Adhyaya 11
Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa: The Mind as Bondage and the Two Kṣetrajñas
ରହୂଗଣ ରାଜା ଜଡଭରତଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ପରେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ବିନମ୍ର ହୋଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଦେଶ ମାଗନ୍ତି। ଜଡଭରତ ‘ମାଲିକ-ସେବକ’ ଓ ଦେହସୁଖ-ଦୁଃଖ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭୌତିକ ତର୍କକୁ ପରମ ସତ୍ୟରୁ ବାହ୍ୟ ବୋଲି ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି। ସେ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ମନକୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହାତୀ ପରି କହି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ-ପାପ କର୍ମ ବଢ଼ାଇ କର୍ମବନ୍ଧନ ଓ ବହୁ ଯୋନିରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଘଟାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ଦେହ-ସମାଜ ପରିଚୟ ଓ ଅହଂକାରକୁ ମନର କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖାଇ, ଅସଂଖ୍ୟ ବୃତ୍ତି ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦୁଇ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଜୀବ ଓ ପରମାତ୍ମା (ନାରାୟଣ/ବାସୁଦେବ)—ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଇ, ଗୁରୁସେବା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସେବାରେ ମନକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ (ଜଡଭରତ) କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ତୁମେ ଅନଭିଜ୍ଞ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ପରି ତର୍କ କରୁଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ପ୍ରକୃତରେ ନିପୁଣ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରି ଦାସ‑ସ୍ୱାମୀ ସମ୍ବନ୍ଧ କିମ୍ବା ଭୌତିକ ସୁଖ‑ଦୁଃଖ ପରି ବାହ୍ୟ ବ୍ୟବହାରକୁ ଏଭଳି ଭାବେ କହନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 2
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସ୍ୱାମୀ-ସେବକ, ରାଜା-ପ୍ରଜା ଇତ୍ୟାଦି ସମ୍ବନ୍ଧର କଥା ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌତିକ କର୍ମର ଆଲୋଚନା ମାତ୍ର। ବେଦର କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକେ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପ୍ରାୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 3
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥
ତାହାକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ତତ୍ତ୍ୱଗ୍ରହଣ କରାଇବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦବାଣୀ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଆପେଆପେ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ, ସେପରି ଯେତେବେଳେ ଗୃହମେଧୀ ସୁଖ ହେୟ ବୋଲି ନିଜେ ଅନୁମାନ କରେ, ସେତେବେଳେ ବେଦ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ତତ୍ତ୍ୱବୋଧ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 4
यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବର ମନ ରଜଃ, ସତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ତମଃ—ଏଇ ତିନି ଗୁଣରେ ବନ୍ଧା ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ନିରଙ୍କୁଶ ହାତୀ ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ–ପାପ କର୍ମକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଫଳରେ ଜୀବ ଭୋଗ–ଦୁଃଖ ଭୋଗି ସଂସାରରେ ରହିଯାଏ।
Verse 5
स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥
ମନ ବାସନାତ୍ମକ ହୋଇ ବିଷୟରେ ରଞ୍ଜିତ ଓ ଗୁଣପ୍ରବାହରେ ବିକୃତ ହୁଏ; ଷୋଡଶ ତତ୍ତ୍ୱମଧ୍ୟରେ ମନ ମୁଖ୍ୟ। ନାମ–ରୂପ ଭେଦରେ ଏହା ଅନ୍ତର–ବାହ୍ୟ ଭାବ ଓ ଦେହ-ନଗରକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ତେଣୁ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଇତ୍ୟାଦି ଉଚ୍ଚ–ନୀଚ ଦେହରେ ଜନ୍ମ ଦିଏ।
Verse 6
दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥
ମାୟାରଚିତ ଭୌତିକ ମନ ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଢାକି ନାନା ଯୋନିରେ ବହନ କରେ—ଏହାହିଁ ସଂସୃତିଚକ୍ର। ମନ ଦ୍ୱାରା କାଳାନୁସାରେ ତୀବ୍ର ସୁଖ–ଦୁଃଖର ଫଳ ଭୋଗ ହୁଏ; ମୋହିତ ହୋଇ ମନ ପୁଣି ପୁଣ୍ୟ–ପାପ କର୍ମ ରଚେ ଏବଂ ଆତ୍ମା ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ।
Verse 7
तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥
ଏହି ସଂସାରୀୟ ବ୍ୟବହାର ସଦା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଆତ୍ମା)ଙ୍କ ସାକ୍ଷୀଭାବରେ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଘଟେ। ତେଣୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ମନ ହିଁ ଲିଙ୍ଗ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ); ଗୁଣ–ଅଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ମନ ହିଁ।
Verse 8
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो: क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥
ମନ ଯେତେବେଳେ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜୀବ ପାଇଁ ତାହା ବ୍ୟସନ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ଅନାସକ୍ତ ହେଲେ, ସେହି ମନ ହିଁ କ୍ଷେମ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ହୁଏ। ଯେପରି ଦୀପରେ ଘିଅ-ବତି ଠିକ୍ ଭାବେ ଜଳିଲେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ, ଭୁଲ୍ ଭାବେ ଜଳିଲେ ଧୂଆଁ ଓ କଳିମା; ସେପରି ଭୋଗାସକ୍ତ ମନ କ୍ଲେଶ, ଭୋଗବିରକ୍ତ ମନ କୃଷ୍ଣଚେତନାର ମୂଳ ଦୀପ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 9
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥
ମନର ବୃତ୍ତି ଏଗାର—ପାଞ୍ଚ ଆକୂତି (ସଙ୍କଳ୍ପ-ପ୍ରବୃତ୍ତି), ପାଞ୍ଚ ଧୀ (ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ବୁଦ୍ଧି) ଏବଂ ଅହଙ୍କାର। ହେ ବୀର! ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ଦେହ-ସମାଜାଦି ‘ପୁର’—ଏହାମାନଙ୍କୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମନବୃତ୍ତିର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 10
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ—ଏହା ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ। ବାକ୍, ଗ୍ରହଣ, ଗମନ, ମଳବିସର୍ଜନ, ମୈଥୁନ—ଏହା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ। ଏହାଛଡ଼ା ‘ଏହା ମୋର’—ଏହି ଦେହ ମୋର, ସମାଜ ମୋର, ପରିବାର ମୋର, ଦେଶ ମୋର—ଏମିତି ଧାରଣା ହିଁ ଅହଙ୍କାର ବୃତ୍ତି। କେତେକ ଦାର୍ଶନିକ ଏହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବୃତ୍ତି କହନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର କ୍ଷେତ୍ର ଦେହକୁ ମାନନ୍ତି।
Verse 11
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଆଶୟ (ମୂଳ କାରଣ), କର୍ମ, କାଳ ଇତ୍ୟାଦି ଭୌତିକ କାରଣରେ ମନର ଏହି ଏଗାର ବିକାର କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ସେହି କ୍ଷୋଭରୁ ସେମାନେ ଶତଶଃ, ସହସ୍ରଶଃ, କୋଟିଶଃ ରୂପାନ୍ତର ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନ ଆପେଆପେ, ନ ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗରୁ ଘଟେ। ସବୁ କିଛି ପରମାତ୍ମା—ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ହୁଏ।
Verse 12
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥
କୃଷ୍ଣଚେତନା ହୀନ ଜୀବର ମନରେ ବାହ୍ୟ ମାୟାରଚିତ ନାନା ଧାରଣା ଓ କ୍ରିୟା ଅନାଦିରୁ ଅଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରକଟ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା/ସମାଧିରେ ଲୁପ୍ତ; ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଶୁଦ୍ଧଜନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 13
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ଆଦିପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ଅଜ ଓ ପରେଶ୍ୱର। ସେଇ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ବାସୁଦେବ; ସ୍ୱମାୟାଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।
Verse 14
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ଯେପରି ବାୟୁ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେପରି ପରମ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ-ଆତ୍ମା ଭାବେ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶାସନ କରନ୍ତି।
Verse 15
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥
ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର ରାହୂଗଣ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହଧାରୀ ବିବେକଜ୍ଞାନୋଦୟରେ ମାୟାକୁ ଝାଡ଼ି ଆସକ୍ତିମୁକ୍ତ ହୁଏନି, ଛଅ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତେନି ଓ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ନାନା ଯୋନି ଓ ସ୍ଥାନରେ ଭ୍ରମଣ କରେ।
Verse 16
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
ମନ ହେଉଛି ଜୀବର ଆତ୍ମଲିଙ୍ଗ (ଉପାଧି) ଏବଂ ସଂସାରତାପର ମୂଳ କାରଣ। ଏହି ସତ୍ୟ ଅଜ୍ଞାତ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଦେହଦୁଃଖ ଭୋଗି ନାନା ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମଣ କରେ; କାରଣ ମନ ଶୋକ, ମୋହ, ବ୍ୟାଧି, ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ବୈରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବନ୍ଧନ ଓ ମିଥ୍ୟା ମମତା ଗଢ଼େ।
Verse 17
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥
ଏହି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ହିଁ ଜୀବର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁ। ଏହାକୁ ଅବହେଳା କଲେ କିମ୍ବା ସୁଯୋଗ ଦେଲେ ଏହା ଆହୁରି ବଳବାନ ହୋଇ ଜୟୀ ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ, ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଢାକିଦିଏ। ହେ ରାଜନ, ଗୁରୁ ଓ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଚରଣକମଳ-ସେବା ନାମକ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସାବଧାନରେ ଏହି ମନକୁ ଜୟ କର।
Frequently Asked Questions
He rejects it because such roles are grounded in bodily designation and social convention, not in ātma-tattva. From the standpoint of the Absolute Truth, pain/pleasure and hierarchy belong to the field of guṇa and karma; the realized person speaks from the level of the self and Bhagavān’s presence, not from temporary material relations.
When the mind is attached to sense enjoyment and shaped by lust and anger, it manufactures karma and compels the jīva into repeated bodies. When the same mind becomes detached from enjoyment and aligned with Kṛṣṇa consciousness—through devotion and disciplined attention—it ceases producing binding desires and becomes an instrument for realization, thus functioning as the cause of liberation.
They are (1) the individual living entity (jīva), the knower of a particular body/field, and (2) the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā/Nārāyaṇa/Vāsudeva, the all-pervading knower and controller present within all bodies. The chapter stresses the Lord’s self-effulgence, freedom from material change, and governance of all beings.
Jaḍa Bharata prescribes conquering the mind by the ‘weapon’ of service to the lotus feet of the spiritual master and the Supreme Personality of Godhead. The emphasis is careful, sustained guru-bhakti: devotion that disciplines attention, dissolves false ego, and reorients desire away from sense objects toward Bhagavān.