୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହେଉ। ସତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଜୀବରେ ଲୀନ ହେଉ; ଗୁଣପ୍ରେରିତ ବୈକାରିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେବତାସହ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ହେଉ। ପୃଥିବୀ ଜଳରେ, ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ, ସେ ତେଜ ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଧାନରେ, ଶେଷରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଉ।
Verse 31
इत्यक्षरतयात्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् । ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानल: ॥ ३१ ॥
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଉପାଧି ନିଜ-ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହେଲାପରେ, ଆତ୍ମା ଅକ୍ଷର—କେବଳ ଚିନ୍ମାତ୍ର—ଅବଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଜାଣି, ପରମ ସହ ଗୁଣସାମ୍ୟ ଥିବା ଅଦ୍ୱୟ ଜୀବ ଭୌତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ବିରତ ହେଉ; ଯେପରି କାଠ ଜଳି ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s logic is psychological and soteriological: until one is fully self-realized and free from bodily identification, the mind remains vulnerable to duality (especially man–woman polarity), which can bewilder intelligence and cause spiritual fall-down. Therefore, the brahmacārī adopts protective boundaries—not as hatred or denial of personhood, but as disciplined conservation of attention and vitality for Vedic study, guru-sevā, and Viṣṇu-smaraṇa.
SB 7.12 states that core rules of sense-restraint apply across āśramas, but the gṛhastha is specifically permitted sexual life under guru authorization and only during periods favorable for procreation. The principle is that household life is not license for indulgence; it is a regulated concession meant to integrate dharma with responsibility and gradual purification.
The text specifies the twice-born (dvija)—brāhmaṇa, kṣatriya, and vaiśya—residing under the spiritual master’s care to study the Vedas along with supplementary literatures (vedāṅgas) and Upaniṣads, according to capacity. Completion includes guru-dakṣiṇā (as requested) and then transition, by the guru’s order, into gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa.
It is a contemplative dissolution (nirodha-oriented practice) meant to dismantle bodily possessiveness. The practitioner recognizes each bodily component as arising from and belonging to its elemental source (earth, water, fire, air, sky), and similarly returns sensory powers to their presiding deities. This reverses the false ego’s claim—“I am the body, and everything related is mine”—so that, when material designations cease, the spiritual self remains.
The chapter teaches a non-sectarian but distinctly Vaiṣṇava theism: Viṣṇu is simultaneously ‘entered and not entered’—present within and without as the controller. Therefore worship at sandhyā includes guru, agni, sūrya, and Viṣṇu, not as competing absolutes but as loci through which the same Supreme Lord is recognized and served, cultivating constant awareness of His all-pervading presence.