Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 2

The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot

Devanagari script

एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥

Transliteration

etena hi divo maṇḍala-mānaṁ tad-vida upadiśanti yathā dvi-dalayor niṣpāvādīnāṁ te antareṇāntarikṣaṁ tad-ubhaya-sandhitam.

Translation

ଯେପରି ଗହୁଁ ଦାଣାକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କଲେ ତଳ ଭାଗର ମାପ ଜାଣି ଉପର ଭାଗର ମାପ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ଭୂଗୋଳବିଦ୍ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ତଳ ଭାଗର ମାପ ଜାଣିଲେ ଉପର ଭାଗର ମାପ ବୁଝାଯାଏ। ପୃଥିବୀମଣ୍ଡଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟର ଆକାଶକୁ ‘ଅନ୍ତରିକ୍ଷ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ପୃଥିବୀର ଶିଖର ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଅଧୋଭାଗ ସହ ସନ୍ଧିତ।

Synonyms

• एतेन: by this (means)
• एतेन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (करण/Instrumental), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• हि: indeed
• हि: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle), अव्ययम्

• दिवः: of the heaven/sky
• दिवः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौः (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध/Genitive), एकवचनम्

• मण्डल-मानम्: the measure of the circle/orb
• मण्डल-मानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मण्डल (प्रातिपदिक) + मान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः (कर्म/Accusative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (मण्डलस्य मानम्)

• तद्-विदः: those who know that (experts)
• तद्-विदः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + विद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता/Nominative), बहुवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः (तत् वेद इति)

• उपदिशन्ति: teach/indicate
• उपदिशन्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप-√दिश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमान/Present), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

• यथा: just as
• यथा: Prakaraṇa (प्रकार/उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपमान/प्रकारवाचक (as/just as)

• द्वि-दलयोः: of the two halves/leaves
• द्वि-दलयोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + दल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध/Genitive), द्विवचनम्; द्विगु-समासः (द्वे दले यस्य)

• निष्पाव-आदीनाम्: of beans etc. (such as niṣpāva)
• निष्पाव-आदीनाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: निष्पाव (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध/Genitive), बहुवचनम्; तत्पुरुषः (निष्पावः आदिः येषाम्)

• ते: those two (halves)
• ते: Adhikaraṇa/Sambandha (सन्दर्भ)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, द्विवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (here: referring to the two halves)

• अन्तरेण: between
• अन्तरेण: Desha/Relation (देश/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्तरेण (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपसर्गार्थक-निपातः/पूर्वपद-प्रयोगः; ‘between/without’ अर्थे (here: between)

• अन्तरिक्षम्: the mid-space/atmosphere
• अन्तरिक्षम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता/Nominative), एकवचनम्

• तद्-उभय-सन्धितम्: connected with both (sides)
• तद्-उभय-सन्धितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + उभय (प्रातिपदिक) + सन्धित (√धा/√धा?; कृदन्त-प्रातिपदिक ‘सन्धित’ = joined/connected)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (अन्तरिक्षस्य); तत्पुरुषः (तयोः उभयोः सन्धितम् = connected with both)

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about antariksha (the intermediate space)?

This verse explains antarikṣa as the intervening region between two domains, compared to the space between the two halves of a split seed—connected to both sides.

Why does Shukadeva Goswami use the example of a split pea in Canto 5?

He uses a simple, visual analogy to help the listener grasp how learned teachers describe the measure and divisions of the celestial sphere and the ‘in-between’ region.

Practical application of this teaching in modern life?

It encourages careful learning through clear analogies—approaching complex spiritual or philosophical topics with humility, structure, and intelligible examples.