Home›Srimad Bhagavatam›Panchama Skandha›Adhyaya 15›Shloka 6
←Previous Verse
Next Verse→

Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 6

The Priyavrata Dynasty Continues: Sumati’s Line and the Glorification of Mahārāja Gaya

Devanagari script

भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्तत: प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद्‍द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भ‍गवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्त: ॥ ६ ॥

Transliteration

bhūmna ṛṣikulyāyām udgīthas tataḥ prastāvo devakulyāyāṁ prastāvān niyutsāyāṁ hṛdayaja āsīd vibhur vibho ratyāṁ ca pṛthuṣeṇas tasmān nakta ākūtyāṁ jajñe naktād druti-putro gayo rājarṣi-pravara udāra-śravā ajāyata sākṣād bhagavato viṣṇor jagad-rirakṣiṣayā gṛhīta-sattvasya kalātmavattvādi-lakṣaṇena mahā-puruṣatāṁ prāptaḥ.

Translation

ଭୂମା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଋଷିକୁଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଉଦ୍ଗୀଥଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦେବକୁଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରସ୍ତାବ, ପ୍ରସ୍ତାବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନିୟୁତ୍ସାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବିଭୁ, ବିଭୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୃଥୁଷେଣ, ପୃଥୁଷେଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଆକୂତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନକ୍ତ, ଏବଂ ନକ୍ତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦ୍ରୁତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମହାରାଜ ଗୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଗୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର ଓ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଜଗତ୍-ରକ୍ଷାର୍ଥେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିସ୍ତାରମାନେ ଯେପରି ‘ବିଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱ’ରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହିପରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଂଶ ହେବାରୁ ମହାରାଜ ଗୟ ମଧ୍ୟ ବିଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ତେଣୁ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ ‘ମହାପୁରୁଷ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

Synonyms
भूम्नःof Bhūmān
भूम्नः:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभूमन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), षष्ठी विभक्ति, एकवचन; ‘of Bhūmān’
ऋषिकुल्यायाम्in (the wife) Ṛṣikulyā
ऋषिकुल्यायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootऋषिकुल्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
उद्गीथःUdgītha
उद्गीथः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउद्गीथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
ततःthen
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध/अनुक्रम)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb) — ‘then/thereafter’
प्रस्तावःPrastāva
प्रस्तावः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रस्ताव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
देवकुल्यायाम्in (the wife) Devakulyā
देवकुल्यायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेवकुल्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
प्रस्तावात्from Prastāva
प्रस्तावात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootप्रस्ताव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
नियुत्सायाम्in (the wife) Niyutsā
नियुत्सायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनियुत्सा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
हृदयजःHṛdayaja
हृदयजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहृदयज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—हृदयात् जातः (पञ्चमी-तत्पुरुष)
आसीत्was
आसीत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलङ्-लकार, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
विभुःO mighty one / Vibhū
विभुः:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootविभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; संबोधनार्थे अपि प्रयुज्यते
विभोO Vibhū
विभो:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootविभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, संबोधन विभक्ति (Vocative), एकवचन
रत्याम्in (the wife) Rati
रत्याम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (conjunction) — ‘and’
पृथुषेणःPṛthuṣeṇa
पृथुषेणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपृथुषेण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—पृथुः सेना यस्य/पृथु-सेन (नाम)
तस्मात्from him
तस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootतस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोगः—‘from him/therefrom’
नक्तःNakta
नक्तः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनक्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आकूत्याम्in (the wife) Ākūti
आकूत्याम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootआकूति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
जज्ञेwas born
जज्ञे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘was born’
नक्तात्from Nakta
नक्तात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootनक्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
द्रुति-पुत्रःson of Druti
द्रुति-पुत्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootद्रुति (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—द्रुतेः पुत्रः (षष्ठी-तत्पुरुष)
गयःGaya
गयः:
Apposition (समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootगय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
राजर्षि-प्रवरःforemost among royal sages
राजर्षि-प्रवरः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootराजर्षि (प्रातिपदिक) + प्रवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—राजर्षीणां प्रवरः (षष्ठी-तत्पुरुष)
उदार-श्रवाःof noble fame
उदार-श्रवाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootउदार (प्रातिपदिक) + श्रवस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः—उदारं श्रवः यस्य (having noble fame)
अजायतwas born
अजायत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलङ्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘was born/appeared’
साक्षात्directly
साक्षात्:
Visheshana (विशेषण-भाव)
TypeIndeclinable
Rootसाक्षात् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb) — ‘directly/in person’
भगवतःof the Lord
भगवतः:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
जगत्-रिरक्षिषयाby the desire to protect the world
जगत्-रिरक्षिषया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक) + रिरक्षिषा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन; समासः—जगतः रिरक्षिषा (षष्ठी-तत्पुरुष); रिरक्षिषा = ‘desire to protect’ (इच्छार्थक-प्रातिपदिक)
गृहीत-सत्त्वस्यof (him) who assumed a form/being
गृहीत-सत्त्वस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootगृहीत (ग्रह् धातु, क्त-कृदन्त) + सत्त्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासः—गृहीतं सत्त्वं यस्य (बहुव्रीह्यर्थेऽपि, परन्तु रूपतः तत्पुरुषवत्); ‘whose being/essence is assumed’
कला-आत्मवत्त्व-आदि-लक्षणेनby the characteristics such as being a partial incarnation and possessing divine power
कला-आत्मवत्त्व-आदि-लक्षणेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootकला (प्रातिपदिक) + आत्मवत्त्व (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), तृतीया विभक्ति, एकवचन; बहुपद-समासः—कला च आत्मवत्त्वं च आदि च येषां तानि लक्षणानि तैः (समाहार/तत्पुरुष-समास-समुच्चय)
महापुरुषताम्the status of a great person
महापुरुषताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहा + पुरुषता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—महापुरुषस्य भावः (षष्ठी-तत्पुरुष)
प्राप्तःattained
प्राप्तः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + आप् (धातु)
Formकृदन्त—क्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘having attained’
Purport

From this verse it appears that the incarnations of God are various. Some are part and parcel of the direct expansions, and some are direct expansions of Lord Viṣṇu. A direct incarnation of the Supreme Personality of Godhead is called aṁśa or svāṁśa, whereas an incarnation from aṁśa is called kalā. Among the kalās there are the vibhinnāṁśa-jīvas, or living entities. These are counted among the jīva-tattvas. Those who come directly from Lord Viṣṇu are called viṣṇu-tattva and are sometimes designated as Mahāpuruṣa. Another name for Kṛṣṇa is Mahāpuruṣa, and a devotee is sometimes called mahā-pauruṣika.

Characters & Entities
B
Bhūmna
Ṛ
Ṛṣikulyā
U
Udgītha
P
Prastāva
D
Devakulyā
N
Niyutsa
H
Hṛdayajā
V
Vibhu
R
Ratī
P
Pṛthuṣeṇa
N
Nakta
Ā
Ākūti
D
Druti
K
King Gaya
L
Lord Viṣṇu

FAQs

This verse identifies Gaya as the son in Priyavrata’s royal line (via Nakta) and describes him as a foremost rājarṣi, famed for generosity and righteousness.

The verse says Viṣṇu accepted (empowered) Gaya for jagat-rakṣaṇa—protecting the world—so his greatness is not merely political but divinely supported, marked by mahāpuruṣa qualities.

It highlights leadership as service—protecting others, living with self-mastery, and using one’s influence for dharma rather than ego.

←Previous Verse
Next Verse→