Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
ପରୀକ୍ଷିତ ‘ସଂସାର-ବନ’ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅର୍ଥ ପଚାରିବାରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଜଡଭରତଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ଦୀର୍ଘ ରୂପକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଜୀବ ଲାଭଲୋଭୀ ବଣିକ ପରି ଜଗତ-ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦୈବୀ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗୁଣ ଓ ମନୋକଳ୍ପନାରେ ଦେହେ ଦେହେ ଘୁରେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଲୁଟେରା, ପରିବାରାସକ୍ତି ଶିକାରୀ ଓ ଦାବାନଳ, କର୍ମକାଣ୍ଡ ଭାର କଣ୍ଟକ ପର୍ବତ, ନିଦ୍ରା ଅଜଗର, ଶତ୍ରୁ ସର୍ପ, ନିଷିଦ୍ଧ ଭୋଗ ଫାନ୍ଦ—ଦଣ୍ଡକୁ ନେଇଯାଏ—ଏମିତି ବିପଦ ଦେଖାଯାଏ। ନାସ୍ତିକ ପରାମର୍ଶ ଓ ଅନଧିକୃତ ‘ଦେବତା’ ଗୃଧ୍ର ପରି; ହରି-ଚକ୍ର (କାଳ) ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶେଷରେ ଭରତ ମହାରାଜଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ମୃଗଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ସ୍ମରଣ ଗୌରବିତ; ଭକ୍ତି ଓ ସାଧୁସଙ୍ଗ ହିଁ ମୁକ୍ତିପଥ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବୁଥିବା ଜୀବ ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ଗୁଣଭେଦରେ ପ୍ରେରିତ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମର ଫଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେହର ପରମ୍ପରା ପାଏ ଏବଂ ସଂଯୋଗ-ବିୟୋଗ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଅନାଦି ସଂସାର ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଅନୁଭବର ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ସେମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଭଳି ଏହି ଭୌତିକ ଅରଣ୍ୟରେ ପତିତ ହୁଏ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଧୀନ ମାୟା ତାକୁ ବଶ କରେ। ଧନଲୋଭୀ ବଣିକ ଶ୍ମଶାନ ସଦୃଶ ଅଶିବତମ ସଂସାର-ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରି କରି ଭ୍ରମଣ କରେ; ସେପରି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଦେହପରମ୍ପରାରେ କେବେ ତୀବ୍ର, କେବେ ମିଶ୍ର ଦୁଃଖ ଭୋଗେ। ଉପଶମ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରାୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ଏବଂ ହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମେ ମଧୁକର ପରି ସେବାରତ ଶୁଦ୍ଧଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଉନାହିଁ।
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
ଏହି ସଂସାର-ଅରଣ୍ୟରେ ଏହି ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଦସ୍ୟୁ (ଲୁଟେରା) ହୋଇଯାନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଯେ ଧନ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଅର୍ଜନ କରେ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ଆରାଧନାରୂପ ଧର୍ମ ଆଚରଣ ହୋଇପାରେ—ସେଇ ଧନକୁ ଅଜିତାତ୍ମା, ଦୁର୍ବଳ ନାଥ ଥିବା ଲୋକଠାରୁ ଏହି ଲୁଟେରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶ୍ରବଣ, ଆସ୍ୱାଦନ, ଘ୍ରାଣ, ଇଚ୍ଛା-ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଗୃହ-ଗ୍ରାମ୍ୟ ଉପଭୋଗର ନାମରେ, ଯେପରି ଏକ ସାର୍ଥକୁ ଲୁଟିନେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ଲୁଟିନେଇଥାନ୍ତି।
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ତ୍ରୀ‑ପୁତ୍ରାଦିକୁ ପରିବାର କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେମାନେ ବାଘ ଓ ଶିଆଳ ପରି। ଯେପରି ଗୋପାଳ ଭେଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଛିନିନେଇଯାଏ, ସେପରି କଞ୍ଜୁସ ଗୃହସ୍ଥର ଧନ ସତର୍କ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଘରଲୋକେ ବଳେ ନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
ଯେପରି ପ୍ରତିବର୍ଷ କ୍ଷେତ୍ର ଚାଷ କରି ନିଆଁ‑ଘାସ ଉପାଡ଼ିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବୀଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ ନହେଲେ ବପନ ସମୟରେ ପୁଣି ଝାଡ଼‑ଘାସ ଘନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ କର୍ମର କ୍ଷେତ୍ର। ଭୋଗଇଚ୍ଛାର ବୀଜ ଦଗ୍ଧ ନହେଲେ କର୍ମ ନଶେନାହିଁ; ଯେପରି ପାତ୍ରରୁ କର୍ପୂର କାଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧ ରହିଯାଏ।
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ବନ୍ଧିତ ଜୀବ କେବେ ଡଂଶ‑ମଶକ ପରି ନୀଚ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କେବେ ଟିଡ଼ି, ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ, ଚୋର ଓ ମୂଷା ଆଦି ଦ୍ୱାରା କଷ୍ଟ ପାଏ; ତଥାପି ସେ ସଂସାର ପଥରେ ଘୁରିବାକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ। ଅବିଦ୍ୟାରୁ କାମରେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇ କର୍ମ କରେ, ଏବଂ ମନ ତାହାରେ ଲୀନ ଥିବାରୁ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଲୋକକୁ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଦେଖେ।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
କେବେ କେବେ ଏହି ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ସଦୃଶ ଲୋକରେ ପାନ, ଭୋଜନ, ମୈଥୁନ ଆଦି ବ୍ୟସନରେ ଲୋଲୁପ ହୋଇ, ମରୁଭୂମିରେ ହରିଣ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପଛେ ଧାଉଥିବା ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ପଛେ ଧାଉଛି।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
କେବେ କେବେ ଜୀବ ହଳଦିଆ ମଳ ପରି ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ’ ପଛେ ଧାଉଛି—ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଆଶ୍ରୟ। ରଜୋଗୁଣରେ ଆବୃତ ମନ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ବର୍ଣ୍ଣରେ ମୋହିତ ହୋଇ ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହେ; ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୀତରେ କାତର ମଣିଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ ଜଳାଭୂମିର ଝଲମଲ ଆଲୋକକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବି ଧାଏ।
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
କେବେ କେବେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଘରବାସ, ପାଣି ଓ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଯୋଗାଡ଼ରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ନାନା ଆବଶ୍ୟକତା ସଂଗ୍ରହ କରି କରି ସେ ସବୁ ଭୁଲି ଏହି ସଂସାର-ଅରଣ୍ୟରେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ସଦା ଦୌଡ଼େ।
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
କେବେ କେବେ ବାତ୍ୟାର ଧୂଳି ପରି ରଜସ୍ ଢାକି ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଭଳି ବଦ୍ଧ ଜୀବ ‘ପ୍ରମଦା’ କୁହାଯାଉଥିବା ବିପରୀତ ଲିଙ୍ଗର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି ମୋହିତ ହୁଏ। ତେବେ ସେ ସ୍ତ୍ରୀର କୋଳରେ ଉଠାଯାଏ, ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ରଜୋଗୁଣର ବେଗ ତା’ର ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଦମନ କରେ। କାମାନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଯୌନ-ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରେ; ଦିଗ୍ଦେବତା ଆଦି ସାକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣେନି, ଏବଂ ଗଭୀର ରାତିରେ ଅବୈଧ ଭୋଗ କରି ଆଗାମୀ ଦଣ୍ଡକୁ ଦେଖେନି।
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
କେବେ କେବେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଭୋଗର ବ୍ୟର୍ଥତା ଓ ଦୁଃଖମୟତାକୁ ଏକଥର ବୁଝିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହାଭିମାନ ଓ ପରଧ୍ୟାନରେ ତା’ର ସ୍ମୃତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ପୁଣି ପୁଣି ସେ ସେଇ ଭୋଗ ପଛେ ଦୌଡ଼େ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ପଶୁ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ପଛେ ଦୌଡ଼େ।
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
କେବେ କେବେ ଶତ୍ରୁ ଓ ରାଜସେବକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ କହୁଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ ରୁକ୍ଷ ଶବ୍ଦରେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଭାରି କଷ୍ଟ ପାଏ। ସେତେବେଳେ ତା’ର କାନମୂଳ ଓ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟଥିତ ହୁଏ। ଏହି ତିରସ୍କାର ଉଲୁକ ଓ ଝିଲ୍ଲିର କର୍କଶ ଧ୍ୱନି ପରି।
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସୁକୃତ ଫଳରେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଭୌତିକ ସୁବିଧା ପାଏ; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁହିଁଠି ଅର୍ଥହୀନ ଧନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ତେଣୁ ସେ ଏମିତି ଧନଧାରୀ ‘ଜୀବନ୍ତ-ମୃତ’ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଉଁଥାଏ। ସେମାନେ ଅପବିତ୍ର ଗଛ-ଲତା ଓ ବିଷକୂପ ପରି; ଏବଂ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ଥାଇ ମରୁଥାଏ।
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
କେବେ କେବେ ଏହି ଭୌତିକ ଅରଣ୍ୟର ଦୁଃଖ କମାଇବାକୁ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ନାସ୍ତିକଙ୍କଠାରୁ ସସ୍ତା ‘ଆଶୀର୍ବାଦ’ ନେଇଥାଏ। ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଯେପରି ଅଳ୍ପଜଳ ସ୍ରୋତରେ ଝାପ ଦେଇ ମୁଣ୍ଡ ଫାଟେ। ଏଭଳି ଦୁଇପଟେ ଦୁଃଖ। ସେ ଭେଦବିରୋଧୀ ପାଖଣ୍ଡୀ তথାକଥିତ ସାଧୁ-ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଇହଲୋକ କି ପରଲୋକ—କେଉଁଠି ଲାଭ ମିଳେନି।
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
ଯେତେବେଳେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ସୁଦ୍ଧା ନିଜ ପୋଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିପାରେନି, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ପିତା କି ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଷଣ କରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନିବାକୁ ଚାହେ। ପିତା-ପୁତ୍ର କି ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କଠାରୁ କିଛି ନମିଳିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାର କଷ୍ଟ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
କେବେ କେବେ ସେ ଗୃହଜୀବନକୁ ଅରଣ୍ୟର ଦାବାଗ୍ନି ପରି ପାଏ—ପ୍ରିୟ ସୁଖ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶେଷେ ଦୁଃଖ ହିଁ ବଢ଼େ। ଶୋକାଗ୍ନିରେ ଦହି ଯାଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବେଦ/ବିରକ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଚିରସୁଖ ପାଇଁ କିଛି ଅନୁକୂଳ ନାହିଁ। ତାହାରେ ଜଡି ଯାଇ କେବେ ନିଜକୁ ଅଭାଗା ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରେ, କେବେ ଭାବେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟାଭାବରୁ ଏହି ଦୁଃଖ।
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
କେବେ କେବେ କାଳର ବିଷମ ପ୍ରଭାବରେ ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନେ ରାକ୍ଷସ ପରି ହୋଇ ତାହାର ପ୍ରିୟ ସଞ୍ଚିତ ଧନ ସବୁ ଅପହରଣ କରନ୍ତି। ଜୀବନର ସଞ୍ଚୟ ହରାଇ ସେ ଉତ୍ସାହହୀନ ହୋଇଯାଏ; ମୃତକ ସଦୃଶ—ଜୀବଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
କେବେ କେବେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ମନୋରଥରେ ଭାବେ—ପିତା, ପିତାମହ ଆଦି ପୁତ୍ର କି ପୌତ୍ର ରୂପେ ପୁନଃ ଆସିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ସେ ସ୍ୱପ୍ନସୁଖ ପରି କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଏମିତି ମନୋକଳ୍ପନାରେ ରମେ।
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
କେବେ କେବେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର କର୍ମବିଧିର ଅତିଭାର-ପର୍ବତ ଚଢ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବଦ୍ଧଜୀବ, ଲୋକବ୍ୟସନରେ ଆକର୍ଷିତ ମନେ, କଣ୍ଟକ ଓ କଙ୍କର ଭରା ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଶିଥିଳ ହୁଏ।
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
କେବେ କେବେ ଦେହଭିତରର ଅସହ୍ୟ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଧୈର୍ୟ ହରାଇ, ସେ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବ—ପୁଅ, ଝିଅ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ—ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିର୍ଦୟ ହୋଇ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
ସେଇ ଜୀବ ପୁଣି ନିଦ୍ରାରୂପ ଅଜଗରରେ ଗ୍ରସିତ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ମଗ୍ନ ହୁଏ; ଶୂନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶବ ପରି ଶୋଇ ରହେ, ଆଉ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ।
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
କେବେ କେବେ ଦୁର୍ଜନରୂପ ଦଂଶୂକ—ସର୍ପାଦି—ତାକୁ ଦଂଶନ କରି ତାହାର ମାନଭଙ୍ଗ କରେ; ଚିନ୍ତାରେ ନିଦ୍ରାର ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ହୃଦୟ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ବିଜ୍ଞାନ-ଚେତନା କ୍ଷୟ ପାଏ ଏବଂ ସେ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକୂପରେ ଅନ୍ଧ ପରି ପତିତ ହୁଏ।
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
କେବେ କେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ଅଳ୍ପ ମଧୁରତା ଖୋଜି ସେ ପରଦାରା ଓ ପରଦ୍ରବ୍ୟ ଅପହରଣ କରେ; ତେବେ ରାଜା (ସରକାର) କିମ୍ବା ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀର ସ୍ୱାମୀ/ରକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇ ସେ ଅପାର ନରକଦଶାରେ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
ଏହିହେତୁ ପଣ୍ଡିତ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ ଫଳାଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୌତିକ କର୍ମମାର୍ଗକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଦୁଃଖର ମୂଳ ଓ ପ୍ରସବସ୍ଥାନ।
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
ବନ୍ଧିତ ଜୀବ କାହାରୋ ଧନ ଚୋରି କିମ୍ବା ଠକେଇ କରି ଦଣ୍ଡରୁ ବଞ୍ଚି ନିଜ ପାଖରେ ରଖେ; ପରେ ଦେବଦତ୍ତ ନାମକ ଅନ୍ୟଜଣ ତାକୁ ଠକି ସେ ଧନ ନେଇଯାଏ; ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁମିତ୍ର ନାମକ ଆଉ ଜଣେ ଦେବଦତ୍ତଠାରୁ ତାହା ଚୋରି କରି ନେଇଯାଏ। ଏଭଳି ଧନ କେଉଁଠି ଥିର ରହେନାହିଁ, ହାତେହାତେ ଘୁରେ। ଶେଷେ କେହି ତାହା ଭୋଗ କରିପାରେନାହିଁ; ତାହା ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କର ହିଁ ସ୍ୱତ୍ତ୍ୱ।
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
କେବେ କେବେ ଶୀତ, ପବନ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଆଧିଦୈବିକ, ଆଧିଭୌତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୁଃଖରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିନଥିବାରୁ ବନ୍ଧିତ ଜୀବ ଅନନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ଶୋକମୟ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ।
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
ଧନ ଲେନଦେନରେ ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟକୁ କାକିଣୀମାତ୍ର କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ କମ୍ ଠକେଇ କରେ, ତେବେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
ଏହି ଭୌତିକ ଜୀବନପଥରେ, ମୁଁ କହିଥିବା ପରି, ଅନେକ ଅତିକ୍ରମ ଅସମ୍ଭବ ଉପସର୍ଗ ଅଛି; ତାହା ସହିତ তথାକଥିତ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ, ଅଭିମାନ, ପ୍ରମାଦ, ଉନ୍ମାଦ, ଶୋକ, ମୋହ, ଲୋଭ, ମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ, ଈର୍ଷ୍ୟା, ଅପମାନ, ଖୁଦା-ପିପାସା, ଚିନ୍ତା, ରୋଗ, ଜନ୍ମ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏସବୁ ମିଶି ଭୋଗଲୋଲୁପ ବନ୍ଧିତ ଜୀବକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ହିଁ ଦିଏ।
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
କେବେ କେବେ ଦେବମାୟାରୂପୀ ସ୍ତ୍ରୀର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଜୀବର ବିବେକ ଓ ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ତେବେ ସେ ସାଧନା ଛାଡ଼ି ସ୍ତ୍ରୀ/ପ୍ରେୟସୀ ଓ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀ-ସନ୍ତାନଙ୍କ କଥା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ହୃଦୟ ହରାଇ କୃଷ୍ଣଚେତନା ହରାଇ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରମୟ ସଂସାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର—ହରିଚକ୍ର—ଏହି କାଳଚକ୍ର; ପରମାଣୁର ଆରମ୍ଭରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଆୟୁ ହରି ନିରନ୍ତର ଘୂରେ। ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ଜୀବ ରକ୍ଷକ ଖୋଜେ, କିନ୍ତୁ କାଳଚକ୍ରରୂପ ନିଜ ଆୟୁଧ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅନାଦର କରି ପାଖଣ୍ଡ ଶାସ୍ତ୍ରର ମନଘଡ଼ା ଦେବତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଏ; ସେମାନେ ଗିଧ-କାଉ ସଦୃଶ, ବେଦସମ୍ମତ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁର ପଞ୍ଜାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମାନୁଥିବା ଛଦ୍ମ ସ୍ୱାମୀ-ଯୋଗୀ ଆଦି ପାଖଣ୍ଡୀ; ସେମାନେ ନିଜେ ପତିତ ଓ ଠକା, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିଏ ଯାଏ ସେ ମଧ୍ୟ ଠକାଯାଏ। ଏଭଳି ଠକାଯାଇ ଜୀବ କେବେ କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣଚେତନ ବେଦନୀତି-ଅନୁଗାମୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଏ, ଯେଉଁମାନେ ଉପନୟନାଦି ଶ୍ରୌତ-ସ୍ମାର୍ତ୍ତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ଆରାଧନା ଶିଖାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ନୀତିରେ ଟିକି ପାରିନଥିବାରୁ ପୁଣି ପଡ଼ି କାମଭୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିପୁଣ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମୈଥୁନ ଓ କୁଟୁମ୍ବଭରଣ ବାନରଜାତି ପରି ପ୍ରଧାନ।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରନ୍ତି; କୃପଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ପରସ୍ପର ମୁହଁ ଦେଖିବା ଆଦିରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ସ୍ମୃତି ଜାଗେ ଏବଂ ସେମାନେ କେବଳ ଗ୍ରାମ୍ୟକର୍ମ—ଭୌତିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ—ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି; ଏଭଳି ସେମାନେ ନିଜ ଅଳ୍ପ ଆୟୁର ସୀମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାନ୍ତି।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
କେବେ କେବେ ଜୀବ ଦେହିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ଗୃହଗୁଡ଼ିକରେ ଗଛରୁ ଗଛକୁ ଲାଫ ମାରୁଥିବା ବାନର ପରି ରମେ; ସୁତ-ଦାରାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ମମତା ରଖି କ୍ଷଣିକ ମୈଥୁନସୁଖର ଦାସ ହୁଏ। ଯେପରି ବାନର ଶେଷରେ ଶିକାରୀର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ, ସେପରି ଏହି ବଦ୍ଧଜୀବ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଲାଫ ମାରି, କ୍ଷଣିକ କାମସୁଖରେ ମୋହିତ ହୋଇ ପରିବାର-କାରାଗାରରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ଏବଂ ଭୌତିକ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
ଏହି ଭୌତିକ ସଂସାରରେ ବଦ୍ଧଜୀବ ଯେତେବେଳେ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଭୁଲି କୃଷ୍ଣଚେତନାକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେ ନାନା ପାପ ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ତ୍ରିବିଧ ତାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁରୂପୀ ଗଜଭୟରୁ, ଗିରିକନ୍ଦର ସଦୃଶ ଅନ୍ଧକାରରେ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
କେବେ କେବେ ସେ ତୀବ୍ର ଶୀତ, ପ୍ରବଳ ପବନ ଇତ୍ୟାଦି ଏବଂ ଦୈବିକ, ଭୌତିକ, ଆତ୍ମୀୟ କାରଣରୁ ହେଉଥିବା ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ଦୁରନ୍ତ ବିଷୟଭୋଗ ଲାଲସାରୁ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ।
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
କେବେ କେବେ ଲୋକେ ପରସ୍ପର ଲେନଦେନ କରି କିଛି ଧନ ଲାଭ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧନରେ ଛଳନା ହେତୁ କାଳକ୍ରମେ ବୈର ଜନ୍ମେ। ଅଳ୍ପ ଲାଭ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଖ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
କେବେ କେବେ ଧନ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ଶୟ୍ୟା, ଆସନ, ଭୋଜନ ଇତ୍ୟାଦି ଉପଭୋଗ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ; ବସିବାକୁ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ। ମନୋରଥ ପୂରଣ ନ ହେଲେ, ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଆବଶ୍ୟକତା ମିଳିନଥିବାରୁ, ସେ ଅନ୍ୟର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ହରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ନ ମିଳିଲେ ଲୋକଙ୍କ ଅବମାନ ଆଦି ପାଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହୁଏ।
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
ଏଭଳି ଧନାସକ୍ତିରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ବୈରର ବନ୍ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବବାସନାର ପ୍ରେରଣାରେ ଲୋକେ ପୁନଃପୁନଃ ପରସ୍ପର ବିବାହ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେହି ବିବାହ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକେନାହିଁ, ଏବଂ ବିଚ୍ଛେଦ/ତାଲାକ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
ଏହି ସଂସାର-ପଥ ନାନା କ୍ଲେଶ ଓ ଉପଦ୍ରବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜୀବ କେବେ ଲାଭ, କେବେ ହାନି ପାଏ; କେବେ ପିତା ଆଦିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଇତ୍ୟାଦିରେ ହରାଇ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସନ୍ତାନ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ, କାନ୍ଦ, ବିବାଦ, ହର୍ଷ ଓ ଗୀତରେ ଜଡି ଅନାଦି ଭଗବଦ୍-ବିୟୋଗକୁ ଭୁଲି ଯମପଥ ସଦୃଶ ଦୁର୍ଗମ ମାର୍ଗରେ ସୁଖହୀନ ହୁଏ। ଆତ୍ମଜ୍ଞମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଭକ୍ତିମାର୍ଗରେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଭକ୍ତି ବିନା ଉଦ୍ଧାର ନାହିଁ—କୃଷ୍ଣଚେତନା ହିଁ ଉପାୟ।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
ଏହି ଯୋଗାନୁଶାସନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ ଯେମାନେ ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ମିତ୍ର, ଶମଶୀଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ସାଧୁମାନେ ସହଜରେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ—ଭଗବଦ୍ଧାମକୁ ଫେରିବା ପଥ—ଲାଭ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖମୟ ଭୌତିକ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଉନାହିଁ।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
ଦିଗ୍ବିଜୟୀ ଓ ଯଜ୍ଞନିପୁଣ ଅନେକ ରାଜର୍ଷି ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରେମସେବା ପାଇଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ, ଏହା ମୋର’—ଏହି ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାରକୁ ସେମାନେ ଜୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦେହାଭିମାନରେ ବୈର ବଢ଼ାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଶେଷେ ରଣଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଜୀବନର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖି ନଶ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
ଜୀବ କର୍ମରୂପୀ ଲତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ, ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଫଳରେ କିଛିପରି ନରକୀୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗାଦି ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଉଠେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ପୁଣ୍ୟଫଳ କ୍ଷୟ ହେଲେ ପୁନଃ ତଳକୁ ପଡ଼େ। ଏଭଳି ସେ ସଂସାରପଥରେ ସଦା ଉପର-ତଳ ହୋଇ ଚାଲିଥାଏ।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
ଜଡଭରତଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ସାରାଂଶ କରି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷି ପରୀକ୍ଷିତ! ଏହି ମହାତ୍ମା ଦେଖାଇଥିବା ପଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାହନ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ପଥ ସଦୃଶ; ସାଧାରଣ ରାଜାମାନେ ତ ମକ୍ଷିକା ସମାନ। ମକ୍ଷିକା ଯେପରି ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ବିଜୟୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିସେବାର ଏହି ପଥକୁ ମନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିପାରିନାହାନ୍ତି।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
ଯୌବନରେ ମହାରାଜ ଭରତ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାଲାଲସାରେ ସୁନ୍ଦରୀ ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତାନ, ସୁହୃଦ୍ ଓ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ—ତ୍ୟାଗ କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ମଳ ପରି ତୁଚ୍ଛ ଭାବି ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଭରତ ମହାରାଜ ରାଜ୍ୟ, ପତ୍ନୀ, ସ୍ୱଜନ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି ସେହି କରୁଣାଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ ଶ୍ରୀ—ସବୁ—ତ୍ୟାଗ କଲେ; କାରଣ ମଧୁଦ୍ୱିଟ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେବାରେ ଆସକ୍ତ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଗ ଓ ଭବ ମଧ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ।
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
ମୃଗଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଭରତ ମହାରାଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭୁଲିଲେ ନାହିଁ; ଦେହତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ସେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ—“ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ଧର୍ମପତି, ବିଧିନୈପୁଣ୍ୟ, ଯୋଗସ୍ୱରୂପ, ସାଂଖ୍ୟଶିରୋମଣି, ପ୍ରକୃତୀଶ୍ୱର, ନାରାୟଣ ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର”—ବୋଲି କହି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
ଭାଗବତ-ସଭାରେ ରାଜର୍ଷି ଭରତଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଗୁଣକର୍ମର ଏହି ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ଚରିତକୁ ଯେ ଭକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, କୀର୍ତ୍ତନ କରେ ଓ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ତାହାର ଆୟୁ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଯଶ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ—ସବୁ ଲଭ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମାଗିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.