Adhyaya 15
Arjuna’s Lament, the End of the Yadus, and the Pāṇḍavas’ Departure
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦ୍ୱାରକା ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୁଶଳ ପଚାରିବା ପରେ ଅର୍ଜୁନ ବିରହରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି ଫେରିଆସି ପ୍ରଥମେ କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ। ପରେ ସେ କହେ—ଗାଣ୍ଡୀବ, ରଥ, ଅସ୍ତ୍ର, ଯଶ—ସବୁ କୃଷ୍ଣସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ହିଁ ସଫଳ ଥିଲା। ଦ୍ରୌପଦୀ ସ୍ୱୟଂବର, ଖାଣ୍ଡବଦାହରେ ମୟଙ୍କ ରକ୍ଷା, ଜରାସନ୍ଧ ପତନ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମାନରକ୍ଷା, ଦୁର୍ବାସା ଶାପ ନିବାରଣ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଲାଭ ଆଦି ଘଟଣା ସେ ସ୍ମରଣ କରେ; ଏବଂ କୃଷ୍ଣବିୟୋଗରେ କୃଷ୍ଣପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାବେଳେ ନିଜ ପରାଜୟ ସ୍ୱୀକାର କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଶାପରେ ଯାଦବବଂଶର ପରସ୍ପର ନାଶ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା—ଭୂଭାର ହରଣ ପାଇଁ—ବୋଲି ସେ ଜଣାଏ। ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ମନ ଧାରଣ କରି ଅର୍ଜୁନ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିରତା ପାଏ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ୱଧାମଗମନ ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର କଳିର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକଟତା ଜାଣି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାନ୍ତି ଓ ମଥୁରାରେ ବଜ୍ରଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ପାଣ୍ଡବମାନେ, ପରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସୁଭଦ୍ରା ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣରେ ଭଗବଦ୍ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ପରମ ପବିତ୍ର କରେ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एवं कृष्णसख: कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पित: । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शित: ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପନାମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଖା ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣବିରହର ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ନାନା ଶଙ୍କା ଜନ୍ମାଉଥିବା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 2
शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभ: । विभुं तमेवानुस्मरन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम् ॥ २ ॥
ଶୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୁଖ ଓ ପଦ୍ମସଦୃଶ ହୃଦୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଗଲା, ଦେହର ପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାରୁ ସେ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ପ୍ରାୟ ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 3
कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुच: पाणिनामृज्य नेत्रयो: । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातर: ॥ ३ ॥
ବହୁ କଷ୍ଟରେ ସେ ଶୋକର ଅଶ୍ରୁକୁ ରୋକି, ହାତରେ ଆଖି ପୁଛିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିର ଅଗୋଚର ହେବାରୁ, ବଢ଼ୁଥିବା ପ୍ରେମ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାତର ହେଲେ।
Verse 4
सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଖ୍ୟ, ମୈତ୍ରୀ, ସୌହୃଦ, ଉପକାର, ପାରିବାରିକ ଆତ୍ମୀୟତା ଓ ସାରଥ୍ୟ ଆଦିକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଅର୍ଜୁନ ଅଶ୍ରୁରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 5
अर्जुन उवाच वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५ ॥
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ବନ୍ଧୁରୂପେ ମୋ ସହିତ ଥିବା ଭଗବାନ୍ ହରି ମୋତେ ଏକା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; ତେଣୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରାଉଥିବା ମୋ ମହାତେଜ ଏବେ ନାହିଁ।
Verse 6
यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शन: । उक्थेन रहितो ह्येष मृतक: प्रोच्यते यथा ॥ ६ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଏକ କ୍ଷଣର ବିୟୋଗରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅନନୁକୂଳ ଓ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ—ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ହରାଇଛି; ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଜଗତ ସ୍ତୁତିହୀନ, ପ୍ରାଣହୀନ ଦେହ ପରି।
Verse 7
यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्य: सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७ ॥
ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ଗୃହରେ ସ୍ୱୟଂବର ସମୟରେ କାମଗର୍ବେ ମତ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ତେଜକୁ ମୁଁ ହରିନେଲି; ଧନୁଷ ସଜାଇ ମତ୍ସ୍ୟ-ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭେଦି ଦ୍ରୌପଦୀ (କୃଷ୍ଣା)କୁ ପାଇଲି।
Verse 8
यत्सन्निधावहमु खांडवमग्नयेऽदा- मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥
ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ଖାଣ୍ଡବବନ ଦହନ କରିବାକୁ ଦେଲି ଏବଂ ଦେବଗଣ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଜିତିଲି। ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଖାଣ୍ଡବାଗ୍ନିରୁ ମୟ ଦାନବ ରକ୍ଷା ପାଇଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଳ୍ପମାୟାରେ ଆମ ସଭା ନିର୍ମିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତର ରାଜାମାନେ ଆସି ଆପଣଙ୍କୁ କର-ଭେଟ ଦେଇଥିଲେ।
Verse 9
यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थम् आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्य: । तेनाहृता: प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन्बलिमध्वरे ते ॥ ९ ॥
ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ଅନୁଜ—ଦଶହଜାର ହାତୀର ବଳ ଥିବା ବୀର—ଅନେକ ରାଜା ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ସେଇ ଜରାସନ୍ଧକୁ ବଧ କଲେ। ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରମଥନାଥ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆଣାଯାଇଥିବା ରାଜାମାନେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ରାଜସୂୟରେ ଆସି ଆପଣଙ୍କୁ କର-ଭେଟ ଦେଲେ।
Verse 10
पत्न्यास्तवाधिमखक्लृप्तमहाभिषेक- श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवै: सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयो: पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशा: ॥ १० ॥
ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହିଁ; ରାଜସୂୟ ମହାଭିଷେକ ପାଇଁ ସୁସଜ୍ଜିତ ଆପଣଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କ କେଶଗୁଚ୍ଛକୁ ସଭାରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଅପମାନ କରିଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ପାପୀମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କେଶ ଖୋଲିଦେଲେ। ତେବେ ରାଣୀ ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନେ କୃଷ୍ଣଚରଣେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 11
यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् य: । शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घ: ॥ ११ ॥
ବନବାସ ସମୟରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ କୁଟିଳ ଯୋଜନାରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ତାଙ୍କ ଦଶହଜାର ଶିଷ୍ୟ ସହ ଆସି ଆମକୁ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପକାଇଲେ। ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କେବଳ ଶାକାନ୍ନର ଶେଷ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କଲେ; ନଦୀରେ ସ୍ନାନରତ ମୁନିସଂଘ ତୃପ୍ତ ହେଲା, ତ୍ରିଲୋକ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲା।
Verse 12
यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि- र्विस्मापित: सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥ १२ ॥
ତାଙ୍କ ତେଜ ପ୍ରଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂଳପାଣି ଭଗବାନ ଶିବ ଗିରିଜା ସହିତ ମୋତେ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ମୋତେ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦେହରେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଭବନ ପହଞ୍ଚି ମହାଆସନର ଅର୍ଧ ଭାଗ ପାଇଲି।
Verse 13
तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवा: । सेन्द्रा: श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषित: पुरुषेण भूम्ना ॥ १३ ॥
ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମୁଁ କିଛିଦିନ ଅତିଥି ଭାବେ ରହୁଥିବାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନେ ନିବାତକବଚ ନାମକ ଦାନବକୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ଗାଣ୍ଡୀବଚିହ୍ନିତ ମୋ ଭୁଜଦଣ୍ଡଯୁଗ୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ହେ ଆଜମୀଢବଂଶଜ ରାଜନ୍, ଆଜି ମୁଁ ସେଇ ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବଞ୍ଚିତ, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ଏତେ ପ୍ରବଳ ଥିଲି।
Verse 14
यद्बान्धव: कुरुबलाब्धिमनन्तपार- मेको रथेन ततरेऽहमतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्य: ॥ १४ ॥
କୌରବମାନଙ୍କ ସେନାବଳ ଅନନ୍ତ ପାର ଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି ଥିଲା; ତାହାରେ ଅନେକ ଅଜେୟ ସତ୍ତା ବସୁଥିଲେ, ତେଣୁ ତାହା ଅତିକ୍ରମ ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ମୁଁ ରଥରେ ବସି ଏକା ହୋଇ ତାହାକୁ ତରିଗଲି। ତାଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ଗାଈମାନେ ଫେରାଇ ଆଣିଲି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କରୁ ବହୁ ଧନ ମଧ୍ୟ ଆଣିଲି, ଏବଂ ରତ୍ନମୟ, ତେଜର ଆଶ୍ରୟ ଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କ ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଛିନିନେଲି।
Verse 15
यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत् ॥ १५ ॥
ସେଇ ମୋର ବିଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଆଗକୁ ଚାଲି, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, ଶଲ୍ୟ ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସଜିଥିବା କୌରବ ସେନାବ୍ୟୂହର ଆୟୁ, ଉତ୍ସାହ ଓ ମନୋବଳକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହରିନେଲେ।
Verse 16
यद्दो:षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यै: । अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि ॥ १६ ॥
ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୂରିଶ୍ରବା, ସୁଶର୍ମା, ଶଲ୍ୟ, ଜୟଦ୍ରଥ, ବାହ୍ଲିକ ଆଦି ମହାରଥୀମାନେ ଅମୋଘ ମହିମାବାନ ଅସ୍ତ୍ର ମୋ ପ୍ରତି ନିକ୍ଷେପ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ମୁଣ୍ଡର ଏକ କେଶକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଲା ନାହିଁ—ଯେପରି ଅସୁରାସ୍ତ୍ର ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 17
सौत्ये वृत: कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्या: । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ता: ॥ १७ ॥
ମୋର କୁମତିରେ ମୁଁ ସେଇ ଆତ୍ମଦ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ—ଯାହାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ଭବ୍ୟଜନ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଭଜନ୍ତି—ସାରଥି କରିଥିଲି। ତଥାପି ତାଙ୍କ କୃପାରେ, ତୃଷିତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ମୁଁ ରଥରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଭୂମିରେ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ରଥୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋତେ ଆଘାତ କଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ନିରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 18
नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥
ହେ ନରଦେବ! ମାଧବଙ୍କ ଉଦାର ହାସ୍ୟ-ପରିହାସ ଓ ସରଳ ସଂଳାପ ମନୋହର ସ୍ମିତରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ‘ହେ ପାର୍ଥ, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସଖେ, କୁରୁନନ୍ଦନ’ ଭଳି ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଡାକ ସ୍ମରଣ ହେଲେ ମୋ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲୋଳିତ ହୁଏ; ମୁଁ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ।
Verse 19
शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्ध: । सख्यु: सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥ १९ ॥
ସାଙ୍ଗତ୍ୟର ଏକତାରେ ଆମେ ଦୁହେଁ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶୋଇବା, ବସିବା, ଘୁରିବା ଓ ଭୋଜନ କରୁଥିଲୁ। ବୀରତାର କଥାରେ କେବେ କିଛି ଅନିୟମ ଦେଖିଲେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଠିଠୋଳି କରି କହୁଥିଲି—“ମିତ୍ର, ତୁମେ ତ ବଡ଼ ସତ୍ୟବାଦୀ!” ତଥାପି ସେ ମହାନ ପରମାତ୍ମା, ସଖା ହୋଇ ସଖା ପରି ଓ ପିତା ହୋଇ ପୁତ୍ର ପରି, ମୋ କୁମତିର ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ସହିଗଲେ।
Verse 20
सोऽहं नृपेन्द्र रहित: पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्य: । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥ २० ॥
ହେ ନୃପେନ୍ଦ୍ର! ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ମୋ ପ୍ରିୟ ସଖା ଓ ପରମ ସୁହୃଦ—ଠାରୁ ବିୟୋଗ ହେବାରୁ ମୋ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି। ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ, ପଥରେ କୃଷ୍ଣପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ ଅଧର୍ମୀ ଗୋପମାନେ ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ ପରି ପରାଜିତ କଲେ।
Verse 21
तद्वै धनुस्त इषव: स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन्हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१ ॥
ସେଇ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ, ସେଇ ବାଣ, ସେଇ ରଥ ଓ ସେଇ ଘୋଡ଼ା; ଏବଂ ମୁଁ ସେଇ ଅର୍ଜୁନ, ଯାହାକୁ ରାଜାମାନେ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିୟୋଗରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ ଓ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା—ଭସ୍ମରେ ଘୃତାହୁତି ପରି, ମାୟାଦଣ୍ଡରେ ଧନ ସଞ୍ଚୟ ପରି, କିମ୍ବା ଉଷର ଭୂମିରେ ବୀଜ ବୁଣିବା ପରି।
Verse 22
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଦ୍ୱାରକାରେ ଆମ ସୁହୃଦ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ କହୁଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପଚା ଚାଉଳରୁ ତିଆରି ୱାରୁଣୀ ମଦିରା ପିଇ ମତ୍ତ ହେଲେ; ପରସ୍ପରକୁ ଚିହ୍ନିନ ପାରି କାଠିରେ ମାରାମାରି କରିଲେ, ଏବେ କେବଳ ଚାରି-ପାଞ୍ଚ ଜଣ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ।
Verse 23
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଦ୍ୱାରକାରେ ଆମ ସୁହୃଦ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ କହୁଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପଚା ଚାଉଳରୁ ତିଆରି ୱାରୁଣୀ ମଦିରା ପିଇ ମତ୍ତ ହେଲେ; ପରସ୍ପରକୁ ଚିହ୍ନିନ ପାରି କାଠିରେ ମାରାମାରି କରିଲେ, ଏବେ କେବଳ ଚାରି-ପାଞ୍ଚ ଜଣ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ।
Verse 24
प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथ: ॥ २४ ॥
ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ସବୁ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା-ଲୀଳା; କେବେ ଜୀବମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ଆଉ କେବେ ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 25
जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେପରି ଜଳରେ ବଡ଼ ଓ ବଳବାନ ଜଳଚର ଛୋଟ ଓ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଗ୍ରସି ନେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭଗବାନ୍ ଯଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଏବଂ ବଡ଼ ଯଦୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ଯଦୁଙ୍କୁ ପରସ୍ପର ସଂହାର କରାଇଲେ।
Verse 26
जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେପରି ଜଳରେ ବଡ଼ ଓ ବଳବାନ ଜଳଚର ଛୋଟ ଓ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଗ୍ରସି ନେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭଗବାନ୍ ଯଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଏବଂ ବଡ଼ ଯଦୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ଯଦୁଙ୍କୁ ପରସ୍ପର ସଂହାର କରାଇଲେ।
Verse 27
देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७ ॥
ଦେଶ-କାଳ-ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ହୃଦୟର ଦାହକୁ ଶମନ କରୁଥିବା ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ କହିଥିବା ସେଇ ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମୋର ଚିତ୍ତ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 28
सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णो: कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥ २८ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଅତିଗାଢ଼ ସୌହାର୍ଦ୍ୟଭାବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମତି ଶାନ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଲିନତାରୁ ବିମଳ ହେଲା।
Verse 29
वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥ २९ ॥
ବାସୁଦେବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଏବଂ ସେଇ ଭକ୍ତି ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାର ସମସ୍ତ କଷାୟ-କଳୁଷତାକୁ ମଥି ନିର୍ମୂଳ କରିଦେଲା।
Verse 30
गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभु: ॥ ३० ॥
ସଙ୍ଗ୍ରାମମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନ ଗାଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଲୀଳା ଓ ବିରହରେ କାଳ-କର୍ମ ତମସା ଢାକି ଅର୍ଜୁନ ଭୁଲିଗଲା ପରି ଲାଗିଲା; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ନୁହେଁ—ସେ ପୁନର୍ବାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିପତି ହେଲା।
Verse 31
विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशय: । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भव: ॥ ३१ ॥
ବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତି ଥିବାରୁ ସେ ଶୋକରହିତ ହେଲା ଏବଂ ଦ୍ୱୈତର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛିନ୍ନ ହେଲା। ସେ ପ୍ରକୃତିର ତ୍ରିଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିର୍ଗୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଲୀନ ହେଲା; ଭୌତିକ ଲିଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାରୁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁରେ ଜଡିବାର କୌଣସି ସମ୍ଭାବନା ରହିଲା ନାହିଁ।
Verse 32
निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्व:पथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिर: ॥ ३२ ॥
ଭଗବାନ ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଏବଂ ଯଦୁକୁଳର ପୃଥିବୀର ଲୀଳା-ପ୍ରକାଶର ଶେଷ ବୁଝି, ନିଭୃତାତ୍ମା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ପଥ—ଭଗବଦ୍ଧାମଗମନ—ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
Verse 33
पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृते: ॥ ३३ ॥
ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ଧନଞ୍ଜୟ କହିଥିବା ଯଦୁମାନଙ୍କ ନାଶ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଶୁଣି, ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତଭକ୍ତିରେ ଚିତ୍ତ ନିବେଶ କରି ସଂସାରପଥରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ।
Verse 34
ययाहरद् भुवो भारं तां तनुं विजहावज: । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितु: समम् ॥ ३४ ॥
ଯେ ତନୁ ଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ମା ଈଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରିଥିଲେ, ସେଇ ତନୁକୁ ସେ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏବଂ ଯଦୁବଂଶୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେହତ୍ୟାଗ କରାଇ ଜଗତର ଭାର ହ୍ରାସ କଲେ। ଏହା କଣ୍ଟକରେ କଣ୍ଟକ ଉଠାଇବା ପରି, ଯଦ୍ୟପି ନିୟନ୍ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଭୟ ସମାନ।
Verse 35
यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नट: । भूभार: क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम् ॥ ३५ ॥
ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଭାର କ୍ଷୟ କରିବା ପାଇଁ ମତ୍ସ୍ୟାଦି ଅବତାରରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ନଟ ପରି ଗୋଟିଏ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ପ୍ରକଟ କଲେବର ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 36
यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथ: । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा- मभद्रहेतु: कलिरन्ववर्तत ॥ ३६ ॥
ଶ୍ରବଣୀୟ ସତ୍କଥାର ଭଗବାନ୍ ମୁକୁନ୍ଦ ନିଜ ସ୍ୱତନୁ ସହିତ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେହି ଦିନେ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଓ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଚେତସାମ୍ ପାଇଁ ଅଭଦ୍ରହେତୁ କଳି ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 37
युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुध: पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना- द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥ ३७ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁର, ରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୃହ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିମନରେ କଳିର ପ୍ରଭାବ—ଲୋଭ, ଅନୃତ, ଜିହ୍ମତା (ଛଳ) ଓ ହିଂସା ଆଦି ଅଧର୍ମଚକ୍ର—ବିଚାର କରି, ଗୃହତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ନିଜକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ଓ ସେହିପରି ବେଶ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 38
स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मन: सुसमं गुणै: । तोयनीव्या: पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ३८ ॥
ତାପରେ ଗଜାହ୍ୱୟ (ହସ୍ତିନାପୁର) ରାଜଧାନୀରେ ସ୍ୱରାଟ୍ ନିଜର ବିନୟୀ ଓ ଗୁଣରେ ସମାନ ଶିକ୍ଷିତ ପୌତ୍ରକୁ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିର ଅଧିପତି ସମ୍ରାଟ୍ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
Verse 39
मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं तत: । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वर: ॥ ३९ ॥
ତାପରେ ମଥୁରାରେ ଅନିରୁଦ୍ଧପୁତ୍ର ବଜ୍ରକୁ ଶୂରସେନର ରାଜା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ପରେ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରି, ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 40
विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कार: सञ्छिन्नाशेषबन्धन: ॥ ४० ॥
ସେଠାରେ ସେ ରାଜସିକ ବସ୍ତ୍ର, କଟିବନ୍ଧ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଆଦି ସବୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ମମତା-ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ କଲେ।
Verse 41
वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ४१ ॥
ସେ ବାଣୀକୁ ମନରେ, ମନକୁ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣକୁ ଅପାନରେ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ସତ୍ତାକୁ ପଞ୍ଚଭୂତ-ସ୍ୱରୂପରେ ଲୀନ କଲେ; ପରେ ଦେହକୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅର୍ପି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହୋଇ ଦେହବୁଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 42
त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनि: । सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ४२ ॥
ପଞ୍ଚଭୂତଦେହକୁ ତ୍ରିଗୁଣରେ ହୋମ କରି, ସେହି ତ୍ରିଗୁଣକୁ ଏକ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଲୀନ କଲେ; ପରେ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମାକୁ ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ସମର୍ପିତ କଲେ।
Verse 43
चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्मुक्तमूर्धज: । दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् । अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन्बधिरो यथा ॥ ४३ ॥
ଚିରାବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଘନ ଆହାର ତ୍ୟାଗ କରି, ବାଣୀକୁ ବାନ୍ଧି ଓ କେଶ ଖୋଲା ରଖି ସେ ଜଡ/ଉନ୍ମତ୍ତ/ପିଶାଚ ପରି ଦେଖାଗଲେ; କାହାକୁ ନ ଦେଖି ବାହାରିଗଲେ ଏବଂ ବଧିର ପରି କିଛି ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।
Verse 44
उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभि: । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन्नावर्तेत यतो गत: ॥ ४४ ॥
ତାପରେ ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ—ପୂର୍ବଜ ଓ ମହାତ୍ମାମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପଥରେ—ହୃଦୟରେ ପରବ୍ରହ୍ମ/ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି କରି ଯେଉଁଠି ଗଲେ ସେଠି ସେହି ଭାବରେ ରହିଲେ; ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 45
सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातर: कृतनिश्चया: । कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टा: प्रजा भुवि ॥ ४५ ॥
ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ କଳିଯୁଗର ଅଧର୍ମ ସମଗ୍ର ଭୂମିରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ପ୍ରଜାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କଲେ।
Verse 46
ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मन: । मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ ४६ ॥
ସେମାନେ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ନୀତି ପାଳନ କରି, ଆତ୍ମାର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠ-ଚରଣପଦ୍ମ ବୋଲି ଜାଣି, ମନରେ ନିରନ୍ତର ତାହାକୁ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 47
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥
ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନସ୍ମରଣରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଏକାନ୍ତ ମତିରେ ସେମାନେ ପରମ ନାରାୟଣପଦର ଗତି ପାଇଲେ। ବିଷୟାସକ୍ତ ଅସଦ୍ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଧାମ ଦୁର୍ଲଭ; କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷ ଧୋଇ, ଏହି ଦେହରେ ହିଁ ସେ ନିର୍ମଳ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 48
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥
ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନସ୍ମରଣରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଏକାନ୍ତ ମତିରେ ସେମାନେ ପରମ ନାରାୟଣପଦର ଗତି ପାଇଲେ। ବିଷୟାସକ୍ତ ଅସଦ୍ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଧାମ ଦୁର୍ଲଭ; କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷ ଧୋଇ, ଏହି ଦେହରେ ହିଁ ସେ ନିର୍ମଳ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 49
विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मन: । कृष्णावेशेन तच्चित्त: पितृभि: स्वक्षयं ययौ ॥ ४९ ॥
ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସରେ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ; କୃଷ୍ଣଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ଥିବାରୁ ପିତୃଲୋକବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ତାଙ୍କର ମୂଳ ପଦକୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 50
द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५० ॥
ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣୁଥିଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସୁଭଦ୍ରା କୃଷ୍ଣଚିନ୍ତନରେ ଏକାନ୍ତ ଲୀନ ହୋଇ ପତିମାନଙ୍କ ସମାନ ପରମ ଫଳ ପାଇଲେ।
Verse 51
य: श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणां पाण्डो: सुतानामिति सम्प्रयाणम् । शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ॥ ५१ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଯାତ୍ରା-କଥାକୁ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶୁଣେ, ସେ କଥା ସର୍ବଥା ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର। ସେ ହରିଭକ୍ତି ଲାଭ କରି ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter teaches that Arjuna’s extraordinary prowess functioned as a dependent glory (śakti) sustained by the Lord’s proximity and grace, not as autonomous heroism. When Kṛṣṇa withdrew His manifest presence, Arjuna’s external instruments remained (Gāṇḍīva, arrows, chariot), yet their efficacy became “null and void,” illustrating the Bhāgavata principle that all excellence is ultimately grounded in Bhagavān’s sanction (anumati) and favor (kṛpā), and that separation redirects the devotee from reliance on worldly means to reliance on remembrance and surrender.
Arjuna reports that the Yadus were cursed by brāhmaṇas, became intoxicated, and fought among themselves until nearly all perished. The text explicitly interprets this as the Supreme Lord’s will to lighten the earth’s burden: the stronger consuming the weaker, like oceanic creatures. Theologically, it signals the Lord’s withdrawal of His earthly līlā and the closing of a divine historical cycle, while safeguarding the doctrine that Bhagavān remains untouched—directing events without being implicated by them.
Mahārāja Yudhiṣṭhira enthroned his qualified grandson Parīkṣit as emperor over the lands bordered by the seas, and he appointed Vajra (Aniruddha’s son, Kṛṣṇa’s grandson) as king at Mathurā in Śūrasena. This ensures dynastic continuity (vaṁśa) while the Pāṇḍavas shift from kṣatriya duty to final renunciation.
The chapter presents Kṛṣṇa’s manifest presence as a restraining, auspicious force for dharma. With His departure “in His selfsame form,” Kali—already partially present—finds full scope to operate, producing avarice, falsehood, cheating, and violence. The narrative intent is not fatalism but urgency: it redirects seekers to the Kali-yuga remedy emphasized by the Bhāgavata—devotional hearing and remembrance of Kṛṣṇa-kathā.
SB 1.15 attributes their attainment to uninterrupted meditation on the Lord’s lotus feet and pure consciousness cleansed of material contamination. Their departure is portrayed as the culmination of bhakti matured through life’s duties: constant remembrance (smaraṇa) leading to transcendence beyond the guṇas and freedom from rebirth, culminating in reaching the Lord’s abode—described as attainable only for those not absorbed in material identity.