Adhyaya 21
The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot
ପଞ୍ଚମ ସ୍କନ୍ଧର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ସାଧାରଣ ପରିମାଣରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ କାଳର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତରାୟଣ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ଓ ବିଷୁବ ରେଖା ଅତିକ୍ରମଣ ରାଶି-ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଦିନ-ରାତିର ଅସମତା କିମ୍ବା ସମତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ପରିକ୍ରମା କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ବୃତ୍ତାକାର ପଥ ଦେଖାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଓ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବରୁଣ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚାରି ଦିଗର ଧାମ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ସୁମେରୁବାସୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥିତିରୁ ସଦା ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ବାୟୁ ଦିଗଗତ ଗତିର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ବେଗ, ତ୍ରୟୀମୟ ଉପାସନା (ॐ ଭୂର୍ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ) ଓ ରଥର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଗଠନ—ସଂବତ୍ସର ଚକ୍ର, ମାସ ଅରା, ଋତୁ ପରିଧି-ଖଣ୍ଡ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କ ନିୟତ ଗତିର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଭୂମିକା ଦିଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କର ପ୍ରମାଣ-ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବ୍ୟାସ ଓ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଭୂବଲୟର ସନ୍ନିବେଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
Verse 2
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
ଯେପରି ଗହୁଁ ଦାଣାକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କଲେ ତଳ ଭାଗର ମାପ ଜାଣି ଉପର ଭାଗର ମାପ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ଭୂଗୋଳବିଦ୍ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ତଳ ଭାଗର ମାପ ଜାଣିଲେ ଉପର ଭାଗର ମାପ ବୁଝାଯାଏ। ପୃଥିବୀମଣ୍ଡଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟର ଆକାଶକୁ ‘ଅନ୍ତରିକ୍ଷ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ପୃଥିବୀର ଶିଖର ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଅଧୋଭାଗ ସହ ସନ୍ଧିତ।
Verse 3
यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
ସେଇ ଅନ୍ତରିକ୍ଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତପନମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମପ୍ରଭାରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ତାପିତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ କରି ଜଗତର ନିୟମକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ସେ ଉତ୍ତରାୟଣ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ଓ ବିଷୁବ ନାମକ ଗତିରେ କେବେ ମନ୍ଦ, କେବେ ଶୀଘ୍ର, କେବେ ସମ ଗତିରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗମନ, ଅଧୋଗମନ ଓ ବିଷୁବ ଅତିକ୍ରମ—ମକରାଦି ରାଶି ସ୍ପର୍ଶ—ଅନୁସାରେ ଦିନ-ରାତି ଦୀର୍ଘ, ହ୍ରସ୍ୱ କିମ୍ବା ସମାନ ହୁଏ।
Verse 4
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମେଷ ଓ ତୁଳା ରାଶିରେ ଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ହୁଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ବୃଷଭ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ରାଶିରେ ଚରଣ କରନ୍ତି, ଦିନ ବଢ଼େ ଏବଂ ରାତି ପ୍ରତି ମାସ ଏକ ଘଟିକା (ଅର୍ଧ ଘଣ୍ଟା) କରି କମେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣି ତୁଳାରେ ଦିନ-ରାତି ସମାନ ନ ହୁଏ।
Verse 5
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ବୃଶ୍ଚିକ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ରାଶିରେ ଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦିନ-ରାତିର ଅବସ୍ଥା ବିପରୀତ ହୁଏ—ଦିନ କମେ ଓ ରାତି ବଢ଼େ; ପରେ କ୍ରମେ ପୁଣି ସମତା ଆସେ।
Verse 6
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷିଣାୟଣକୁ ଯାଆନ୍ତି ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନ ବଢ଼େ; ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ଯାଆନ୍ତି ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାତି ବଢ଼େ।
Verse 7
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତର ଚାରିଦିଗରେ 9,51,00,000 ଯୋଜନ ପରିଧିରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ। ମାନସୋତ୍ତରରେ ସୁମେରୁର ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବଧାନୀ, ଦକ୍ଷିଣେ ଯମରାଜଙ୍କ ସଂୟମନୀ, ପଶ୍ଚିମେ ବରୁଣଙ୍କ ନିମ୍ଲୋଚନୀ, ଉତ୍ତରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ବିଭାବରୀ ନଗରୀ ଅଛି। ସମୟବିଶେଷରେ ସେଠାରେ ଉଦୟ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ଅସ୍ତମୟ ଓ ନିଶୀଥ ହୋଇ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି-ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ।
Verse 8
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
ସୁମେରୁ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭଳି ତାପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ମୁହଁ କରି ବାମାବର୍ତ୍ତ ଚାଲି ସୁମେରୁକୁ ବାମପାଶେ ରଖେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ପରି ମଧ୍ୟ ଦିଶେ। ଯେଉଁଠି ଉଦୟ, ତାହାର ସମ୍ମୁଖବିପରୀତ ଦେଶରେ ସେହି ସମୟରେ ଅସ୍ତମୟ; ଯେଉଁଠି ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ତାହାର ବିପରୀତେ ନିଶୀଥ। ଏହିପରି ଅସ୍ତମୟସ୍ଥାନରୁ ବିପରୀତ ଦେଶକୁ ଗଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 9
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
ସୁମେରୁ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭଳି ତାପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ମୁହଁ କରି ବାମାବର୍ତ୍ତ ଚାଲି ସୁମେରୁକୁ ବାମପାଶେ ରଖେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ପରି ମଧ୍ୟ ଦିଶେ। ଯେଉଁଠି ଉଦୟ, ତାହାର ସମ୍ମୁଖବିପରୀତ ଦେଶରେ ସେହି ସମୟରେ ଅସ୍ତମୟ; ଯେଉଁଠି ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ତାହାର ବିପରୀତେ ନିଶୀଥ। ଏହିପରି ଅସ୍ତମୟସ୍ଥାନରୁ ବିପରୀତ ଦେଶକୁ ଗଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 10
यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବଧାନୀ ନଗରୀରୁ ଯମରାଜଙ୍କ ସଂୟମନୀ ନଗରୀକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ପନ୍ଦର ଘଟିକା (ଛଅ ଘଣ୍ଟା) ମଧ୍ୟରେ 23,775,000 ଯୋଜନ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 11
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂୟମନୀରୁ ବରୁଣଙ୍କ ନିମ୍ଲୋଚନୀକୁ, ସେଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ବିଭାବରୀକୁ, ଏବଂ ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବଧାନୀକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ। ଏହି ଭଳି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହ-ତାରାମାନେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଚକ୍ରରେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 12
एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
ଏହିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ତ୍ରୟୀମୟ ରଥ—‘ଓଁ ଭୂର୍ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ’ ଏହି ବେଦବାକ୍ୟରେ ପୂଜିତ—ଉପରେ କହିଥିବା ଚାରି ନିବାସରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରି 34,00,800 ଯୋଜନ ବେଗରେ ଗତି କରେ।
Verse 13
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ରଥରେ ଗୋଟିଏମାତ୍ର ଚକ୍ର ଅଛି; ତାହାକୁ ‘ସଂବତ୍ସର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାରମାସ ତାହାର ବାରଟି ଆର, ଛଅ ଋତୁ ତାହାର ନେମିର ଖଣ୍ଡ, ଏବଂ ତିନି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ତାହାର ତ୍ରିଖଣ୍ଡ ନାଭି। ଚକ୍ରବାହକ ଅକ୍ଷର ଗୋଟିଏ ପ୍ରାନ୍ତ ସୁମେରୁ ଶିଖରେ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତ ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତରେ ରହିଛି; ଅକ୍ଷର ବାହ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଜଡିତ ଚକ୍ରଟି ତେଲ-ଯନ୍ତ୍ର ଚକ୍ର ପରି ମାନସୋତ୍ତରରେ ନିରନ୍ତର ଘୂରେ।
Verse 14
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥
ସେହି ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରେ ଯୋଡାଯାଇଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷଟି ତାହାର ଲମ୍ବର ଚତୁର୍ଥାଂଶ। ତେଲ-ଯନ୍ତ୍ର ଅକ୍ଷ ପରି ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର ଉପର ପ୍ରାନ୍ତ ବାୟୁ-ରଜ୍ଜୁ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବଲୋକ ସହ ବନ୍ଧା।
Verse 15
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
ହେ ରାଜନ, ସୂର୍ଯ୍ୟରଥର ରଥନୀଡ 36,00,000 ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥରେ ତାହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ। ସେତେଇ ପ୍ରସ୍ଥର ଯୁଗ (ଜୁଆ) ଅଛି। ଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦର ନାମଧାରୀ ସାତ ଘୋଡାକୁ ଅରୁଣଦେବ ଯୁଗରେ ଯୋଡିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ଆଦିତ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି।
Verse 16
पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
ଯଦିଓ ଅରୁଣଦେବ ସବିତୃଦେବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସି ରଥ ଚାଳନା ଓ ଘୋଡା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ, ତଥାପି ସେ ପଛକୁ ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ନିହାରନ୍ତି।
Verse 17
तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
ସେହିପରି ବାଲିଖିଲ୍ୟ ନାମକ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ଋଷି, ଅଙ୍ଗୁଠି ପର୍ବମାତ୍ର ଆକାରର, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରହି ସୁକ୍ତବାଣୀରେ ତାଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି।
Verse 18
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामान: पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଦେବଗଣ—ଦୁଇ ଦୁଇ କରି ଦଳରେ ବିଭକ୍ତ—ପ୍ରତି ମାସରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରି, ନାନା କର୍ମବିଧି ଦ୍ୱାରା ବହୁନାମୀ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 19
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଭୂମଣ୍ଡଳର କକ୍ଷପଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଏକ କ୍ଷଣରେ 95,100,000 ଯୋଜନ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବେଗ ପ୍ରତି କ୍ଷଣ 2,000 ଯୋଜନ ଓ ଦୁଇ କ୍ରୋଶ।
Frequently Asked Questions
Śukadeva links day/night length to the sun’s course through the zodiac and its shifting position north of, south of, or on the equator. When the sun passes Meṣa (Aries) and Tulā (Libra), day and night are equal; through the signs beginning with Vṛṣabha (Taurus) days increase up to the northern extreme and then decrease, while through signs beginning with Vṛścika (Scorpio) days decrease toward the southern extreme and then increase again—presented as a regulated system under the Supreme Lord’s order.
They are described as four key stations on Mānasottara Mountain aligned with the cardinal directions: Devadhānī (east, Indra), Saṁyamanī (south, Yamarāja), Nimlocanī (west, Varuṇa), and Vibhāvarī (north, the moon-god). The chapter uses them to explain how sunrise, midday, sunset, and midnight occur in a coordinated manner across the world.
Trayīmaya indicates that the sun is worshiped through the Vedic triad—often expressed as om bhūr bhuvaḥ svaḥ—signifying that Sūrya’s role is integrated with Vedic revelation and yajña. The sun is not independent; it functions as a powerful deva executing the Supreme Lord’s command, enabling vision, heat, seasons, and the ritual calendar.
The naming expresses that cosmic movement and sacred sound are coordinated: chandas (Vedic meters) symbolize regulated rhythm, measure, and order. By portraying the horses as meters, the text frames the sun’s motion as a disciplined, dharma-supporting cadence rather than random physical drift.
They are sixty thousand tiny sages (thumb-sized) positioned before the sun who continuously offer prayers. Their presence emphasizes that the sun’s grandeur is embedded in devotion and liturgy—cosmic power is surrounded by glorification of the Lord and His empowered servants.