Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत: परं प्लक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏହା ପରେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଆଦି ଛଅ ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରମାଣ, ଲକ୍ଷଣ ଓ ଆକୃତି ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଷ-ବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ।

Verse 2

जम्बूद्वीपोऽयं यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर्जम्ब्वाख्येन लवणोदधिरपि ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वस्तस्याधिपति: प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्व: स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम ॥ २ ॥

ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ ଯେତେ ପ୍ରସ୍ତାର, ସେତେଇ ପ୍ରସ୍ତାରର କ୍ଷାରୋଦଧି (ଲୁଣିଆ ସମୁଦ୍ର) ତାହାକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଛି। ଏବଂ ସେଇ କ୍ଷାରୋଦଧିକୁ ତାହାଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିଶାଳ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି—ଯେପରି କୋଟର ପରିଖାକୁ ବାହାରେ ଉପବନସଦୃଶ ବନ ଘେରିଥାଏ। ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ ସମାନ ପ୍ରମାଣର; ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ଲକ୍ଷବୃକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବିତ, ତାହାର ମୂଳଦେଶରେ ସପ୍ତଜିହ୍ୱା ଅଗ୍ନି ଉପାସିତ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇଧ୍ମଜିହ୍ୱ। ସେ ନିଜ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ବର୍ଷରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ନିଜ ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମରେ ସେହି ବର୍ଷମାନଙ୍କୁ ନାମ ଦେଇ, ଭାଗ ବଣ୍ଟନ କରି, ପରେ ଆତ୍ମଯୋଗରେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଲୀନ ହେଲେ।

Verse 3

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

ସେହି ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ସାତ ବର୍ଷ—ଶିବ, ଯବସ, ସୁଭଦ୍ର, ଶାନ୍ତ, କ୍ଷେମ, ଅମୃତ ଓ ଅଭୟ—ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେହି ସାତ ଭୂଭାଗରେ ସାତ ପର୍ବତ ଓ ସାତ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପର୍ବତ—ମଣିକୂଟ, ବଜ୍ରକୂଟ, ଇନ୍ଦ୍ରସେନ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ସୁପର୍ଣ, ହିରଣ୍ୟଷ୍ଠୀବ, ମେଘମାଳ; ନଦୀ—ଅରୁଣା, ନୃମ୍ଣା, ଆଙ୍ଗିରସୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ସୁପ୍ତଭାତା, ଋତମ୍ଭରା, ସତ୍ୟମ୍ଭରା। ଏହି ନଦୀଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ସ୍ନାନରେ ରଜ-ତମ ମଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପର ହଂସ, ପତଙ୍ଗ, ଊର୍ଧ୍ୱାୟନ, ସତ୍ୟାଙ୍ଗ ନାମକ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ, ଦେବତୁଲ୍ୟ ରୂପବାନ ଓ ସନ୍ତାନସମୃଦ୍ଧ; ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ତ୍ରୟୀମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଜନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 4

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ସାତ ବର୍ଷ—ଶିବ, ଯବସ, ସୁଭଦ୍ର, ଶାନ୍ତ, କ୍ଷେମ, ଅମୃତ ଓ ଅଭୟ—ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେଠାରେ ସାତ ପର୍ବତ ଓ ସାତ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପର୍ବତ—ମଣିକୂଟ, ବଜ୍ରକୂଟ, ଇନ୍ଦ୍ରସେନ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ସୁପର୍ଣ, ହିରଣ୍ୟଷ୍ଠୀବ, ମେଘମାଳ; ନଦୀ—ଅରୁଣା, ନୃମ୍ଣା, ଆଙ୍ଗିରସୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ସୁପ୍ତଭାତା, ଋତମ୍ଭରା, ସତ୍ୟମ୍ଭରା। ଏହି ନଦୀଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ସ୍ନାନରେ ରଜ-ତମ ମଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପର ହଂସ, ପତଙ୍ଗ, ଊର୍ଧ୍ୱାୟନ, ସତ୍ୟାଙ୍ଗ ନାମକ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ, ଦେବତୁଲ୍ୟ ରୂପବାନ ଓ ସନ୍ତାନସମୃଦ୍ଧ; ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ତ୍ରୟୀମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଜନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 5

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मण: । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

ପ୍ରାଚୀନତମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିରୂପ, ସତ୍ୟ-ଋତ-ବେଦବ୍ରହ୍ମର ଏବଂ ଅମୃତ-ମୃତ୍ୟୁର ମଧ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ଆତ୍ମା-ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆମେ ଧ୍ୟାନ କରି ଶରଣ ନେଉ।

Verse 6

प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोज: सहो बलं बुद्धिर्विक्रम इति च सर्वेषामौत्पत्तिकी सिद्धिरविशेषेण वर्तते ॥ ६ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସାମର୍ଥ୍ୟ, ଓଜ, ସହନଶକ୍ତି, ବଳ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପରାକ୍ରମ—ଏସବୁ ଜନ୍ମଜାତ ଭାବେ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 7

प्लक्ष: स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो द्विगुणविशाल: समानेन सुरोदेनावृत: परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥

ଯେପରି ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ନିଜ ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥର ଇକ୍ଷୁରସ-ସମୁଦ୍ରରେ ଆବୃତ, ସେପରି ତାହା ପରେ ଥିବା ଶାଲ୍ମଲୀଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟ—ଯାହା ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିଶାଳ—ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥର ସୁରା-ସମୁଦ୍ରରେ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରା।

Verse 8

यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयमाहुर्भगवतश्छन्द: स्तुत: पतत्‍त्रिराजस्य सा द्वीपहूतये उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥

ଶାଲ୍ମଲୀଦ୍ୱୀପରେ ଶାଲ୍ମଲୀ ନାମକ ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ଅଛି; ତାହାର ନାମରୁ ଦ୍ୱୀପଟିର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ବୃକ୍ଷ ପ୍ଲକ୍ଷବୃକ୍ଷ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ—ଶତ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଏବଂ ଏକାଦଶ ଶତ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହନ ପକ୍ଷିରାଜ ଗରୁଡଙ୍କ ନିବାସ; ସେଠାରେ ଗରୁଡ ବେଦମୟ ସ୍ତୁତିରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତବ କରନ୍ତି।

Verse 9

तद्‌द्वीपाधिपति: प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहु: स्वसुतेभ्य: सप्तभ्यस्तन्नामानि सप्तवर्षाणि व्यभजत्सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९ ॥

ସେଇ ଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ଥିଲେ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯଜ୍ଞବାହୁ। ସେ ନିଜ ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେବା ପାଇଁ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତଟି ବର୍ଷ-ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ନାମ ରଖିଲେ—ସୁରୋଚନ, ସୌମନସ୍ୟ, ରମଣକ, ଦେବବର୍ଷ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆପ୍ୟାୟନ ଓ ଅବିଜ୍ଞାତ।

Verse 10

तेषु वर्षाद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: स्वरस: शतश‍ृङ्गो वामदेव: कुन्दो मुकुन्द: पुष्पवर्ष: सहस्रश्रुतिरिति । अनुमति: सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १० ॥

ସେଇ ବର୍ଷଭାଗଗୁଡ଼ିକରେ ସାତଟି ପର୍ବତ ଓ ସାତଟି ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପର୍ବତ—ସ୍ୱରସ, ଶତଶୃଙ୍ଗ, ବାମଦେବ, କୁନ୍ଦ, ମୁକୁନ୍ଦ, ପୁଷ୍ପବର୍ଷ, ସହସ୍ରଶ୍ରୁତି। ନଦୀ—ଅନୁମତି, ସିନୀବାଳୀ, ସରସ୍ୱତୀ, କୁହୂ, ରଜନୀ, ନନ୍ଦା, ରାକା। ଏଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ।

Verse 11

तद्वर्षपुरुषा: श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ११ ॥

ସେଇ ବର୍ଷଭାଗର ଲୋକମାନେ ଶ୍ରୁତଧର, ବୀର୍ୟଧର, ବସୁନ୍ଧର ଓ ଇଷନ୍ଧର ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ବର୍ଣାଶ୍ରମ-ଧର୍ମକୁ କଠୋରଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଭଗବାନଙ୍କ ବେଦମୟ ବିସ୍ତାର ‘ସୋମ’—ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ—ଙ୍କୁ ବେଦବିଧିରେ ଯଜନ କରନ୍ତି।

Verse 12

स्वगोभि: पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयो: । प्रजानां सर्वासां राजान्ध: सोमो न आस्त्विति ॥ १२ ॥

ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ମାସକୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ଶୁକ୍ଳ—ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ବିଭାଜନ କରି ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନବିତରଣ କରାଉଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ‘ସୋମ’ ଆମର ରାଜା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୋଇ ରହୁନ୍ତୁ—ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା; ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 13

एवं सुरोदाद्ब‍‌हिस्तद्‌‌द्विगुण: समानेनावृतो घृतोदेन यथापूर्व: कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्‌द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापर: स्वशष्परोचिषा दिशो विराजयति ॥ १३ ॥

ସୁରାସମୁଦ୍ରର ବାହାରେ କୁଶଦ୍ୱୀପ ନାମକ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି; ଏହା ସେହି ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ନିଜ ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥର ଘୃତସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା କୁଶଘାସର ଗୁଛ ଥାଏ; ସେଥିରୁ ଦ୍ୱୀପର ନାମ। ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର ତେଜରେ ସେ କୁଶ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ପରି ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ।

Verse 14

तद्‌द्वीपपति: प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्य: स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानद‍ृढरुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्य: ॥ १४ ॥

ହେ ରାଜନ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ମହାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟରେତା ଏହି କୁଶଦ୍ୱୀପର ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପରେ ସେ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମ— ବସୁ, ବସୁଦାନ, ଦୃଢରୁଚି, ସ୍ତୁତ୍ୟବ୍ରତ, ନାଭିଗୁପ୍ତ, ବିବିକ୍ତ ଓ ବାମଦେବ।

Verse 15

तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाता: सप्त सप्तैव चक्रश्चतु:श‍ृङ्ग: कपिलश्चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति ॥ १५ ॥

ସେହି ସାତଟି ବର୍ଷରେ ସାତଟି ସୀମାପର୍ବତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ— ଚକ୍ର, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ, କପିଲ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ଦେବାନୀକ, ଊର୍ଧ୍ୱରୋମା ଓ ଦ୍ରବିଣ। ଏବଂ ସାତଟି ନଦୀ— ରମକୁଲ୍ୟା, ମଧୁକୁଲ୍ୟା, ମିତ୍ରବିନ୍ଦା, ଶ୍ରୁତବିନ୍ଦା, ଦେବଗର୍ଭା, ଘୃତଚ୍ୟୁତା ଓ ମନ୍ତ୍ରମାଳା।

Verse 16

यासां पयोभि: कुशद्वीपौकस: कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्मकौशलेन यजन्ते ॥ १६ ॥

ସେହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି କୁଶଦ୍ୱୀପବାସୀମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ କୁଶଳ, କୋବିଦ, ଅଭିଯୁକ୍ତ ଓ କୁଲକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ— କ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ସଦୃଶ। ସେମାନେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରର ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମକୌଶଳରେ ଯଜ୍ଞାଦି କରି, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାତବେଦସ (ଅଗ୍ନିଦେବ) ରୂପେ ପୂଜନ୍ତି।

Verse 17

परस्य ब्रह्मण: साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥

ହେ ଜାତବେଦସ (ଅଗ୍ନିଦେବ)! ତୁମେ ପରବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅଂଶ ଏବଂ ହବ୍ୟ ବହନକାରୀ। ତେଣୁ ଆମେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ— ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ଯଜ୍ଞଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର; କାରଣ ସେଇ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରକୃତ ଭୋକ୍ତା।

Verse 18

तथा घृतोदाद्ब‍‌हि: क्रौञ्चद्वीपो द्विगुण: स्वमानेन क्षीरोदेन परित उपक्‍ल‍ृप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिर्वर्तक आस्ते ॥ १८ ॥

ଘୃତ-ସମୁଦ୍ରର ବାହାରେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି; ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଘୃତ-ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ। ଯେପରି କୁଶଦ୍ୱୀପ ଘୃତ-ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରା, ସେପରି କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ନିଜ ପ୍ରସ୍ଥ ସମାନ କ୍ଷୀର-ସମୁଦ୍ରରେ ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଘେରା। ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ନାମକ ପର୍ବତରାଜ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ନାମରୁ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ହୋଇଛି।

Verse 19

योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९ ॥

କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର (ଗୁହ-ପ୍ରହାର) କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତର ଢାଳର ଶାକ-ସବ୍ଜିକୁ ଯଦିଓ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲା, ତଥାପି ସେ ପର୍ବତ ନିର୍ଭୟ ହେଲା; କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ କ୍ଷୀର-ସମୁଦ୍ରରେ ସଦା ସିଞ୍ଚିତ ଓ ଭଗବାନ୍ ବରୁଣଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ।

Verse 20

तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपति: स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगवान् भगवत: परमकल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २० ॥

ସେହି ଦ୍ୱୀପର ଶାସକ ଥିଲେ ମହାରାଜ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁତ୍ର—ଘୃତପୃଷ୍ଠ। ସେ ନିଜ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ଭାଗ (ବର୍ଷ) କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପରେ ଘୃତପୃଷ୍ଠ ମହାରାଜ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଯଶସ୍ବୀ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦରେ ଶରଣ ନେଲେ ଏବଂ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।

Verse 21

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठ: सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुतास्तेषां वर्षगिरय: सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याता: शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दन: सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति ॥ २१ ॥

ଘୃତପୃଷ୍ଠ ମହାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ଆମ, ମଧୁରୁହ, ମେଘପୃଷ୍ଠ, ସୁଧାମା, ଭ୍ରାଜିଷ୍ଠ, ଲୋହିତାର୍ଣ୍ଣ ଓ ବନସ୍ପତି। ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱୀପରେ ସାତ ପର୍ବତ—ଶୁକ୍ଲ, ବର୍ଧମାନ, ଭୋଜନ, ଉପବର୍ହିଣ, ନନ୍ଦ, ନନ୍ଦନ ଓ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର; ଏବଂ ସାତ ନଦୀ—ଅଭୟା, ଅମୃତୌଘା, ଆର୍ୟକା, ତୀର୍ଥବତୀ, ରୂପବତୀ, ପବିତ୍ରବତୀ ଓ ଶୁକ୍ଲା।

Verse 22

यासामम्भ: पवित्रममलमुपयुञ्जाना: पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२ ॥

ସେହି ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ନଦୀଜଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ନିବାସୀମାନେ—ପୁରୁଷ, ଋଷଭ, ଦ୍ରବିଣ ଓ ଦେବକ—ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଜଳମୟ ଦେବତା ବରୁଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଜଳି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଜନ୍ତି।

Verse 23

आप: पुरुषवीर्या: स्थ पुनन्तीर्भूर्भुव:सुव: । ता न: पुनीतामीवघ्नी: स्पृशतामात्मना भुव इति ॥ २३ ॥

ହେ ନଦୀଜଳ! ତୁମେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଶକ୍ତି ପାଇ ଭୂଃ‑ଭୁବଃ‑ସ୍ୱଃ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କର। ସ୍ୱଭାବତଃ ପାପହାରିଣୀ ଥିବାରୁ ଆମେ ତୁମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁ; କୃପାକରି ଆମକୁ ସଦା ପବିତ୍ର କର।

Verse 24

एवं पुरस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशित: शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायाम: समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुह: स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

କ୍ଷୀରସାଗରର ବାହାରେ ଶାକଦ୍ୱୀପ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି; ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ବତ୍ତିଶ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ। ଦ୍ୱୀପ ସମାନ ବିସ୍ତାର ଥିବା ମଥିତ ଦଧିମଣ୍ଡର ସମୁଦ୍ର ତାହାକୁ ଘେରିଛି। ସେଠାରେ ‘ଶାକ’ ନାମର ମହାବୃକ୍ଷ ଅଛି; ତାହାର ନାମରୁ ଦ୍ୱୀପର ନାମ, ଏବଂ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପକୁ ସୁବାସିତ କରେ।

Verse 25

तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथि: सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वधारसंज्ञान्निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५ ॥

ସେହି ଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମେଧାତିଥି ଥିଲେ। ସେ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମରେ ନାମକରଣ କଲେ ଏବଂ ପୁରୋଜବ, ମନୋଜବ, ପବମାନ, ଧୂମ୍ରାନୀକ, ଚିତ୍ରରେଫ, ବହୁରୂପ, ବିଶ୍ୱଧାର—ଏହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରାଜା କରି ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ପରେ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ମନ ନିବେଶ କରିବାକୁ ସେ ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 26

एतेषां वर्षमर्यादागिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव ईशान उरुश‍ृङ्गो बलभद्र: शतकेसर: सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर्निजधृतिरिति ॥ २६ ॥

ଏହି ଭୂଭାଗମାନଙ୍କର ସୀମା ପର୍ବତ ସାତଟି—ଇଶାନ, ଉରୁଶୃଙ୍ଗ, ବଲଭଦ୍ର, ଶତକେସର, ସହସ୍ରସ୍ରୋତ, ଦେବପାଳ ଓ ମହାନସ। ଏବଂ ସାତଟି ନଦୀ—ଅନଘା, ଆୟୁର୍ଦା, ଉଭୟସ୍ପୃଷ୍ଟି, ଅପରାଜିତା, ପଞ୍ଚପଦୀ, ସହସ୍ରଶ୍ରୁତି ଓ ନିଜଧୃତି।

Verse 27

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमस: परमसमाधिना यजन्ते ॥ २७ ॥

ସେହି ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ନିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ—ଋତବ୍ରତ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଦାନବ୍ରତ ଓ ଅନୁବ୍ରତ—ଯେମାନେ କ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ସଦୃଶ। ସେମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ରଜ‑ତମ ଦୂର କରି ପରମ ସମାଧିରେ ବାୟୁ-ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯଜନ୍ତି।

Verse 28

अन्त:प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभि: । अन्तर्यामीश्वर: साक्षात्पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥ २८ ॥

ହେ ପରମ ପୁରୁଷ! ଆପଣ ଦେହ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ଆଦି ବାୟୁମାନଙ୍କ କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ସବୁ କିଛି ଯାହାଙ୍କ ବଶରେ—ଆମକୁ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 29

एवमेव दधिमण्डोदात्परत: पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायाम: समन्तत उपकल्पित: समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवत: कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९ ॥

ଦଧି-ସମୁଦ୍ରର ବାହାରେ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ ଅଛି; ଏହା ସେହି ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ। ଦ୍ୱୀପ ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଜଳସମୁଦ୍ର ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଛି। ସେହି ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତ, ନିର୍ମଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରଯୁକ୍ତ ଦଶ କୋଟି ପାଖୁଡ଼ିର ଏକ ବୃହତ୍ ପଦ୍ମ ଅଛି; ଏହାକୁ କମଳାସନ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆସନ ଭାବେ ଧରାଯାଏ।

Verse 30

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

ସେହି ଦ୍ୱୀପର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମାନସୋତ୍ତର ନାମକ ଏକ ମହାପର୍ବତ ଅଛି; ଏହା ଦ୍ୱୀପର ଭିତର ଓ ବାହାର ଭାଗର ସୀମା। ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ। ସେହି ପର୍ବତର ଚାରି ଦିଗରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଚାରିଟି ପୁରୀ ଅଛି। ଏହାର ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ରଥ ମେରୁକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ‘ସଂବତ୍ସର’ ନାମକ କକ୍ଷରେ ଘୂରେ; ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେବମାନଙ୍କ ଦିନ, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ରାତି।

Verse 31

तद्‌द्वीपस्याप्यधिपति: प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भ‍गवत्कर्मशील एवास्ते ॥ ३१ ॥

ସେହି ଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୀତିହୋତ୍ର ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ରମଣକ ଓ ଧାତକି ନାମରେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ସେ ଦ୍ୱୀପର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବର୍ଷପତି କରି ଦେଇ, ନିଜେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ମେଧାତିଥି ପରି ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାକର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ।

Verse 32

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥ ३२ ॥

ସେହି ବର୍ଷର ଲୋକମାନେ ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ଧରି, କର୍ମସହିତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆରାଧନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 33

यत्तत्कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति ॥ ३३ ॥

ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମମୟ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ଯାହାକୁ ଲୋକେ ପୂଜନ୍ତି ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକାନ୍ତ, ଅଦ୍ୱୟ, ଶାନ୍ତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଚଳ ଭକ୍ତ; ସେଇ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 34

ऋषिरुवाच तत: परस्ताल्लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्त: ॥ ३४ ॥

ଋଷି କହିଲେ—ତାପରେ ଲୋକ ଓ ଅଲୋକର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ‘ଲୋକାଲୋକ’ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି।

Verse 35

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमि: काञ्चन्यन्याऽऽदर्शतलोपमा यस्यां प्रहित: पदार्थो न कथञ्चित्पुन: प्रत्युपलभ्यते तस्मात्सर्वसत्त्वपरिहृतासीत् ॥ ३५ ॥

ମଧୁରଜଳ ସମୁଦ୍ରର ପରେ, ସୁମେରୁର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ ବିସ୍ତାର, ସେତେ ଭୂମି ଅଛି; ତାହା ପରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଭୂମି, ଦର୍ପଣତଳ ପରି ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ; ସେଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା ବସ୍ତୁ ପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।

Verse 36

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥

ଏହା ‘ଲୋକାଲୋକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହି ଅଚଳ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଓ ଅଲୋକର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 37

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात्सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते तावदुन्नहनायाम: ॥ ३७ ॥

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମ ଇଚ୍ଛାରେ ‘ଲୋକାଲୋକ’ ପର୍ବତ ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁବର୍ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଲୋକ—ଏଇ ତିନି ଲୋକର ବାହ୍ୟ ସୀମାରେ ସ୍ଥାପିତ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣଙ୍କ କିରଣ ସେହି ସୀମାଭିତରେ ମାତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଧ୍ରୁବଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ପିଣ୍ଡ ତିନି ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପର୍ବତ-ସୀମା ପାର କରିପାରେ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଧ୍ରୁବଲୋକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ହୋଇ କିରଣକୁ ଅଟକାଏ।

Verse 38

एतावाँल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिर्विचिन्तित: कविभि: स तु पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं लोकालोकाचल: ॥ ३८ ॥

ଦୋଷ, ଭ୍ରମ ଓ ଠକେଇ ପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ପଣ୍ଡିତ ଋଷିମାନେ ଲୋକମଣ୍ଡଳର ବିନ୍ୟାସ, ଲକ୍ଷଣ, ପରିମାଣ ଓ ସ୍ଥାନକୁ ବିଚାର କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସୁମେରୁ ଠାରୁ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂରତା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବ୍ୟାସର ଚତୁର୍ଥାଂଶ—ଅର୍ଥାତ୍ 12 କୋଟି 50 ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ—ବୋଲି ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 39

तदुपरिष्टाच्चतसृष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरदपतय ऋषभ: पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति सकललोकस्थितिहेतव: ॥ ३९ ॥

ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ସମଗ୍ର ଜଗତର ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରି ଗଜପତିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନଙ୍କ ନାମ ଋଷଭ, ପୁଷ୍କରଚୂଡ, ବାମନ ଓ ଅପରାଜିତ। ସେମାନେ ଲୋକମଣ୍ଡଳର ସ୍ଥିତି ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 40

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तर्याम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टमहासिद्ध्युपलक्षणं विष्वक्सेनादिभि: स्वपार्षदप्रवरै: परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्निजभुजदण्डै: सन्धारय-माणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात्सकललोकस्वस्तय आस्ते ॥ ४० ॥

ସେହି ଗଜପତି ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ବୀର୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ, ପରମମହାପୁରୁଷ ଭଗବାନ—ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଅଧିପତି, ସର୍ବାନ୍ତର୍ୟାମୀ—ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତଶିଖରରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱମୟ ଦିବ୍ୟ ଦେହରେ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି। ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାର୍ଷଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି; ଚାରି ହାତରେ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରି, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଅଣିମା-ଲଘିମା-ମହିମା ପ୍ରଭୃତି ସିଦ୍ଧି ସହ ନିଜ ବୈଭବ ପ୍ରକାଶ କରି ସର୍ବଲୋକକୁ ସୁସ୍ଥିତ କରନ୍ତି।

Verse 41

आकल्पमेवं वेषं गत एष भगवानात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रागोपीयायेत्यर्थ: ॥ ४१ ॥

ଭଗବାନ ନିଜ ଆତ୍ମଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ବେଷ ଓ ରୂପକୁ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ଲୋକର ବ୍ୟବସ୍ଥା-ଲୀଳା ଗୋପନ ରହିବାକୁ ଏବଂ ଲୋକସ୍ଥିତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ—ଏହି ଅର୍ଥ।

Verse 42

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद्ब‍‌हिर्लोकालोकाचलात् । तत: परस्ताद्योगेश्वरगतिं विशुद्धामुदाहरन्ति ॥ ४२ ॥

ହେ ରାଜନ, ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ବାହାରେ ‘ଅଲୋକ-ବର୍ଷ’ ନାମକ ଭୂଭାଗ ଅଛି; ତାହାର ବିସ୍ତାର ପର୍ବତ ଭିତର ଅଞ୍ଚଳ ସମାନ—ଅର୍ଥାତ୍ 12 କୋଟି 50 ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ। ଅଲୋକ-ବର୍ଷର ପରେ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ବିଶୁଦ୍ଧ ଗତି ଅଛି; ସେହି ଗତି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କ ସୀମାରୁ ପରେ ଥିବାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର।

Verse 43

अण्डमध्यगत: सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् । सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्य: स्यु: पञ्चविंशति: ॥ ४३ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଭୂର୍ଲୋକ ଓ ଭୁବର୍ଲୋକ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରିଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂରତା ପଚିଶ କୋଟି ଯୋଜନ।

Verse 44

मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश: । हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भ‍व: ॥ ४४ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ବୈରାଜ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ଭୌତିକ ଦେହ। ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ଏହି ଜଡ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାରୁ ସେ ମାର୍ତଣ୍ଡ, ଏବଂ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ଦେହ ପାଇଥିବାରୁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ନାମେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

Verse 45

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश: खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वश: ॥ ४५ ॥

ହେ ରାଜନ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିଭାଜିତ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନିଧି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ, ଉଚ୍ଚଲୋକ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଅଧୋଲୋକର ଭେଦ ଜଣାଯାଏ। ଭୋଗ, ମୋକ୍ଷ, ନରକ ଓ ପାତାଳ କେଉଁଠି—ଏହା ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।

Verse 46

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् । सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा द‍ृगीश्वर: ॥ ४६ ॥

ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, କୀଟ, ସରୀସୃପ, ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷ—ସମସ୍ତ ଜୀବନିକାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରୁ ମିଳୁଥିବା ତାପ ଓ ପ୍ରକାଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତଦୁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ସନ୍ନିଧି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମସ୍ତେ ଦେଖିପାରନ୍ତି; ଏହିକାରଣେ ସେ ଦୃଗୀଶ୍ୱର—ଦୃଷ୍ଟିର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଭଗବାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।