Adhyaya 10

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥

ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ରାଜା ରହୂଗଣଙ୍କ ସେବକମାନେ ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଜଡ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ | ତାଙ୍କୁ ଯୁବକ ଏବଂ ବଳବାନ ଦେଖି, ସେମାନେ ସେହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ପାଲିଙ୍କି ବୋହିବା ପାଇଁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଗଲେ |

Verse 2

यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥

ଅହିଂସାଭାବରୁ ଜଡଭରତ ପ୍ରତି ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ଆଗକୁ ଦେଖି ଚାଲୁଥିଲେ, ପିପିଳିକା ନ ଦଳିଯାଉ। ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ୟ ବୋହକମାନଙ୍କ ସହ ଗତି ମେଳାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ପାଳଙ୍କି ଡୋଳିଲା। ରାଜା ରହୂଗଣ କହିଲେ—“ହେ ବୋହକମାନେ, ଭଲଭାବେ ଚାଲ; ପାଳଙ୍କିକୁ ଏଭଳି ବିଷମ କାହିଁକି ବୋହୁଛ?”

Verse 3

अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥

ମହାରାଜ ରହୂଗଣଙ୍କ ଭର୍ତ୍ସନାମିଶ୍ରିତ କଠୋର ବଚନ ଶୁଣି ପାଳଙ୍କି ବୋହକମାନେ ଦଣ୍ଡଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 4

न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥

ହେ ନରଦେବ! ଆମେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ କିଛିମାତ୍ର ଅବହେଳା କରୁନାହୁଁ। ଆପଣଙ୍କ ନିୟମ ଓ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଆମେ ପାଳଙ୍କି ଭଲଭାବେ ବୋହୁଛୁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଲୋକ, ଯିଏ ଏମିତି ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ଦ୍ରୁତ ଚାଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସହ ଆମେ ପାଳଙ୍କି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୋହି ପାରୁନାହୁଁ।

Verse 5

सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥

ଦଣ୍ଡଭୟରେ କାତର ବୋହକମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ରହୂଗଣ ବୁଝିଲେ—ଏକ ଲୋକର ଦୋଷରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ବୋହା ବିଷମ ହୋଇଛି। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରି ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଅନୁଭବୀ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା, ରାଜସ୍ୱଭାବରୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଅଳ୍ପ କ୍ରୋଧ ଉଠିଲା। ରଜୋଗୁଣାବୃତ ମତିରେ ସେ ଜଡଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଭସ୍ମାବୃତ ଅଗ୍ନି ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶୁନଥିଲା।

Verse 6

अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥

ରାଜା ରହୂଗଣ ଜଡଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆହୋ ଭାଇ, କେତେ କଷ୍ଟ! ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ; ଏତେ ଦୀର୍ଘ ପଥ ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏକା ଏକା ପାଳଙ୍କି ବୋହିଛ। ତୁମେ ଅତି ପୁଷ୍ଟ ନୁହଁ, ଦେହ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ନୁହଁ; ଉପରେ ଜରା ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ସଖା। ତୁମ ସହ ବୋହୁଥିବା ଏହି ସହବୋହକମାନେ ତୁମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁନାହାନ୍ତି କି?”—ଏଭଳି ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଡଭରତ ‘ମୁଁ-ମୋର’ ମିଥ୍ୟାଧାରଣା ରହିତ, ଦେହକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ-ଗୁଣ-କର୍ମରେ ଗଢ଼ା ଶେଷ ଆବରଣ ଭାବେ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିରବରେ ପୂର୍ବବତ୍ ପାଳଙ୍କି ବୋହିଲେ।

Verse 7

अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥

ରାଜା ରହୂଗଣ ଦେଖିଲେ ଯେ ପାଳଙ୍କି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଡୋଳୁଛି, ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ—ଅରେ ଦୁଷ୍ଟ! କ’ଣ କରୁଛୁ? ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ମୃତ ପରି କାହିଁକି? ମୁଁ ତୋର ସ୍ୱାମୀ ବୋଲି ଜାଣୁନାହୁଁ? ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରୁଛୁ; ତେଣୁ ଯମରାଜ ପାପୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି ପରି ମୁଁ ତୋତେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ସୁଧାରିବି, ଯେପରି ତୁ ହୋଶକୁ ଫେରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବୁ।

Verse 8

एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥

ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଆବୃତ ମଦରେ ଦେହାଭିମାନୀ ରାଜା ରହୂଗଣ ରାଜଗର୍ବରେ ଜଡ ଭରତଙ୍କୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ବିରୋଧାଭାସୀ କଥାରେ ତିରସ୍କାର କଲେ। କିନ୍ତୁ ଜଡ ଭରତ ଥିଲେ ଭଗବାନଙ୍କ ପରମ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସଦା ଭଗବାନଙ୍କ ନିବାସ; ସେ ବ୍ରହ୍ମଭୂତ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସୁହୃଦ, ଦେହବୋଧରହିତ। ରାଜା ଭକ୍ତଙ୍କ ମହିମା ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ଜଡ ଭରତ ମନେ ହସିବା ପରି, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 9

ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଡ ଭରତ କହିଲେ—ହେ ବୀର ରାଜନ୍! ତୁମେ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟରେ ଯାହା କହିଲ, ସେଥିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ଭାର ମୋର ହେଉଥାନ୍ତା, ମୁଁ ହିଁ ବହନକର୍ତ୍ତା ହେଉଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭାର ବହେ ଦେହ, ଆତ୍ମା ନୁହେଁ। ଗନ୍ତବ୍ୟ ଓ ପଥ ଯଦି ମୋର ହେଉଥାନ୍ତା, କଷ୍ଟ ହେଉଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୀ। ‘ମୋଟା’ ‘ପତଳା’ ଦେହ ପାଇଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ଏପରି କହନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 10

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥

ମୋଟାପଣ, ପତଳାପଣ, ରୋଗ, ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା, ଭୟ, କଳହ, ଭୋଗଇଚ୍ଛା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ନିଦ୍ରା, ଆସକ୍ତି, କ୍ରୋଧ, ଶୋକ, ମୋହ ଏବଂ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଦେହାଭିମାନ—ଏସବୁ ଆତ୍ମାକୁ ଢାକିଥିବା ଭୌତିକ ଆବରଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଯେ ଦେହବୋଧରେ ଲୀନ, ସେ ଏହାରେ ପ୍ରଭାବିତ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେହାଭିମାନରହିତ, ତେଣୁ ଏସବୁ ମୋର ନୁହେଁ।

Verse 11

जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य द‍ृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ତୁମେ ମୋତେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ମୃତ ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କଲ—ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଥିବା ବିକାରୀ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କରେ ଏହା ନିୟମରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ଏବଂ ‘ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ, ତୁ ଦାସ’ ଭାବ ମଧ୍ୟ ଧ୍ରୁବ ନୁହେଁ; ଆଜି ତୁମେ ରାଜା, କାଲି ପରିସ୍ଥିତି ବଦଳିପାରେ। ଏସବୁ ବିଧି (ଦୈବ) ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଅସ୍ଥାୟୀ ସଂଯୋଗ।

Verse 12

विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥

ହେ ରାଜନ, ଯଦି ଆପଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାବୁଛନ୍ତି ଯେ ଆପଣ ରାଜା ଏବଂ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସେବକ, ତେବେ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ତାହା ପାଳନ କରିବି। ଏହି ଭେଦବୁଦ୍ଧି କେବଳ ବ୍ୟବହାର ଓ ରୀତିରୁ ବଢ଼େ; ଅନ୍ୟ କାରଣ ମୁଁ ଦେଖୁନି। ତେବେ ସ୍ୱାମୀ କିଏ, ସେବକ କିଏ? ସମସ୍ତେ ପ୍ରକୃତିର ନିୟମରେ ବାଧ୍ୟ; ତେଣୁ କେହି ସ୍ୱାମୀ ନୁହେଁ, କେହି ସେବକ ନୁହେଁ। ତଥାପି ଆପଣ ମୋତେ ସେବକ ଭାବିଲେ, ମୁଁ ମାନିନେବି—କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିବି?

Verse 13

उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥

ହେ ବୀର ରାଜନ, ଆପଣ କହିଲେ—“ହେ ମୂର୍ଖ, ଜଡ, ଉନ୍ମତ୍ତ! ମୁଁ ତୋତେ ଶାସନ କରିବି, ତେବେ ତୁ ହୋଶକୁ ଆସିବୁ”—ଏଥିରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ବାହ୍ୟରେ ଜଡ, ବଧିର-ମୂକ ଭଳି ରହୁଛି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ। ମୋତେ ଶାସନ କରି ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ଲାଭ? ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ହିସାବ ଠିକ୍ ଏବଂ ମୁଁ ସତରେ ପାଗଳ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପିଷ୍ଟକୁ ପୁଣି ପିଷିବା ପରି—ଫଳ ନାହିଁ। ପାଗଳକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ ତାହାର ପାଗଳପନ ଭଲ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 14

श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉବାଚ—ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ, ରାଜା ରହୂଗଣ କଠୋର ବଚନରେ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତ ଜଡଭରତଙ୍କୁ ତାଡ଼ନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶାନ୍ତ, ସାଧୁସ୍ୱଭାବୀ ମୁନିବର ସବୁ ସହି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଅଜ୍ଞାନ ଦେହାତ୍ମବୁଦ୍ଧିରୁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜଡଭରତ ସେଇ ମିଥ୍ୟାଭାବରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ସ୍ୱାଭାବିକ ବିନୟରୁ ସେ ନିଜକୁ ମହାଭକ୍ତ ଭାବିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ପୂର୍ବକର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ମନୋନୀତ କଲେ। ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି, ପାଳକୀ ବୋହିଲେ ପୁରୁଣା ପାପପ୍ରତିକ୍ରିୟା କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଭାବି, ପୂର୍ବବତ୍ ରାଜୟାନ ବୋହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 15

स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्‌श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्‌धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉବାଚ—ହେ ପାଣ୍ଡବବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରୀକ୍ଷିତ, ସିନ୍ଧୁ ଓ ସୌବୀର ଦେଶର ରାଜା ରହୂଗଣ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। ଜଡଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱିଜବଚନ—ଯାହା ଅନେକ ଯୋଗଗ୍ରନ୍ଥରେ ସମ୍ମତ ଏବଂ ହୃଦୟଗ୍ରନ୍ଥି ମୋଚନକାରୀ—ଶୁଣି ସେ ‘ମୁଁ ରାଜା’ ଭାବର ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ପାଳକୀରୁ ଅବତରି ଶିର ନମାଇ ଜଡଭରତଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମମୂଳରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ି, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି କହିଥିବା ଅପମାନଜନକ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ କ୍ଷମା ମାଗିଲେ। ପରେ ସେ ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

Verse 16

कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥

ରାଜା ରହୂଗଣ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଆପଣ ଏହି ଲୋକରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଜଣା ହୋଇ ଚରଣ କରୁଛନ୍ତି; ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହାନ୍ତି। ଆପଣ କିଏ? ଆପଣ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କି, ନା ଅବଧୂତ ମହାତ୍ମା? ଆପଣ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଆଦି ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଚ ସନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆପଣ କିଏ? ଆପଣ କାହାର ଶିଷ୍ୟ, କେଉଁଠାର, କେଉଁଠି ବସନ୍ତି? ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି? ଆମ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି କି? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ—ଆପଣ ସତରେ କିଏ?

Verse 17

नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्‍न्‍यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥

ହେ ମହାଶୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର, ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ, ଯମଦଣ୍ଡ, ଅଗ୍ନି, ଦହୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ପବନ କିମ୍ବା କୁବେରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର—ଏସବୁରୁ ମୋତେ ଭୟ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅପମାନରୁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ; ଏହିଏ ମୋର ମହାଭୟ।

Verse 18

तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥

ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ—ଆପଣ ତ ଅସଙ୍ଗ, ତଥାପି ଜଡ ପରି କାହିଁକି ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତି ଅପାର। ହେ ସାଧୁ, ଯୋଗରେ ଗଠିତ ଆପଣଙ୍କ ବାଣୀକୁ ଆମେ ମନେ ମଧ୍ୟ ଭେଦି ପାରୁନାହିଁ; କୃପାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 19

अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଗୁରୁ ବୋଲି ମାନେ। ଆପଣ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନକଳାର ଅବତାର ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି—କପିଲଦେବଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି। ତେଣୁ, ହେ ଗୁରୁ, ଏହି ଜଗତରେ ସବୁଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ?

Verse 20

स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥

ଆପଣ କି ସାକ୍ଷାତ୍ କପିଲାବତାରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରତିନିଧି ନୁହନ୍ତି? ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ଲୁଚାଇ ବଧିର-ମୂକ ପରି ଆଚରଣ କରି ଜଗତରେ ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଗୃହାନୁବନ୍ଧରେ ଆସକ୍ତ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ଧ; ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଲୋକ ଚାହୁଁଛି। ମୁଁ କିପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେବି?

Verse 21

द‍ृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥

ଆପଣ କହିଲେ—“ମୋତେ ଶ୍ରମ ନାହିଁ।” ଆତ୍ମା ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହଶ୍ରମରୁ କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ତାହା ଆତ୍ମାର କ୍ଲାନ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଏ; ପାଳକୀ ବୋହିବାରେ ଶ୍ରମ ନିଶ୍ଚୟ—ଏହା ମୋର ଅନୁମାନ। ଆପଣ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଲେ ଯେ ସ୍ୱାମୀ-ଦାସଙ୍କ ବାହ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଅସତ୍ ପ୍ରପଞ୍ଚର ବ୍ୟବହାରମାର୍ଗ ମୂଳସହିତ ଅନୁଭୂତ ଓ ଗ୍ରହୀତ, କାରଣ ଅସତ୍ ଜଗତର ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ତେଣୁ ଭୌତିକ କର୍ମ ଅନିତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବଥା ମିଥ୍ୟା କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 22

स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥

ରହୂଗଣ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ସ୍ଥୂଳତା‑କୃଶତା ଆଦି ଦେହଧର୍ମ, ଆତ୍ମଧର୍ମ ନୁହେଁ ବୋଲି ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସୁଖ‑ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ ଜୀବାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ରଖା ହାଣ୍ଡିରେ ପ୍ରଥମେ ଦୁଧ ତାପିତ ହୁଏ ଏବଂ ସେଇ ତାପରେ ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ତାପିତ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହସୁଖ‑ଦୁଃଖର ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ଦେହସମ୍ବନ୍ଧରୁ ପୁରୁଷର ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ।

Verse 23

शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କର ଶାସକ ଓ ରକ୍ଷକ; ସେ ସେବକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ‘ପିଷ୍ଟକୁ ପୁଣି ପିଷେ ନାହିଁ’—ଅର୍ଥାତ୍ ନିଷ୍ଫଳ କର୍ମ କରେ ନାହିଁ। ରାଜା‑ପ୍ରଜା କିମ୍ବା ସ୍ୱାମୀ‑ଦାସ ସମ୍ବନ୍ଧ ଅନିତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରେ, ସେ ଏଠିଏ ପାପସମୂହ ତ୍ୟାଗ କରେ। ତେଣୁ ବଳପୂର୍ବକ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଧର୍ମାଚରଣରୁ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 24

तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीद‍ृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥

ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋତେ ବିରୋଧାଭାସୀ ପରି ଲାଗୁଛି। ହେ ଆର୍ତବନ୍ଧୁ! ରାଜଦେହର ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବ‑ମଦରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ତୁଚ୍ଛ କରି ମହା ଅପରାଧ କରିଛି। ତେଣୁ ଦୟାକରି ନିର୍ହେତୁ କୃପାରେ ମୋତେ ମୈତ୍ରୀଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତୁ; ଏମିତି କଲେ ଆପଣଙ୍କ ଅପମାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପାପରୂପ ଦୁଃଖରୁ ମୁଁ ତରିଯିବି।

Verse 25

न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि माद‍ृङ्नङ्‌क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସୁହୃଦ୍ ଭଗବାନଙ୍କ ସଖା; ତେଣୁ ଆପଣ ସବୁଠାରେ ସମ ଓ ଦେହାଭିମାନରହିତ। ମୋ ଅପମାନରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ନ ଲାଭ ନ କ୍ଷତି; ଆପଣ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। କିନ୍ତୁ ମୋର ଏହି ମହା ଅପରାଧରୁ, ମୁଁ ଶୂଳପାଣି ଶିବ ପରି ବଳବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଷ୍ଣବ ପାଦାପରାଧରେ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯିବି।