Adhyaya 9

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसद‍ृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହରିଣ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ଭାଗବତ ଭରତ ମହାରାଜ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଙ୍ଗିରା ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ; ଶମ-ଦମ, ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ତିତିକ୍ଷା, ବିନୟ, ବିଦ୍ୟା, ଅନସୂୟା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଲୀନ ଥାଆନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀରୁ ତାଙ୍କର ନଅଜଣ ସମଗୁଣୀ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀରୁ ଯମଜ—ଏକ ପୁତ୍ର ଓ ଏକ କନ୍ୟା—ଜନ୍ମିଲେ। ସେଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ ପରମ ଭାଗବତ ଓ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ; ହରିଣଦେହ ଛାଡ଼ି ଶେଷ ଦେହରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 2

श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसद‍ृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମୃଗଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଭରତ ମହାରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅଙ୍ଗିରା ବଂଶର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଶମ-ଦମ, ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଦାନ-ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ତିତିକ୍ଷା, ବିନୟ, ବିଦ୍ୟା, ଅନସୂୟା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତିର ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀରୁ ସମଗୁଣୀ ନଅ ପୁଅ ହେଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀରୁ ଯମଜ—ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀ—ଜନ୍ମିଲେ। ସେହି ଯମଜର ପୁଅଟି ପରମ ଭାଗବତ ଓ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହି ହେଉଛି ମୃଗଦେହ ତ୍ୟାଗ ପରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା।

Verse 3

तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृशमुद्विजमानो भगवत: कर्मबन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलं मनसा विदधदात्मन: प्रतिघातमाशङ्कमानो भगवदनुग्रहेणानुस्मृतस्वपूर्वजन्मावलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य ॥ ३ ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱଜନ-ସଙ୍ଗରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ଥିଲେ, କାରଣ ପୁନର୍ବାର ପତନ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥିଲା। ସେ ମନରେ ସଦା ଭଗବାନଙ୍କ କମଳଚରଣ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ କର୍ମବନ୍ଧନ ନାଶକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣମହିମାର ଶ୍ରବଣ-ସ୍ମରଣରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ଭଗବଦନୁଗ୍ରହରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ ଥିଲା; ତେଣୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ ନିଜକୁ ଉନ୍ମତ୍ତ, ଜଡ, ଅନ୍ଧ ଓ ବଧିର ପରି ଦେଖାଇ, କୁସଙ୍ଗରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 4

तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्र: पुत्रस्‍नेहानुबद्धमना आसमावर्तनात्संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुन: शौचाचमनादीन् कर्मनियमाननभिप्रेतानपि समशिक्षयदनुशिष्टेन हि भाव्यं पितु: पुत्रेणेति ॥ ४ ॥

ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତାଙ୍କ ମନ ନିଜ ପୁଅ ଜଡଭରତ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା ଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ। ଜଡଭରତ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିବାରୁ, ପିତା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧିସଂସ୍କାର ଉପଦେଶାନୁସାରେ କରାଇଲେ। ଜଡଭରତ ଇଚ୍ଛା କରୁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ପୁଅକୁ ପିତା ଶିଖାଇବା ଉଚିତ’ ଭାବି, ଶୌଚ, ଆଚମନ ଆଦି କର୍ମନିୟମ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ।

Verse 5

स चापि तदु ह पितृसन्निधावेवासध्रीचीनमिव स्म करोति छन्दांस्यध्यापयिष्यन्सह व्याहृतिभि: सप्रणवशिरस्त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्मवासन्तिकान्मासानधीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास ॥ ५ ॥

ଜଡଭରତ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୂର୍ଖ ପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ପିତା ତାଙ୍କୁ ବେଦଜ୍ଞାନ ଭଲଭାବେ ଶିଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ପିତା ଯେଣୁ ବୁଝନ୍ତୁ ଯେ ସେ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଆଉ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ—ଏହିପାଇଁ ସେ ସବୁ କାମ ଉଲ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଯେପରି ଶୌଚ ପରେ ହାତ ଧୋଇବାକୁ କହିଲେ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଧୋଇ ଦେଉଥିଲେ। ତଥାପି ପିତା ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଚାରି ମାସ ଓଁକାର ଓ ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ତ୍ରିପଦୀ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଶିଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସଫଳ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 6

एवं स्वतनुज आत्मन्यनुरागावेशितचित्त: शौचाध्ययनव्रतनियमगुर्वनलशुश्रूषणाद्यौपकुर्वाणककर्माण्यनभियुक्तान्यपि समनुशिष्टेन भाव्यमित्यसदाग्रह: पुत्रमनुशास्य स्वयं तावद् अनधिगतमनोरथ: कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृत: ॥ ६ ॥

ଏଭଳି ନିଜ ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଅନୁରାଗରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସଦା ପୁଅରେ ଲଗି ରହିଲା। ପୁଅ ଅନାଗ୍ରହୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୌଚ, ଅଧ୍ୟୟନ, ବ୍ରତ-ନିୟମ, ଗୁରୁସେବା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାର ନିୟମ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଖାଇବା ଉଚିତ—ଏହି ଅସଦାଗ୍ରହରେ ସେ ପୁଅକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନୋରଥ ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଗୃହାସକ୍ତିରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲି ପ୍ରମତ୍ତ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କାଳ କେବେ ପ୍ରମତ୍ତ ନୁହେଁ—ଯଥାସମୟରେ ଆସି ସେକୁ ଘରେଇ ଉପସଂହାର କଲା।

Verse 7

अथ यवीयसी द्विजसती स्वगर्भजातं मिथुनं सपत्‍न्या उपन्यस्य स्वयमनुसंस्थया पतिलोकमगात् ॥ ७ ॥

ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କନିଷ୍ଠା ପତ୍ନୀ ନିଜ ଗର୍ଭଜ ଯୁଗଳ ସନ୍ତାନ—ପୁଅ ଓ ଝିଅ—କୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ପତ୍ନୀଙ୍କ ହାତେ ଦେଇ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ସହମରଣ କରି ପତିଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 8

पितर्युपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यां विद्यायामेव पर्यवसितमतयो न परविद्यायां जडमतिरिति भ्रातुरनुशासननिर्बन्धान्न्यवृत्सन्त ॥ ८ ॥

ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ଜଡଭରତଙ୍କ ନଅ ସତ୍ଭ୍ରାତା, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜଡବୁଦ୍ଧି ଭାବୁଥିଲେ, କେବଳ ତ୍ରୟୀ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ଲୀନ ରହି ପରାବିଦ୍ୟା (ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି)ରେ ତାଙ୍କୁ ନ ଲଗାଇ, ପିତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାପ୍ରୟାସକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 9

स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यद‍ृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥

ସେହି ପ୍ରାକୃତ ଦ୍ୱିପଦପଶୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଉନ୍ମତ୍ତ, ଜଡ, ବଧିର, ମୂକ’ ବୋଲି ଅପମାନ କରୁଥିଲେ; ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କ ଅନୁରୂପ କଥା କହୁଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାମ କରୁଥିଲେ। ଭିକ୍ଷା, ମଜୁରି କିମ୍ବା ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଯାହା ମିଳୁଥିଲା—ଅଳ୍ପ କି ବହୁ, ସୁସ୍ୱାଦୁ କି ନିରସ, ପୁରୁଣା କି କଦନ୍ନ—ସେ ସବୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଦେହାଭିମାନରୁ ନିତ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧାନୁଭବାନନ୍ଦ ଆତ୍ମଲାଭରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁନଥିଲା।

Verse 10

स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यद‍ृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥

ଶୀତ‑ଉଷ୍ଣ, ପବନ ଓ ବର୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବୃଷଭ ପରି ଦେହ ଢାକୁନଥିଲେ; ଦେହ ପୁଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ ଥିଲା। ସେ ଭୂମିରେ ଶୁଅୁଥିଲେ, ତେଲ ମଲୁନଥିଲେ, ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ କରୁନଥିଲେ। ଧୂଳି‑ମଳରେ ଦେହ ମଲିନ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ମହାମଣି ଉପରେ ଧୂଳି ଢାକିଥିବା ପରି ଅପ୍ରକଟ ଥିଲା। କମରେ ମଲିନ କୌପୀନ ଓ କଳାଛାୟା ଉପବୀତ ଧାରଣ କରି, ‘ଦ୍ୱିଜ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ’ ଇତ୍ୟାଦି କହି ଅବମାନ କରୁଥିଲେ; ଏଭଳି ତିରସ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ଏଠି‑ସେଠି ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 11

यदा तु परत आहारं कर्मवेतनत ईहमान: स्वभ्रातृभिरपि केदारकर्मणि निरूपितस्तदपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनमधिकमिति वेद कणपिण्याकफलीकरणकुल्माषस्थालीपुरीषादीन्यप्यमृतवदभ्यवहरति ॥ ११ ॥

ଜଡଭରତ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ କାମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସୁଯୋଗ ନେଇ ସତ୍ଭ୍ରାତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କେଦାର (ଖେତ) କାମରେ ଲଗାଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମ‑ବିଷମ, କମ୍‑ବେଶି ଜାଣୁନଥିଲେ। ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗା ଚାଉଳ, ତେଲଖଳି, ଭୁଷି, ପୋକାଧରା ଧାନ୍ୟ ଓ ହାଣ୍ଡିକୁ ଲାଗି ଜଳିଥିବା ଦାଣା ମଧ୍ୟ ଦେଲେ, ସେ ତାହାକୁ ଅମୃତ ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ।

Verse 12

अथ कदाचित्कश्चिद् वृषलपतिर्भद्रकाल्यै पुरुषपशुमालभतापत्यकाम: ॥ १२ ॥

ଏକଦା ଶୂଦ୍ରକୁଳଜ ଡକାତମୁଖିଆ ପୁତ୍ରଲାଭ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପୁରୁଷକୁ ‘ପୁରୁଷ-ପଶୁ’ ଭାବି ବଳି ଦେବାକୁ ଚାହିଲା।

Verse 13

तस्य ह दैवमुक्तस्य पशो: पदवीं तदनुचरा: परिधावन्तो निशि निशीथसमये तमसाऽऽवृतायामनधिगतपशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्य: संरक्षमाणमङ्गिर:प्रवरसुतमपश्यन् ॥ १३ ॥

ଦୈବବଶତଃ ସେଇ ବଳିପଶୁ ଛୁଟିଯାଇଥିବାରୁ ତାହାର ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିର ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ି ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରି କରି ସେମାନେ ଏକ ଧାନକେତରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ହରିଣ ଓ ବନଶୂକର ଆକ୍ରମଣରୁ କେତରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଅଙ୍ଗିରା ବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜଡଭରତଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ବୀରାସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ।

Verse 14

अथ त एनमनवद्यलक्षणमवमृश्य भर्तृकर्मनिष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिकागृहमुपनिन्युर्मुदा विकसितवदना: ॥ १४ ॥

ତାପରେ ସେମାନେ ଜଡଭରତଙ୍କ ନିର୍ଦୋଷ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ‘ପୁରୁଷ-ପଶୁ’ ବଳି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଲେ ଏବଂ ମାଲିକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ ବୋଲି ମନେ କରି ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ଖିଲିଥିବା ମୁହଁ ସହିତ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡିକା (କାଳୀ) ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 15

अथ पणयस्तं स्वविधिनाभिषिच्याहतेन वाससाऽऽच्छाद्य भूषणालेपस्रक्तिलकादिभिरुपस्कृतं भुक्तवन्तं धूपदीपमाल्यलाजकिसलयाङ्कुरफलोपहारोपेतया वैशससंस्थयामहता गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण च पुरुषपशुं भद्रकाल्या: पुरत उपवेशयामासु: ॥ १५ ॥

ତାପରେ ସେଇ ଚୋରମାନେ ନିଜ କଳ୍ପିତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଜଡଭରତଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ଆଭୂଷଣରେ ସଜାଇ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ ଲଗାଇ, ତିଳକ-ଚନ୍ଦନ ଓ ମାଳା ପରାଇଲେ। ତାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଭୋଜନ କରାଇ, ଧୂପ-ଦୀପ, ପୁଷ୍ପମାଳା, ଲାଜ, କୋମଳ କିସଲୟ, ଅଙ୍କୁର, ଫଳ-ଫୁଲ ଇତ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣ କରି ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କ ପୂଜା କଲେ। ମହା ଗୀତ-ସ୍ତୁତି ଓ ମୃଦଙ୍ଗ-ପଣବ ଘୋଷ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ‘ପୁରୁଷ-ପଶୁ’କୁ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସାଇଦେଲେ।

Verse 16

अथ वृषलराजपणि: पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकालीं यक्ष्यमाणस्तदभिमन्त्रितमसिमतिकरालनिशितमुपाददे ॥ १६ ॥

ସେତେବେଳେ ଚୋରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ପୁରୋହିତ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ‘ପୁରୁଷ-ପଶୁ’ ଭାବିଥିବା ଜଡଭରତଙ୍କ ରକ୍ତକୁ ଆସବ ଭାବେ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା। ତେଣୁ ସେ ଭଦ୍ରକାଳୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇଲା।

Verse 17

इति तेषां वृषलानां रजस्तम:प्रकृतीनां धनमदरजउत्सिक्तमनसां भगवत्कलावीरकुलं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसाविहाराणां कर्मातिदारुणं यद्ब्रह्मभूतस्य साक्षाद्ब्रह्मर्षिसुतस्य निर्वैरस्य सर्वभूतसुहृद: सूनायामप्यननुमतमालम्भनं तदुपलभ्य ब्रह्मतेजसातिदुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्रकाली ॥ १७ ॥

ଯେତେବେଳେ ସେହି ରଜୋ ଓ ତମୋଗୁଣୀ ଡାକୁମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତ ଜଡ ଭରତଙ୍କୁ ବଳି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଦେବୀ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଏହା ସହ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ | ସେ ମୂର୍ତ୍ତିରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀର କ୍ରୋଧରେ ଜଳୁଥିଲା |

Verse 18

भृशममर्षरोषावेशरभसविलसितभ्रुकुटिविटपकुटिलदंष्ट्रारुणेक्षणाटोपातिभयानकवदना हन्तुकामेवेदं महाट्टहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्णशीर्ष्णां गलात्स्रवन्तमसृगासवमत्युष्णं सह गणेन निपीयातिपानमदविह्वलोच्चैस्तरां स्वपार्षदै: सह जगौ ननर्त च विजहार च शिर:कन्दुकलीलया ॥ १८ ॥

ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦେବୀ ନିଜର ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଓ ଲାଲ ଆଖି ଦେଖାଇଲେ | ସେ ସେହି ଖଡ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ପାପୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗରମ ରକ୍ତ ପାନ କରି କଟା ମୁଣ୍ଡଗୁଡିକ ସହିତ ବଲ୍ ପରି ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ |

Verse 19

एवमेव खलु महदभिचारातिक्रम: कार्त्स्‍न्येनात्मने फलति ॥ १९ ॥

ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପରାଧ କଲେ ଅପରାଧୀର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସର୍ବନାଶ ହୁଏ |

Verse 20

न वा एतद्विष्णुदत्त महदद्भ‍ुतं यदसम्भ्रम: स्वशिरश्छेदन आपतितेऽपि विमुक्तदेहाद्यात्मभावसुद‍ृढहृदयग्रन्थीनां सर्वसत्त्वसुहृदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भ‍गवतानिमिषारिवरायुधेनाप्रमत्तेन तैस्तैर्भावै: परिरक्ष्यमाणानां तत्पादमूलमकुतश्चिद्भ‍यमुपसृतानां भागवतपरमहंसानाम् ॥ २० ॥

ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ପରୀକ୍ଷିତ! ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନେ ଦେହ-ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ କମଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଭଗବାନ ନିଜେ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି |