Adhyaya 19

Verse 1

सूत उवाच महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं विचिन्तयन्नात्मकृतं सुदुर्मना: । अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀ ସୂତ କହିଲେ—ଘରକୁ ଫେରୁଥିବାବେଳେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ନିଜ ନିନ୍ଦନୀୟ କର୍ମକୁ ଭାବି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ: ‘ହାୟ! ନିର୍ଦୋଷ, ଗୁଢ଼ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଁ ନୀଚ ଓ ଅନାର୍ୟ ପରି ଆଚରଣ କରିଛି।’

Verse 2

ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् । तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा ॥ २ ॥

‘ଦେବ-ଆଜ୍ଞାକୁ ଅବହେଳା କରିଥିବାରୁ ଶୀଘ୍ରେ ମୋ ଉପରେ ଦୁର୍ଜୟ ବିପଦ ନିଶ୍ଚୟ ଆସିବ। ପାପ-ନିଷ୍କୃତି ପାଇଁ ସେ ବିପତ୍ତି ଏବେଇ ଆସୁ; ମୁଁ ନିର୍ବିକାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବି, ଯେପରି ପୁଣି ଏମିତି ଅପରାଧ ନ କରିବି।’

Verse 3

अद्यैव राज्यं बलमृद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे । दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत् पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्य: ॥ ३ ॥

ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କୃତି, ଈଶ୍ୱର ଚେତନା ଏବଂ ଗୋ-ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ଅବହେଳା କରିଥିବାରୁ ପାପୀ ହୋଇଯାଇଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ମୋର ରାଜ୍ୟ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ଧନକୁ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ କରିଦେଉ, ଯାହାଫଳରେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମୋ ଭିତରେ ଏପରି ଅଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ପୁନର୍ବାର ଜାଗ୍ରତ ନ ହେଉ।

Verse 4

स चिन्तयन्नित्थमथाश‍ृणोद् यथा मुने: सुतोक्तो निऋर्तिस्तक्षकाख्य: । स साधु मेने न चिरेण तक्षका- नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम् ॥ ४ ॥

ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଅନୁତାପ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କ ଅଭିଶାପ ହେତୁ ତକ୍ଷକ ସର୍ପ ଦଂଶନରେ ନିଜର ଆସନ୍ନ ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ପାଇଲେ। ରାଜା ଏହାକୁ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, କାରଣ ଏହା ସାଂସାରିକ ବିଷୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ବୈରାଗ୍ୟର କାରଣ ହେବ।

Verse 5

अथो विहायेमममुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् । कृष्णाङ्‌घ्रिसेवामधिमन्यमान उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम् ॥ ५ ॥

ମହାରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଲେ। ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତକାରର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପନ୍ଥାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି, କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ କମଳର ସେବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ସେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र- कृष्णाङ्‌घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री । पुनाति लोकानुभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाण: ॥ ६ ॥

ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, କାରଣ ଏହା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଧୂଳି ଏବଂ ତୁଳସୀ ମିଶ୍ରିତ। ଏହି ଜଳ ତ୍ରିଭୁବନକୁ ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପବିତ୍ର କରେ। ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁମୁଖୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ନଦୀର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ୍।

Verse 7

इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेय: प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् । दधौ मुकुन्दाङ्‌घ्रिमनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्ग: ॥ ७ ॥

ଏହିପରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ ବଂଶଧର ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଏବଂ ଆମରଣ ଅନଶନ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବସିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆସକ୍ତି ଓ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ମୁନିବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ମୁକ୍ତିଦାତା ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ) ପାଦପଦ୍ମରେ ମନ ନିବେଶ କଲେ।

Verse 8

तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनय: सशिष्या: । प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशै: स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्त: ॥ ८ ॥

ସେତେବେଳେ ମହାନୁଭାବ ମୁନିମାନେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିମିତ୍ତରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ସନ୍ତମାନେ ନିଜ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।

Verse 9

अत्रिर्वसिष्ठश्‍च्यवन: शरद्वा- नरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च । पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ ॥ ९ ॥ मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतम: पिप्पलाद: । मैत्रेय और्व: कवष: कुम्भयोनि- र्द्वैपायनो भगवान्नारदश्च ॥ १० ॥

ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରୁ ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ଚ୍ୟବନ, ଶରଦ୍ୱାନ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପରାଶର, ଗାଧିସୁତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ରାମ (ପରଶୁରାମ), ଉତଥ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମଦ ଓ ଇଧ୍ମବାହୁ ଆଦି ମହର୍ଷିମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 10

अत्रिर्वसिष्ठश्‍च्यवन: शरद्वा- नरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च । पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ ॥ ९ ॥ मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतम: पिप्पलाद: । मैत्रेय और्व: कवष: कुम्भयोनि- र्द्वैपायनो भगवान्नारदश्च ॥ १० ॥

ମେଧାତିଥି, ଦେବଲ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, ପିପ୍ପଲାଦ, ମୈତ୍ରେୟ, ଔର୍ବ, କବଷ, କୁମ୍ଭଯୋନି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ), ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଏବଂ ଭଗବାନ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 11

अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च । नानार्षेयप्रवरान् समेता- नभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे ॥ ११ ॥

ଏହାଛଡ଼ା ଦେବର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ଅରୁଣାଦୟ ନାମକ ବିଶେଷ ରାଜର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଋଷିବଂଶରୁ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା କରି ଶିର ନମାଇ ଭୂମିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 12

सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूय: कृतप्रणाम: स्वचिकीर्षितं यत् । विज्ञापयामास विविक्तचेता उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणि: ॥ १२ ॥

ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସୁଖରେ ବସିଗଲା ପରେ, ରାଜା ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦାଁଡ଼ି ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜଣାଇଲେ—ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବେ।

Verse 13

राजोवाच

ରାଜା କହିଲେ—ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ କୃପା ଲାଭ କରିବାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ସର୍ବାଧିକ କୃତଜ୍ଞ। ସାଧାରଣତଃ ଆପଣମାନେ ମୁନିଗଣ ରାଜତ୍ୱକୁ ତୁଚ୍ଛ ଭାବି ଦୂରେ ତ୍ୟାଜ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

Verse 14

तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् । निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते ॥ १४ ॥

ପର ଓ ଅପର ଲୋକର ନିୟନ୍ତା ଭଗବାନ୍, ଗୃହାସକ୍ତ ମୋ ଚିତ୍ତର ଏହି ଦୋଷକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶାପ ରୂପେ କୃପାକରି ମୋ ପାଖକୁ ଆଣିଛନ୍ତି। ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ସେ ଏମିତି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି ଯେ ଭୟରୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ସଂସାରରୁ ବିରକ୍ତ ହେବି।

Verse 15

तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे । द्विजोपसृष्ट: कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथा: ॥ १५ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ମାତା ଗଙ୍ଗାଦେବୀ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ, କାରଣ ମୁଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୃଷ୍ଟ ତକ୍ଷକ ସର୍ପପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ମାୟିକ ସୃଷ୍ଟି ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ଦଂଶ କରୁ; ଆପଣମାନେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ-ଗାଥା ଗାଇ ଯାଆନ୍ତୁ।

Verse 16

पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते रति: प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु । महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्य: ॥ १६ ॥

ପୁନର୍ବାର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି—ଯଦି ମୋତେ ପୁଣି ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରତି ହେଉ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମିଳୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ସର୍ବତ୍ର ମୈତ୍ରୀ ରହୁ।

Verse 17

इति स्म राजाध्यवसाययुक्त: प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीर: । उदङ्‍मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्‍न्‍या: स्वसुतन्यस्तभार: ॥ १७ ॥

ଏପରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଧୀର ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କୁଶାସନରେ ବସିଲେ—କୁଶର ମୂଳ ପୂର୍ବମୁଖୀ ଥିଲା; ସେ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଆସୀନ ହେଲେ। ତା’ପୂର୍ବରୁ ସେ ରାଜ୍ୟଭାର ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଥିଲେ।

Verse 18

एवं च तस्मिन्नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घा: । प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनै- र्मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदु: ॥ १८ ॥

ଏଭଳି ନରଦେବ-ଦେବ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ୍ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ କରି ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଦିବ୍ୟଲୋକର ଦେବସଂଘ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରିଲେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଦୁନ୍ଦୁଭି ନିନାଦିତ ହେଲା।

Verse 19

महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमाना: । ऊचु: प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम् ॥ १९ ॥

ସେଠାରେ ସମାଗତ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି “ସାଧୁ, ସାଧୁ” ବୋଲି ଅନୁମୋଦନ କଲେ। କାରଣ ସେମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ୱଭାବତଃ ଅନୁଗ୍ରହଶୀଳ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣସାର ଅଛି; ତେଣୁ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 20

न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु । येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामा: ॥ २० ॥

[ଋଷିମାନେ କହିଲେ:] ହେ ରାଜର୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଥକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପାଣ୍ଡବବଂଶୀ ତୁମ ପାଇଁ, ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ କିରୀଟରେ ଶୋଭିତ ସିଂହାସନକୁ ସତ୍ୱର ତ୍ୟାଗ କରି ଭଗବାନଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରିବା କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 21

सर्वे वयं तावदिहास्महेऽथ कलेवरं यावदसौ विहाय । लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधान: ॥ २१ ॥

ଏହି ଭାଗବତ-ପ୍ରଧାନ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ୍ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ରଜୋମଲିନତାରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଶୋକହୀନ ପରମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିବୁ।

Verse 22

आश्रुत्य तद‍ृषिगणवच: परीक्षित् समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् । आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णो: ॥ २२ ॥

ଋଷିଗଣଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯଥୋଚିତ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ବିଷ୍ଣୁ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ଚରିତ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ୍ ସେହି ଯୋଗ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ବିନୟରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 23

समागता: सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे । नेहाथ नामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहमात्मशीलम् ॥ २३ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷିମାନେ! ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ କୃପାକରି ଏଠାରେ ସମାଗତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକର ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ବେଦମାନେ ଯେପରି ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ, ସେପରି ଆପଣମାନେ। ପରହିତ ହିଁ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ; ଏହା ଛଡ଼ା ଇହଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କ କୌଣସି ସ୍ୱାର୍ଥ ନାହିଁ।

Verse 24

ततश्च व: पृच्छ्‍यमिमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् । सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ता: ॥ २४ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ମୁଁ ନିର୍ଭୟରେ ପଚାରୁଛି—ଏଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋର ତତ୍କାଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ? ଦୟାକରି ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି କହନ୍ତୁ: ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିକଟ ଲୋକଙ୍କର କ’ଣ?

Verse 25

तत्राभवद्भगवान् व्यासपुत्रो यद‍ृच्छया गामटमानोऽनपेक्ष: । अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेष: ॥ २५ ॥

ସେଇ ସମୟରେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଭଗବାନ୍ ଶୁକଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଯଦୃଚ୍ଛା ପୃଥିବୀରେ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ ବିହାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜଲାଭରେ ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କରେ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଅବଧୂତଙ୍କ ପରି ଉପେକ୍ଷିତ ବେଶରେ ଥିଲେ।

Verse 26

तं द्व‌्यष्टवर्षं सुकुमारपाद- करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् । चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण- सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम् ॥ २६ ॥

ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ସେତେବେଳେ କେବଳ ଷୋଳ ବର୍ଷର। ତାଙ୍କର ପାଦ, ହାତ, ଜଂଘା, ବାହୁ, କାନ୍ଧ, କପୋଳ, ଲଲାଟ ଆଦି ଅଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ଓ ସୁଗଠିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ବିଶାଳ ଓ ମନୋହର; ନାସିକା ଉନ୍ନତ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ। ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ, ଏବଂ କଣ୍ଠ ଶଙ୍ଖ ପରି ସୁଜାତ ଓ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା।

Verse 27

निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षस- मावर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च । दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम् ॥ २७ ॥

ତାଙ୍କର ଜତ୍ରୁ (କଲାରବୋନ) ମାଂସଳ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ଉନ୍ନତ, ନାଭି ଗଭୀର ଏବଂ ଉଦରରେ ସୁନ୍ଦର ଭାଜ ରେଖା ଥିଲା। ସେ ଦିଗମ୍ବର ଥିଲେ; ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଉପରେ କୁଞ୍ଚିତ କେଶ ଛିଟିଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ବାହୁ ଦୀର୍ଘ ଥିଲା ଏବଂ ଦେହକାନ୍ତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରଙ୍ଗ ପରି ଝଲମଲ କରୁଥିଲା।

Verse 28

श्यामं सदापीव्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन । प्रत्युत्थितास्ते मुनय: स्वासनेभ्य- स्तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम् ॥ २८ ॥

ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସଦା ଯୌବନସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଅଙ୍ଗଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନୋହର ହାସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତିକର ଲାଗୁଥିଲା। ନିଜ ଗୁପ୍ତ ତେଜ ଢାକି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞ ମୁନିମାନେ ଆସନରୁ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।

Verse 29

स विष्णुरातोऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाजहार । ततो निवृत्ता ह्यबुधा: स्त्रियोऽर्भका महासने सोपविवेश पूजित: ॥ २९ ॥

ବିଷ୍ଣୁରାତ ନାମେ ପରିଚିତ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଅତିଥିରୂପେ ଆସିଥିବା ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସତ୍କାର କଲେ। ସେତେବେଳେ ଅବୁଧା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶିଶୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜା ପାଇ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ମହାସନରେ ବସିଲେ।

Verse 30

स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसङ्घै: । व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दु- र्ग्रहर्क्षतारानिकरै: परीत: ॥ ३० ॥

ସେଠାରେ ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ରାଜର୍ଷି ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ସଂଘରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ। ଯେପରି ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅତିଶୟ ଶୋଭିତ ହୁଏ, ସେପରି ଭଗବତ୍ସମ ଶୁକଦେବ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।

Verse 31

प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलि- र्नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत् ॥ ३१ ॥

ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମେଧାସମ୍ପନ୍ନ ଓ ନିର୍ଦ୍ୱିଧାୟ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ମହାଭକ୍ତ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ମଧୁର ବାଣୀରେ ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 32

परीक्षिदुवाच अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्या: क्षत्रबन्धव: । कृपयातिथिरूपेण भवद्भ‍िस्तीर्थका: कृता: ॥ ३२ ॥

ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆଜି ଆମେ କେବଳ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ ହେଲୁ; କାରଣ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ପାଇଲୁ। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆପଣ ଅତିଥିରୂପେ ଆସି ଆମକୁ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ସମାନ ପବିତ୍ର କରିଦେଲେ।

Verse 33

येषां संस्मरणात्पुंसां सद्य: शुद्ध्यन्ति वै गृहा: । किं पुनर्दर्शनस्पर्शपादशौचासनादिभि: ॥ ३३ ॥

ତୁମମାନଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଆମ ଘରଗୁଡ଼ିକ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ତେବେ ତୁମ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପବିତ୍ର ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ଆସନ ଅର୍ପଣର କଥା କ’ଣ କହିବୁ!

Verse 34

सान्निध्यात्ते महायोगिन्पातकानि महान्त्यपि । सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतरा: ॥ ३४ ॥

ହେ ମହାଯୋଗୀ! ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟର ମହାପାପମାନେ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶିଯାନ୍ତି; ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅସୁର-ପ୍ରକୃତି ଟିକିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 35

अपि मे भगवान् प्रीत: कृष्ण: पाण्डुसुतप्रिय: । पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धव: ॥ ३५ ॥

ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ନିଜ ପିତୃଭ୍ରାତୃସମ୍ବନ୍ଧୀ ମହାବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ମୋତେ ସେହି ଗୋତ୍ରର ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 36

अन्यथा तेऽव्यक्तगतेर्दर्शनं न: कथं नृणाम् । नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयस: ॥ ३६ ॥

ନଚେତ୍—ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ବିନା—ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପ୍ରକଟ ଭାବେ ଗତି କରୁଥିବା ଆପଣ, ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାରେ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ?

Verse 37

अत: पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ ३७ ॥

ଏହିପରି ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପରମ ଗୁରୁ ଆପଣ—କୃପାକରି ସିଦ୍ଧିର ପଥ କହନ୍ତୁ: ଏହି ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି, ସର୍ବଥା କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?

Verse 38

यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभि: प्रभो । स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम् ॥ ३८ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ମନୁଷ୍ୟ କ’ଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ, କ’ଣ ଜପିବା ଉଚିତ, କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, କ’ଣ ସ୍ମରିବା ଓ କାହାକୁ ଭଜନ-ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 39

नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् । न लक्ष्यते ह्यवस्थानमपि गोदोहनं क्‍वचित् ॥ ३९ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବତ୍ସମ ଆପଣ ଗୃହମେଧୀମାନଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; କେବେ କେବେ ଗାଈ ଦୋହନ ଯେତେ ସମୟ ମଧ୍ୟ ରହୁନାହାନ୍ତି।

Verse 40

सूत उवाच एवमाभाषित: पृष्ट: स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणि: ॥ ४० ॥

ସୂତ କହିଲେ—ରାଜା ମଧୁର ବାଣୀରେ ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଭଗବାନ୍ ବାଦରାୟଣି (ଶୁକଦେବ) ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।