Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, କିଛି ପୁରାଣବକ୍ତା କହନ୍ତି ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଦଶହଜାର ଯୋଜନ ତଳେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ (ରାହୁ) ନାମକ ଗ୍ରହ ଅଛି, ଯାହା ନକ୍ଷତ୍ର ପରି ଚଳେ। ସେ ସିଂହିକାର ପୁତ୍ର, ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକୃଷ୍ଟ; ଦେବତ୍ୱ କିମ୍ବା ଗ୍ରହାଧିପତ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା। ତଥାପି ଭଗବାନଙ୍କ ଅନୁକମ୍ପାରେ ସେ ଅମରତ୍ୱ ଓ ଗ୍ରହତ୍ୱ ପାଇଲା। ପରେ ମୁଁ ତାହାର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କହିବି।

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

ତାପଦାୟୀ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ବିସ୍ତାର ଦଶହଜାର ଯୋଜନ କୁହାଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାଦଶହଜାର ଯୋଜନ ଓ ରାହୁ ତ୍ରୟୋଦଶହଜାର ଯୋଜନ। ଅମୃତ ବିତରଣ ସମୟରୁ ବୈର ବାନ୍ଧି ରାହୁ ପର୍ବକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କ ଜ୍ୟୋତି ଢାଙ୍କିବାକୁ ଧାଏ।

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତାଙ୍କ ଠାରୁ ରାହୁର ଆକ୍ରମଣ ଶୁଣି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ‘ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର’ ନାମକ ପ୍ରିୟ ଭାଗବତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ତାହାର ତେଜ ରାହୁ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ, ତେଣୁ ସେ ଭୟରେ ଦୂରକୁ ପଳାଏ। ଏହିକୁ ଲୋକେ ଗ୍ରହଣ କୁହନ୍ତି।

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

ରାହୁର ତଳେ ସେତେଇ ଦୂରତାରେ ସିଦ୍ଧଲୋକ, ଚାରଣଲୋକ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରଲୋକ ନାମକ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ବସନ୍ତି।

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ବିଦ୍ୟାଧର ଲୋକମାନଙ୍କ ତଳେ ‘ଅନ୍ତରିକ୍ଷ’ ନାମକ ଆକାଶରେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ପ୍ରେତ ଓ ଭୂତଗଣଙ୍କର ବିହାର-ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଯେତେଦୂର ପବନ ବହେ ଓ ମେଘ ଦେଖାଯାଏ ସେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ବିସ୍ତୃତ; ତାହାର ଉପରେ ବାୟୁ ନାହିଁ।

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିହାର-ସ୍ଥାନର ତଳେ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରତାରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଅଛି। ହଂସ, ଭାସ, ଶ୍ୟେନ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ଯେତେ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଡ଼ିପାରନ୍ତି, ସେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ଉପର ସୀମା।

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ପୃଥିବୀର ତଳେ ଅତଳ, ବିତଳ, ସୁତଳ, ତଳାତଳ, ମହାତଳ, ରସାତଳ ଓ ପାତାଳ ନାମରେ ସାତଟି ଅଧୋଲୋକ ଅଛି। ଭୂମଣ୍ଡଳର ସ୍ଥିତି ପୂର୍ବରୁ କହିଛି; ଏହି ସାତ ଲୋକର ଲମ୍ବ-ପ୍ରସ୍ଥ ପୃଥିବୀ ସମାନ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଶହଜାର ଯୋଜନ ଅନ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

ଏହି ସାତ ବିଲ-ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କାମଭୋଗ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ-ସମୃଦ୍ଧି ରହିଛି। ସେଠାରେ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ନାଗ ଆଦି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ ଘର, ଉଦ୍ୟାନ ଓ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳରେ ଗୃହସ୍ଥ ଭାବେ ବସନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀ-ସନ୍ତାନ, ବନ୍ଧୁ-ମିତ୍ର ଓ ଅନୁଚର ସହିତ ସେମାନେ ମାୟାଜନିତ ଭୌତିକ ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ; ଦେବତାଙ୍କ ଭୋଗ ଯେପରି ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ, ସେପରି ବିଘ୍ନ ସେମାନଙ୍କୁ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

ହେ ମହାରାଜ, ସେହି ବିଲ-ସ୍ୱର୍ଗରେ ମାୟାବୀ ମୟ ଦାନବ ଅନେକ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିରତ୍ନରେ ଗଢ଼ା ବିଚିତ୍ର ଭବନ, ପ୍ରାକାର, ଗୋପୁର, ସଭାଗୃହ, ଚୈତ୍ୟ, ଚତ୍ୱର ଓ ମନ୍ଦିର-ପରିସର ଆଦିରେ ସୁଶୋଭିତ। ସେଠାରେ ନାଗ ଓ ଅସୁର ଯୁଗଳର ଭିଡ଼, ଏବଂ ପାରାବତ, ଶୁକ, ସାରିକା ଆଦି ପକ୍ଷୀର କଲରବ; ଲୋକାଧିପତିମାନଙ୍କ ରତ୍ନଜଟିତ ଉତ୍ତମ ଗୃହଦ୍ୱାରା ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସେ ନଗରଗୁଡ଼ିକ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

ସେହି କୃତ୍ରିମ ସ୍ୱର୍ଗର ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଫୁଲ-ଫଳର ଗୁଛର ଭାରରେ ନମିଥିବା ଶାଖାଯୁକ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନେ ଲତାର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଥାନ୍ତି। ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବରଗୁଡ଼ିକରେ ଝାପ ମାରୁଥିବା ମାଛ ଜଳକୁ କମ୍ପିତ କରେ, ଏବଂ ନୀରଜ, କୁମୁଦ, କୁବଳୟ, କହ୍ଲାର, ନୀଳୋତ୍ପଳ, ଲାଲ ଶତପତ୍ର ଆଦି ପୁଷ୍ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସୁଶୋଭିତ। ଚକ୍ରବାକ ଆଦି ଜଳପକ୍ଷୀ ଯୁଗଳ ସେଠାରେ ଘୋସା କରି ମଧୁର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୋତ୍ସବ ରଚନ୍ତି; ଏହି ଉଦ୍ୟାନର ଶ୍ରୀ ଅମରଲୋକର ଶ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

ସେହି ଅଧୋଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରକାଶ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦିନ-ରାତି ଆଦି ରୂପେ କାଳବିଭାଗ ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ କାଳଜନିତ ଭୟ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନାହିଁ।

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

ସେଠାରେ ମହାନାଗମାନେ ଫଣାରେ ମଣି ଧାରି ବସନ୍ତି; ସେଇ ମଣିର ତେଜ ସମସ୍ତ ଦିଗର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ।

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

ସେହି ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିର ରସ ଓ ରସାୟନ ପାନ କରି ତାହାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ରୋଗ ନଥାଏ। ପାକା କେଶ, ଭାଜ, ଜରା-ଦୁର୍ବଳତା ନାହିଁ; ଦେହକାନ୍ତି ମଲିନ ହୁଏନି, ଘାମରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର କ୍ଲାନ୍ତି କିମ୍ବା ଉତ୍ସାହହୀନତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାବେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; କୌଣସି ଦିଗରୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନାହିଁ, କେବଳ ନିୟତ କାଳରେ—ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରର ତେଜ ରୂପେ—ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ।

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ସେହି ପ୍ରଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାହାର ତେଜର ଭୟରୁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରାୟଃ ଗର୍ଭପାତ ହୁଏ।

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ମୁଁ ଅତଳ ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ସେଠାରେ ମୟ ଦାନବର ପୁତ୍ର ଅସୁର ବଳ ବସେ; ସେ ଛୟାନବେ ପ୍ରକାର ମାୟାଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା, ଯାହାକୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ କେତେକ ତଥାକଥିତ ଯୋଗୀ-ସ୍ୱାମୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଠକିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସେ ଜମ୍ଭ କରିଲେ ତାହାର ମୁଖରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ସ୍ତ୍ରୀଗଣ ଜନ୍ମିଲେ—ସ୍ୱୈରିଣୀ, କାମିଣୀ ଓ ପୁଂଶ୍ଚଲୀ। ସ୍ୱୈରିଣୀମାନେ ନିଜ ଗୋଷ୍ଠୀର ପୁରୁଷକୁ ହିଁ ବରେ; କାମିଣୀମାନେ ଯେକୌଣସି ଗୋଷ୍ଠୀର ପୁରୁଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ପୁଂଶ୍ଚଲୀମାନେ ଏକ ପରେ ଏକ ପତି ବଦଳାନ୍ତି। କୌଣସି ପୁରୁଷ ଅତଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ତାକୁ ଧରି ‘ହାଟକ’ ନାମକ ମଦକ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି ପାନୀୟ ପିଆଇଦିଅନ୍ତି; ତାହାରେ ତାଙ୍କର କାମଶକ୍ତି ବହୁତ ବଢ଼େ। ପରେ ଲୋଭନୀୟ ଦୃଷ୍ଟି, ନିକଟ ଶବ୍ଦ, ପ୍ରେମସ୍ମିତ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ ଆଦିରେ ତାକୁ ମୋହିତ କରି ନିଜ ତୃପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ କରାନ୍ତି। ବଢ଼ିଥିବା ଶକ୍ତିର ମଦରେ ସେ ନିଜକୁ ଦଶହଜାର ହାତୀ ସମ ବଳବାନ ଭାବି ‘ମୁଁ ଈଶ୍ୱର, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ’ ବୋଲି ଗର୍ବମତ୍ତ ହୋଇ, ଆସନ୍ନ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅବହେଳା କରେ।

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

ଅତଳ ଲୋକର ତଳେ ବିତଳ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ହର (ଶିବ) ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖଣିର ଅଧିପତି—ନିଜ ଭୂତଗଣ ଆଦି ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି। ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଭବାନୀଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟମିଶ୍ରଣରୁ ‘ହାଟକୀ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପବନରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ସେହି ନଦୀଜଳ ପିଇ ଉଗଳିଦେଲେ ‘ହାଟକ’ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି ଅସୁରମାନେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସୁଖେ ରହନ୍ତି।

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

ବିତଳର ତଳେ ସୁତଳ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି। ସେଠାରେ ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ ଓ ଉଦାରକୀର୍ତ୍ତି ବଳି ମହାରାଜ ଆଜି ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି। ମହେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ ବାମନ ବଟୁ ରୂପେ ଆସି, ତିନି ପଦ ଭୂମି ଯାଚି ତିନି ଲୋକ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ପରେ କୃପାବଶତଃ ବଳିଙ୍କୁ ସୁତଳରେ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନଥିବା ଅତିସମୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୀ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ସ୍ୱଧର୍ମାନୁସାରେ ସେହି ଆରାଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଆରାଧନା କରୁଛନ୍ତି।

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ବଳି ମହାରାଜ ବିଲ-ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେ ମହା ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଥିଲେ, ତାହାକୁ କେବଳ ଭୂମିଦାନର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଫଳ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଜୀବନାଧାର, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ବସୁଥିବା ବାସୁଦେବ—ଯିଏ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତୀର୍ଥ ଓ ସର୍ବଥା ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର—ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ବଳି ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପରମ ଆଦର ଓ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ସର୍ବସ୍ୱ ନିବେଦନ କରିଥିଲେ; ସେହିଟା ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାରକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଖୋଲିଦେବା ଫଳ। ତେଣୁ ଦାନମାତ୍ରରୁ ଏହି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମିଳିଲା ବୋଲି ଭାବିବେ ନାହିଁ।

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

ଭୁଖରେ ବିବଶ ହୋଇ, ପଡ଼ିଯାଇ କିମ୍ବା ଠୋକର ଖାଇ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଏକଥର ଭଗବାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ—ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ—ତେବେ ସେ ତୁରନ୍ତ କର୍ମବନ୍ଧନର ଫଳକୁ ଝାଡ଼ିଦିଏ। କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ କର୍ମରେ ଜଡିତ ଲୋକେ ଯୋଗ ଆଦି ପ୍ରୟାସରେ ଅନେକ ବାଧା ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

ଏପରି ଆତ୍ମବାନ୍ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଭଗବାନ୍ ନିଜକୁ ନିଜେ ଆତ୍ମରୂପେ ଦେଇଦିଅନ୍ତି।

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କୁ ଭୌତିକ ସୁଖ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇ କୃପା କରିନାହାନ୍ତି; କାରଣ ମାୟାମୟ ଭୋଗ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେମମୟ ସେବାର ସ୍ମୃତି ହରିନେଇ ମନକୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଲୀନ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚାଏ।

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

ଭଗବାନ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କଠାରୁ ସବୁକିଛି ନେବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନଦେଖି, ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାର ଛଳରେ ତିନି ଲୋକ ଅପହରଣ କଲେ। ଦେହମାତ୍ର ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ; ବରୁଣପାଶରେ ବାନ୍ଧି ପର୍ବତଗୁହାରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ତଥାପି ସର୍ବସ୍ୱ ହରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାଭକ୍ତ ବଳି ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

ହାୟ, ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର କେତେ ଦୟନୀୟ! ସେ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞ। ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ। ଉପେନ୍ଦ୍ର ବାମନଦେବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରେମମୟ ସେବାର ସୁଯୋଗ ମାଗିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟତୃପ୍ତି ପାଇଁ ତିନି ଲୋକ ଲାଭ କରିବାର ନିମିତ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଲଗାଇଲା। ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ; କାରଣ ଯେକୌଣସି ଭୌତିକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମନ୍ୱନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ—ଅନନ୍ତ କାଳର ଅତି ସାନ ଅଂଶ।

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

ବଳି ମହାରାଜ କହିଲେ: ମୋ ପିତାମହ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ନିଜର ସତ୍ୟ ହିତ ବୁଝିଥିଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପିତା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନିହତ ହେବା ପରେ ଭଗବାନ ନୃସିଂହଦେବ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ପିତୃରାଜ୍ୟ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୁହେଁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ। ମୋକ୍ଷ ଓ ଭୌତିକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଭକ୍ତିସେବାରେ ବାଧା ବୋଲି ଭାବି, ସେ କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ନମାଗି, କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦାସର ଦାସ୍ୟରେ ନିୟୋଜନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

ବଳି ମହାରାଜ କହିଲେ: ଆମ ପରି ଲୋକ—ଯେମାନେ ଏଯାବତ୍ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ଦୂଷିତ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରୁ ବଞ୍ଚିତ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ପରମ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ମୁଁ କିପରି ସ୍ତୁତି କରିବି? ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ସ୍ୱୟଂ ଅଖିଳଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଗଦାହସ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଭକ୍ତ ପ୍ରତି କରୁଣାରେ ଦ୍ରବିତ ହୃଦୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଦିଗ୍ବିଜୟକୁ ଆସିଥିବା ରାବଣକୁ ବାମନଦେବ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେ ଅତି ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହା ପରେ ବିସ୍ତାରେ କହିବି।

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

ତାହାର ତଳେ ତଲାତଲ ଲୋକ; ସେଠାରେ ମୟ ନାମକ ଦାନବେନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିପୁରର ଅଧିପତି, ବସେ। ତ୍ରିଲୋକ ହିତାର୍ଥେ ପୁରାରି ଶିବ ଏକଦା ତାହାର ତିନି ପୁରକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଥିଲେ; ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେଇ ରାଜ୍ୟ ତାକୁ ପୁନଃ ଦେଲେ। ତେଣୁ ମୟ ମହାଦେବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥାଇ, ଭଗବାନଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରକୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ ବୋଲି ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଭାବେ।

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

ତଲାତଲର ତଳେ ମହାତଲ ଲୋକ। ସେଠାରେ କଦ୍ରୂ-ସନ୍ତାନ ଅନେକ ଫଣାଧାରୀ ସର୍ପମାନେ ବସନ୍ତି, ଯେମାନେ ସଦା କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ। କୁହକ, ତକ୍ଷକ, କାଳିୟ ଓ ସୁଷେଣ ପ୍ରମୁଖ ମହାନାଗ। ବିଷ୍ଣୁବାହନ ଗରୁଡଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ସଦା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ, ତଥାପି କେବେ କେବେ ସ୍ତ୍ରୀ-ସନ୍ତାନ, ସୁହୃଦ ଓ କୁଟୁମ୍ବ ସଙ୍ଗରେ ମତ୍ତ ହୋଇ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

ମହାତଲର ତଳେ ରସାତଲ ଲୋକ; ସେଠାରେ ଦିତି ଓ ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ ବସନ୍ତି। ସେମାନେ ପଣି, ନିବାତକବଚ, କାଲେୟ ଓ ହିରଣ୍ୟପୁରବାସୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ; ଜନ୍ମତଃ ମହାବଳୀ ଓ ମହାସାହସୀ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଧିପତି ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ତେଜ ଓ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କ ବଳ-ଗର୍ବ ସଦା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସର୍ପ ପରି ବିଲରେ ବସନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଦୂତୀ ସରମା ମନ୍ତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଶାପବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଭୟ କରନ୍ତି।

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

ରସାତଲର ତଳେ ପାତାଳ ଅଥବା ନାଗଲୋକ। ସେଠାରେ ବାସୁକି ପ୍ରମୁଖ ନାଗଲୋକପତି—ଶଙ୍ଖ, କୁଲିକ, ମହାଶଙ୍ଖ, ଶ୍ୱେତ, ଧନଞ୍ଜୟ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଶଙ୍ଖଚୂଡ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ଦେବଦତ୍ତ ଆଦି—ମହାଭୋଗୀ ଓ ମହାକ୍ରୋଧୀ ନାଗମାନେ ବସନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଫଣାରେ ମହାମଣି ଜଡିତ। କାହାର ପାଞ୍ଚ, କାହାର ସାତ, କାହାର ଦଶ, କାହାର ଶତ, କାହାର ସହସ୍ର ଶିର; ସେଇ ମଣିମାନଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ପାତାଳର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।