Adhyaya 22

Verse 1

राजोवाच यदेतद्भ‍गवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଆଦିତ୍ୟ ଧ୍ରୁବଲୋକକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବାବେଳେ ମେରୁ ଓ ଧ୍ରୁବକୁ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି ଚାଲନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ରାଶିମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ମେରୁ ଓ ଧ୍ରୁବକୁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖିଥିବା ପରି ଦିଶନ୍ତି। ଏହାକୁ ଏକାସାଥି ଦକ୍ଷିଣ-ବାମ ଭାବେ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରିବୁ?

Verse 2

स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥

ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଯେପରି କୁମ୍ଭାରର ଚକ୍ର ଘୂରୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ଉପରେ ଥିବା ପିପିଳିକାମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିତ ଘୂରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ଚକ୍ରର ଏକ ଅଂଶରେ କେବେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଦିଶନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଗତି ଚକ୍ରଗତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ସେହିପରି ନକ୍ଷତ୍ର-ରାଶିଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ କାଳଚକ୍ର ଧ୍ରୁବ ଓ ମେରୁକୁ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ଭାବେ ଘୂରୁଥାଏ, ଏବଂ ତାହା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୂରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ରାଶି ଓ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଦିଶନ୍ତି। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ଗତି ରାଶିଚକ୍ର ଓ କାଳଚକ୍ରର ଗତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

Verse 3

स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्‌सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥

ଏହି ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନ୍ ସାକ୍ଷାତ୍ ନାରାୟଣ। ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଓ କର୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ତ୍ରୟୀମୟ ବେଦସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଅବତରନ୍ତି; ପରେ ନିଜକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ବସନ୍ତାଦି ଛଅ ଋତୁରେ ଉଷ୍ଣ, ଶୀତ ଆଦି ଋତୁଗୁଣ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବିଧାନ କରନ୍ତି।

Verse 4

तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥

ତ୍ରୟୀବିଦ୍ୟା ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାଚାର ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକେ, ବେଦୋକ୍ତ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ କର୍ମ ଓ ଯୋଗବିଧାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥ ନାରାୟଣ—ପରମାତ୍ମା—ଙ୍କୁ ଯଜନ୍ତି; ଏଭଳି ସେମାନେ ସହଜରେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଆନ୍ତି।

Verse 5

अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥

ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ—ଲୋକମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ନାରାୟଣ/ବିଷ୍ଣୁ—ଦ୍ୟାବା ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟର ଆକାଶବଲୟରେ କାଳଚକ୍ରଗତି କରି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶ ରାଶି ସହ ସଂଯୋଗରେ ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସର ସମାହାର ‘ସଂବତ୍ସର’ (ବର୍ଷ)। ଚନ୍ଦ୍ରମାନରେ ଶୁକ୍ଳ-କୃଷ୍ଣ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ; ପିତୃଲୋକ ପାଇଁ ସେହି ସମୟ ଏକ ଦିନ-ରାତି। ନକ୍ଷତ୍ରମାନରେ ଏକ ମାସ ଦୁଇ ଓ ସବା ନକ୍ଷତ୍ର ସମାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ମାସ ଚାଲିଲେ ବର୍ଷର ଷଷ୍ଠାଂଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ତାହା ‘ଋତୁ’; ଏଭଳି ଋତୁମାନେ ବର୍ଷର ଅଂଗ।

Verse 6

अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶପଥରେ ଅର୍ଧ ପରିକ୍ରମା କରିବାକୁ ଯେତେ ସମୟ ନିଏ, ସେହି କାଳକୁ ‘ଅୟନ’ (ଉତ୍ତରାୟଣ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣାୟଣ) କୁହାଯାଏ।

Verse 7

अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्‍न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଗତି ଅଛି—ମନ୍ଦ, ଶୀଘ୍ର ଓ ସମ। ଏହି ତିନି ଗତିରେ ସେ ଆକାଶ, ଦ୍ୟାବା ଓ ପୃଥିବୀର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିକ୍ରମା କରିବାକୁ ଯେତେ ସମୟ ନିଅନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେହି କାଳକୁ ପାଞ୍ଚ ନାମରେ କହନ୍ତି—ସଂବତ୍ସର, ପରିବତ୍ସର, ଇଡାବତ୍ସର, ଅନୁବତ୍ସର ଓ ବତ୍ସର।

Verse 8

एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଦ୍ରୁତ—ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ ସଂବତ୍ସର, ସବା ଦୁଇ ଦିନରେ ଏକ ମାସ, ଏବଂ ଏକ ଦିନରେ ଏକ ପକ୍ଷ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 9

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥

ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ କଳା ବଢ଼ି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି କରେ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କଳା କ୍ଷୟ ହେଲେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ କରେ। ଏଭଳି ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଅମୃତମୟ ଶୀତଳତାର ଉତ୍ସ ହୋଇ ଧାନ୍ୟବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରାଣ—‘ଜୀବ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 10

य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥

ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ଷୋଡଶକଳାଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷରୂପ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ମନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ହେବାରୁ ‘ମନୋମୟ’, ଔଷଧି-ବନସ୍ପତିକୁ ବଳ ଦେବାରୁ ‘ଅନ୍ନମୟ’, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନର ଉତ୍ସ ହେବାରୁ ‘ଅମୃତମୟ’ କୁହାଯାଏ। ଦେବ, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ବୃକ୍ଷ-ଲତାଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ‘ସର୍ବମୟ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।

Verse 11

तत उपरिष्टात्‌द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥

ଏହାର ଉପରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନେ କାଳଚକ୍ରରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇ, ମେରୁକୁ ଦକ୍ଷିଣେ (ଡାହାଣେ) ରଖି ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଗତିରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଅଭିଜିତ୍ ଆଦି ଅଠାଇଶଟି ପ୍ରମୁଖ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି।

Verse 12

तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥

ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଆଉ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଶୁକ୍ରଗ୍ରହ ଅଛି। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି କେବେ ଆଗରେ, କେବେ ପଛରେ, କେବେ ସହିତ—ତୀବ୍ର, ମନ୍ଦ ଓ ସମ ଗତିରେ ଚଳେ। ସେ ବର୍ଷାକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ ଶମନ କରେ; ତେଣୁ ତାହାର ଅନୁକୂଳ ଚାଳରୁ ସାଧାରଣତଃ ବର୍ଷା ହୁଏ ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ ମାନିଛନ୍ତି।

Verse 13

उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥

ବୁଧ (ସୋମପୁତ୍ର) ଶୁକ୍ରଙ୍କ ପରି କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଛେ, କେବେ ଆଗେ ଓ କେବେ ସହିତ ସହିତ ଗତି କରେ। ସେ ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଷୋଳ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରାୟ ସଦା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭକର; କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଗତି ନ ହେଲେ ଝଡ଼, ଧୂଳି, ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା ଓ ଜଳହୀନ ମେଘର ଭୟ ସୂଚାଏ, ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ଅତିବୃଷ୍ଟିର ଦୁରବସ୍ଥା ଆଣେ।

Verse 14

अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥

ଏହାର ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ (ଅଙ୍ଗାରକ) ମଧ୍ୟ ବୁଧଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ଯଦି ବକ୍ରଗତିରେ ନ ଫେରେ, ତେବେ ତିନି-ତିନି ପକ୍ଷରେ ଏକେକ କରି ବାରଟି ରାଶି ଅତିକ୍ରମ କରେ; କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରାୟ ଅଶୁଭ ଗ୍ରହ, ଅଘଶଂସ, ଏବଂ ବର୍ଷା ଆଦିରେ ପ୍ରତିକୂଳ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 15

तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥

ତାହାର ଉପରେ ଷୋଳ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଅନ୍ତରରେ ଭଗବାନ ବୃହସ୍ପତି ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଶିରେ ଏକ ପରିବତ୍ସର କାଳ ଚରଣ କରେ; ଯଦି ତାଙ୍କ ଗତି ବକ୍ର ନୁହେଁ, ତେବେ ସେ ପ୍ରାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଳ ଓ ଲୋକ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ, ଧର୍ମ-ବିଦ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ହୁଏ।

Verse 16

तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भ‍िरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥

ତାହାର ଉପରେ (ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଉପରେ) ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଅନ୍ତରରେ ଶନୈଶ୍ଚର ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଶିରେ ତିରିଶ ମାସ ବିଳମ୍ବ କରି ଚାଲି, ତତ୍ତେ ଅନୁବତ୍ସରରେ ସମଗ୍ର ରାଶିଚକ୍ର ପରିଭ୍ରମଣ କରେ; ସେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶାନ୍ତିକର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଭ ଫଳଦାୟକ।

Verse 17

तत उत्तरस्माद‍ृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥

ତାହାର ଉତ୍ତରେ ଏଗାର ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଅନ୍ତରରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ କଳ୍ୟାଣ ଚିନ୍ତା କରି ସଦା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ—ଧ୍ରୁବଲୋକ—କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି।