Adhyaya 14
Inauspicious Omens and Arjuna’s Return from Dvārakā
ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର କାଳରେ ହସ୍ତିନାପୁରର ଭରସା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ। ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଓ ତାଙ୍କ ଆଗାମୀ ଯୋଜନା ଜାଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ; କିନ୍ତୁ ମାସମାସ ଧରି ଫେରେ ନାହିଁ। ତେବେ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କାଳରେ ବ୍ୟାପକ ବିକ୍ଷୋଭ ଦେଖନ୍ତି—ଋତୁବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ସମାଜରେ ଧର୍ମକ୍ଷୟ, ଏବଂ ପଶୁ, ପାଗ, ଆକାଶୀୟ ଘଟଣା, ନଦୀ ଓ ମନ୍ଦିର-ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତର ଶୃଙ୍ଖଳା। ଏହାକୁ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତଙ୍କ ନୁହେଁ, ଲୋକବ୍ୟାପୀ ଅନର୍ଥର ସଙ୍କେତ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି—ନାରଦଙ୍କ କଥାମତେ ସମ୍ଭବତଃ ପୃଥିବୀରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ହଟୁଛି। ଶେଷରେ ଅର୍ଜୁନ ଫେରିଆସେ—ତେଜହୀନ, ଶୋକାକୁଳ—ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଭୟକୁ ସତ୍ୟ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କରୁଣାରେ ପଚାରନ୍ତି: ଯାଦବମାନେ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରିକରମାନେ କୁଶଳ ତ? ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଷାଦ ସାମାଜିକ ବିଫଳତାରୁ କି, ନା କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ବିୟୋଗର ଅସହ୍ୟ ବେଦନାରୁ—ଏହିପରି ଆଗାମୀ ଅଧ୍ୟାୟର ଦ୍ୱାରକା ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପୀଠିକା ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଜିଷ୍ଣୁ ଅର୍ଜୁନ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗାମୀ ଲୀଳାଚେଷ୍ଟା ଜାଣିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
Verse 2
व्यतीता: कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽर्जुन: । ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वह: ॥ २ ॥
କିଛି ମାସ ବିତିଗଲା, ତଥାପି ଅର୍ଜୁନ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ କୁରୂଦ୍ୱହ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 3
कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिण: । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥ ३ ॥
ସେ କାଳର ଗତିକୁ ରୌଦ୍ର ଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଦେଖିଲେ; ଋତୁଧର୍ମ ଉଲଟିଯାଇଥିଲା। ଲୋକମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଅଧିକ ପାପମୟ—କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅସତ୍ୟରେ ଭରା ମନ ନେଇ ସେମାନେ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଉପାୟରେ ଜୀବିକା ଧରୁଥିଲେ।
Verse 4
जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् । पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ४ ॥
ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର ଠକେଇରେ ଦୂଷିତ ହେଲା, ଏବଂ ମିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ କପଟମିଶ୍ରିତ ହୋଇଗଲା। ପିତା‑ମାତା‑ପୁତ୍ର, ସୁହୃଦ, ଭାଇ ଓ ଦମ୍ପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ କଳହ ରହିଲା।
Verse 5
निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् । लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृप: ॥ ५ ॥
କାଳ ଗତି କରିବା ସହ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନିଷ୍ଟ ସୂଚକ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଦେଲା। ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର ଆଦି ଅଧର୍ମମୟ ସ୍ୱଭାବ ଦେଖି ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ଅନୁଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 6
युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ ६ ॥
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଜିଷ୍ଣୁ (ଅର୍ଜୁନ)କୁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପଠାଇଛି; ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ-ଯୋଜନା ଓ ଲୀଳାଚେଷ୍ଟା ଜାଣିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
Verse 7
गता: सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुज: । नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा ॥ ७ ॥
ଭୀମସେନ, ସେ ଯାଇଥିବାରୁ ଏବେ ସାତ ମାସ ହୋଇଗଲା, ତଥାପି ସେ ଫେରି ଆସୁନାହିଁ। ସେଠାରେ କାହିଁକି ଏମିତି ହେଉଛି, ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିନି।
Verse 8
अपि देवर्षिणादिष्ट: स कालोऽयमुपस्थित: । यदात्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥
ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଯେ ସମୟର ସୂଚନା ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ କାଳ କି ଏବେ ଉପସ୍ଥିତ—ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ନିଜ ଭୂଲୋକୀୟ ଲୀଳା-ବିହାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି?
Verse 9
यस्मान्न: सम्पदो राज्यं दारा: प्राणा: कुलं प्रजा: । आसन्सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ॥ ९ ॥
ତାଙ୍କର ନିର୍ହେତୁକ କୃପାରୁ ହିଁ ଆମର ରାଜ୍ୟ-ସମ୍ପଦ, ସତ୍ପତ୍ନୀ, ପ୍ରାଣ, କୁଳ ଓ ପ୍ରଜା, ଶତ୍ରୁଜୟ ଏବଂ ଉଚ୍ଚଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି।
Verse 10
पश्योत्पातान्नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् । दारुणान् शंसतोऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥ १० ॥
ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ଦିବ୍ୟ, ଭୌମ ଓ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଉତ୍ପାତ ଆମ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋହି ଅଦୂରର ଭୟ ସୂଚାଉଛି।
Verse 11
ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुन: पुन: । वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम् ॥ ११ ॥
ମୋ ଦେହର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ—ଊରୁ, ବାହୁ ଓ ଚକ୍ଷୁ—ବାରମ୍ବାର ସ୍ଫୁରୁଛି। ଭୟରୁ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ କମ୍ପୁଛି। ଏହା ଅପ୍ରିୟ ଘଟଣାର ସୂଚନା।
Verse 12
शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना । मामङ्ग सारमेयोऽयमभिरेभत्यभीरुवत् ॥ १२ ॥
ହେ ଭୀମ! ଦେଖ, ଏହି ଶିଆଳି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ହୁଁକାର ଦେଉଛି ଏବଂ ଯେନେ ଅଗ୍ନି ଉଗଳୁଛି; ଏହି କୁକୁର ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟରେ ମୋତେ ଭୁଁକୁଛି।
Verse 13
शस्ता: कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥ १३ ॥
ହେ ଭୀମସେନ, ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଏବେ ଗାଈ ପରି ଶୁଭ ପଶୁମାନେ ମୋତେ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଗଧା ପରି ନୀଚ ପଶୁମାନେ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ପରିକ୍ରମା କରୁଛନ୍ତି। ମୋ ଘୋଡାମାନେ ମୋତେ ଦେଖି କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
Verse 14
मृत्युदूत: कपोतोऽयमुलूक: कम्पयन् मन: । प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यमिच्छत: ॥ १४ ॥
ଦେଖ, ଏହି କପୋତଟି ଯେନେ ମୃତ୍ୟୁଦୂତ। ଉଲୁକମାନଙ୍କର କୁହ୍ୱାନି ଓ ପ୍ରତିଉଲୁକର ଡାକରେ ମୋ ମନ କମ୍ପିଉଛି; ସେମାନେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଶୂନ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
Verse 15
धूम्रा दिश: परिधय: कम्पते भू: सहाद्रिभि: । निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभि: ॥ १५ ॥
ଦେଖ, ଧୂଆଁ ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ଘେରି ଆକାଶରେ ବଳୟ ପରି ଛାଇଯାଇଛି। ପର୍ବତ ସହିତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଛି। ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଓ ବିଜୁଳି ଦେଖାଯାଉଛି।
Verse 16
वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तम: । असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्समिव सर्वत: ॥ १६ ॥
କଠୋର ସ୍ପର୍ଶ ଥିବା ପବନ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବହୁଛି; ଧୂଳି ଉଡ଼ାଇ ଅନ୍ଧକାର ପସାରୁଛି। ମେଘମାନେ ସବୁଦିଗରେ ଯେନେ ରକ୍ତବର୍ଷା ପରି ଭୟାନକ ବିପଦ ବର୍ଷାଉଛନ୍ତି।
Verse 17
सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि । ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी ॥ १७ ॥
ଦେଖ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଯାଇଛି; ଆକାଶରେ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଯେନେ ପରସ୍ପରକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି। ଗୋଲମାଳ ଜୀବଗଣ ଯେନେ ଜ୍ୱଳି ଜ୍ୱଳି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି; ଦୁଇ ଦିଗନ୍ତ ଅଗ୍ନିମୟ ପରି ଲାଗୁଛି।
Verse 18
नद्यो नदाश्च क्षुभिता: सरांसि च मनांसि च । न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति ॥ १८ ॥
ନଦୀ, ଉପନଦୀ, ସରୋବର ଓ ମନ—ସବୁ ଅଶାନ୍ତ। ଘି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳୁନାହିଁ। ଏହା କି ଅଦ୍ଭୁତ କାଳ? ଏବେ କ’ଣ ହେବ?
Verse 19
न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातर: । रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे ॥ १९ ॥
ବଛୁଡ଼ାମାନେ ଥଣ ଚୁଷୁନାହାନ୍ତି, ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଧ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ଗାଈମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଓ ବ୍ରଜରେ ଋଷଭମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ନୁହନ୍ତି।
Verse 20
दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च । इमे जनपदा ग्रामा: पुरोद्यानाकराश्रमा: । भ्रष्टश्रियो निरानन्दा: किमघं दर्शयन्ति न: ॥ २० ॥
ମନ୍ଦିରରେ ଦେବତାମାନେ ଯେନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଘାମୁଛନ୍ତି, ଓ ଚାଲିଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଛନ୍ତି। ଜନପଦ-ଗ୍ରାମ-ନଗର, ଉଦ୍ୟାନ, ଖଣି ଓ ଆଶ୍ରମ—ସବୁ ଶୋଭାହୀନ ଓ ଆନନ୍ଦଶୂନ୍ୟ। କେଉଁ ଅପଦା ଆମକୁ ସୂଚାଉଛି?
Verse 21
मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवत: पदै: । अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा ॥ २१ ॥
ମୋ ମତରେ ଏହି ମହୋତ୍ପାତଗୁଡ଼ିକ ଜଗତର ମହାସୌଭାଗ୍ୟହାନିର ସୂଚନା। ଭଗବାନଙ୍କ କମଳପଦର ପଦଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ ଭୂମି ଧନ୍ୟ ଥିଲା; ଏବେ ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି ସେ ସୌଭାଗ୍ୟ ଆଉ ରହିବ ନାହିଁ।
Verse 22
इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा । राज्ञ: प्रत्यागमद् ब्रह्मन् यदुपुर्या: कपिध्वज: ॥ २२ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏଭଳି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଯଦୁପୁରୀ (ଦ୍ୱାରକା) ଠାରୁ କପିଧ୍ୱଜ ଅର୍ଜୁନ ଫେରିଆସିଲେ।
Verse 23
तं पादयोर्निपतितमयथापूर्वमातुरम् । अधोवदनमब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयो: ॥ २३ ॥
ସେ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ପଡ଼ିଲାବେଳେ, ରାଜା ତାହାର ଅପୂର୍ବ ବିଷାଦ ଦେଖିଲେ। ମୁହଁ ନିମ୍ନକୁ ଥିଲା, ଓ ତାହାର କମଳନୟନରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଝରୁଥିଲା।
Verse 24
विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायमनुजं नृप: । पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन्नारदेरितम् ॥ २४ ॥
ହୃଦୟର ଉଦ୍ବେଗରେ ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ନାରଦମୁନିଙ୍କ ସଙ୍କେତ ସ୍ମରି ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 25
युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां न: स्वजना: सुखमासते । मधुभोजदशार्हार्हसात्वतान्धकवृष्णय: ॥ २५ ॥
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଭାଇ, ଆନର୍ତପୁରୀରେ ଆମ ସ୍ୱଜନ—ମଧୁ, ଭୋଜ, ଦଶାର୍ହ, ଆର୍ହ, ସାତ୍ୱତ, ଅନ୍ଧକ ଓ ବୃଷ୍ଣି (ଯାଦବ)—ସମସ୍ତେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି କି?
Verse 26
शूरो मातामह: कच्चित्स्वस्त्यास्ते वाथ मारिष: । मातुल: सानुज: कच्चित्कुशल्यानकदुन्दुभि: ॥ २६ ॥
ପ୍ରିୟ, ଆମ ପୂଜ୍ୟ ମାତାମହ ଶୂରସେନ କ୍ଷେମରେ ଅଛନ୍ତି କି? ଏବଂ ମାତୁଳ ବସୁଦେବ (ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି) ସହ ତାଙ୍କ ଅନୁଜମାନେ ସମସ୍ତେ କୁଶଳ କି?
Verse 27
सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्य: सहात्मजा: । आसते सस्नुषा: क्षेमं देवकीप्रमुखा: स्वयम् ॥ २७ ॥
ଦେବକୀପ୍ରମୁଖ ତାଙ୍କ ସାତ ଜଣ ପତ୍ନୀ—ଯେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭଉଣୀ—ସେମାନେ ନିଜେ, ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ବୋହୂମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ଷେମରେ ଅଛନ୍ତି କି?
Verse 28
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥
ଯାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ କଂସ, ସେଇ ଉଗ୍ରସେନ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ କି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ? ହୃଦୀକ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୃତବର୍ମା, ଅକ୍ରୂର, ଜୟନ୍ତ, ଗଦ, ସାରଣ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଜିତ ଆଦି ସମସ୍ତେ କୁଶଳ କି? ଏବଂ ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଭକ୍ତରକ୍ଷକ ଭଗବାନ ବଳରାମ (ରାମ) ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି କି?
Verse 29
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥
ଦୁଷ୍ଟପୁତ୍ର କଂସ ଯାହାର, ସେଇ ଉଗ୍ରସେନ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ କି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ? ହୃଦୀକ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୃତବର୍ମା କି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି? ଅକ୍ରୂର, ଜୟନ୍ତ, ଗଦ, ସାରଣ ଓ ଶତ୍ରୁଜିତ ଆଦି ସମସ୍ତେ କି କୁଶଳ? ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଓ ଭକ୍ତରକ୍ଷକ ଭଗବାନ ବଳରାମ କି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି?
Verse 30
प्रद्युम्न: सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते महारथ: । गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत ॥ ३० ॥
ସମସ୍ତ ବୃଷ୍ଣୀମାନଙ୍କ ମହାରଥୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି? ଗମ୍ଭୀର ବେଗବାନ୍, ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ ଅନିରୁଦ୍ଧ କି କୁଶଳରେ ବର୍ଧିତ ହେଉଛନ୍ତି?
Verse 31
सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । अन्ये च कार्ष्णिप्रवरा: सपुत्रा ऋषभादय: ॥ ३१ ॥
ସୁଷେଣ, ଚାରୁଦେଷ୍ଣ, ଜାମ୍ବବତୀସୁତ ସାମ୍ବ ଓ ଋଷଭ ଆଦି—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ—ନିଜ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତେ କି କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି?
Verse 32
तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥
ସେହିପରି ଶୌରି (କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ଅନୁଚର—ଶ୍ରୁତଦେବ, ଉଦ୍ଧବ ଆଦି—ଏବଂ ନନ୍ଦ, ସୁନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁକ୍ତାତ୍ମ ନେତା ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯେମାନେ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭୁଜାଶ୍ରୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ—ସମସ୍ତେ କି ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ କୁଶଳ? ଏବଂ ଯେମାନେ ଆମ ସହ ଚିରସୌହୃଦରେ ବଦ୍ଧ, ସେମାନେ କି ଆମ କୁଶଳ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି?
Verse 33
तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥
ସେହିପରି ଶୌରି (କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ଅନୁଚର—ଶ୍ରୁତଦେବ, ଉଦ୍ଧବ ଆଦି—ଏବଂ ନନ୍ଦ, ସୁନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁକ୍ତାତ୍ମ ନେତା ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯେମାନେ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭୁଜାଶ୍ରୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ—ସମସ୍ତେ କି ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ କୁଶଳ? ଏବଂ ଯେମାନେ ଆମ ସହ ଚିରସୌହୃଦରେ ବଦ୍ଧ, ସେମାନେ କି ଆମ କୁଶଳ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି?
Verse 34
भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सल: । कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृत: ॥ ३४ ॥
ଗୋବିନ୍ଦ ଭଗବାନ—ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ ଓ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ—ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ଦ୍ୱାରକାପୁରୀର ସୁଧର୍ମା ସଭାରେ ସୁଖେ ବିରାଜିତ କି?
Verse 35
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ, କ୍ଷେମ ଓ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ପାଇଁ ଆଦିପୁରୁଷ, ଅନନ୍ତସଖ (ବଳରାମସହିତ) ଭଗବାନ ଯଦୁକୁଳ-ସମୁଦ୍ରରେ ବସିଛନ୍ତି।
Verse 36
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭୁଜଦଣ୍ଡର ରକ୍ଷାରେ ନିଜ ପୁରୀରେ ପୂଜିତ ଯାଦବମାନେ, ଯେନେ ବୈକୁଣ୍ଠବାସୀ, ପରମାନନ୍ଦରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 37
यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषित: । निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिता: ॥ ३७ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ-ଶୁଶ୍ରୂଷା—ସମସ୍ତ ସେବାରେ ମୁଖ୍ୟ—ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟଭାମା ଆଦି ସୋଳହ ହଜାର ରାଣୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରାଇଲେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀ-ଯୋଗ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 38
यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहु: । अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम् ॥ ३८ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭୁଜଦଣ୍ଡର ପ୍ରତାପରେ ଜୀବନ୍ତ ଯଦୁପ୍ରବୀରମାନେ ସଦା ନିର୍ଭୟ; ତେଣୁ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଳପୂର୍ବକ ଆଣାଯାଇଥିବା ସୁଧର୍ମା ସଭାକୁ ସେମାନେ ପାଦରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 39
कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानोऽवज्ञात: किं वा तात चिरोषित: ॥ ३९ ॥
ଭାଇ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କୁଶଳ ତ? ମୋତେ ତୁମେ ତେଜହୀନ ଦେଖାଯାଉଛ। ଦ୍ୱାରକାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିଥିବାରୁ କେହି ତୁମକୁ ଅବମାନ କିମ୍ବା ଅବହେଳା କଲେ କି?
Verse 40
कच्चिन्नाभिहतोऽभावै: शब्दादिभिरमङ्गलै: । न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम् ॥ ४० ॥
କେହି କି ଅମଙ୍ଗଳ ଶବ୍ଦ ଆଦିରେ ତୁମକୁ ଆଘାତ କଲେ କିମ୍ବା ଧମକ ଦେଲେ? ଯାଚକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇପାରିଲ ନାହିଁ କି, କିମ୍ବା ଆଶା ଦେଇ କରା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖିପାରିଲ ନାହିଁ କି?
Verse 41
कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षी: शरणप्रद: ॥ ४१ ॥
ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଶୁ, ଗାଈ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଭଳି ଶରଣାଗତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ। ଶରଣ ନେଇ ଆସିଥିବା କାହାକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା ଦେଇପାରିଲ ନାହିଁ କି?
Verse 42
कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । पराजितो वाथ भवान्नोत्तमैर्नासमै: पथि ॥ ४२ ॥
ତୁମେ କି ଅଗମ୍ୟ, ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ପର୍କ କଲ? କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସତ୍କାର କରିପାରିଲ ନାହିଁ? ଅଥବା ପଥରେ ତୁମଠାରୁ ସମ କିମ୍ବା ହୀନ କେହି ତୁମକୁ ପରାଜିତ କଲେ କି?
Verse 43
अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । जुगुप्सितं कर्म किञ्चित्कृतवान्न यदक्षमम् ॥ ४३ ॥
ତୁମ ସହ ଭୋଜନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ଓ ବାଳକମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ଯତ୍ନ କରିଲ ନାହିଁ କି? ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏକା ଭୋଜନ କଲ କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଅକ୍ଷମ୍ୟ, ଘୃଣିତ କର୍ମ କରିଦେଲ କି?
Verse 44
कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक् ॥ ४४ ॥
ହେ ନାଥ! ତୁମର ସର୍ବପ୍ରିୟ ହୃଦୟବନ୍ଧୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହରାଇଛି ବୋଲି କି ତୁମେ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ନିଜକୁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବୁଛ? ହେ ଭାଇ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମ ଏହି ବିଷାଦର ଅନ୍ୟ କାରଣ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata worldview, kāla operates under the Lord, and the Lord’s manifest presence stabilizes dharma and prosperity. Yudhiṣṭhira’s omens span nature (seasons, rivers, celestial disorder), society (greed, deceit, family quarrel), and worship (Deities ‘weeping’), indicating a comprehensive withdrawal of auspiciousness (śrī). Because Nārada had already hinted at the Lord concluding His earthly līlā, Yudhiṣṭhira reads the converging signs as the world reacting to that impending separation.
Traditional reading allows both. Literally, they function as narrative indicators of a cosmic transition into Kali-yuga, where order (ṛta) becomes disrupted. Symbolically, they externalize the inner truth that without the Lord’s manifest līlā, human conduct decays and even sacred spaces feel bereft. The Bhāgavata uses omens to show that dharma is not merely social policy but a resonance with divine presence.
The Yadus are Kṛṣṇa’s dynastic community in Dvārakā, including clans and allies (Madhu, Bhoja, Daśārha, Sātvata, Andhaka, etc.). Yudhiṣṭhira’s catalog underscores Dvārakā as the Lord’s protective ‘ocean’ for His devotees and highlights the relational theology of the Bhāgavata: Kṛṣṇa’s presence is known through His devotees, family, and associates, not only through abstract divinity.
A dhārmic king diagnoses suffering by first examining possible breaches of duty (dharma): failure in charity, truthfulness, protection of the vulnerable, or moral conduct. Yet the questioning is also rhetorical and compassionate—Yudhiṣṭhira cannot find any plausible mundane cause sufficient to explain Arjuna’s collapse, directing the reader to the real cause: separation from Kṛṣṇa and the end of His manifest pastimes.