Adhyaya 27
Arcana-vidhi: The Method of Deity Worship (Vedic, Tantric, and Mixed)
ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ଭକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ଯେ ନିୟମିତ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସେ ସାଧାରଣ ସାଧନାରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଅର୍ଚ୍ଚନା (ଦେବପୂଜା)ର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିଧିକୁ ଆଣନ୍ତି। ଉଦ୍ଧବ ଅଧିକାର, ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ ନାରଦ-ବ୍ୟାସାଦି ଋଷିମାନେ ଦେବପୂଜାକୁ ପରମ ହିତକର ଓ ସର୍ବସୁଲଭ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିୟମ ବହୁତ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପଦ୍ଧତି ଦେଉଛନ୍ତି—ବୈଦିକ/ତାନ୍ତ୍ରିକ/ମିଶ୍ର ପୂଜା ଚୟନ, ଦେହଶୁଦ୍ଧି, ପୂଜାସ୍ଥାନ (ବିଗ୍ରହ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ହୃଦୟ), ଏବଂ ବିଗ୍ରହଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ଅସ୍ଥାୟୀ/ସ୍ଥାୟୀ)। ପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ନ୍ୟାସ, ପାତ୍ରଶୁଦ୍ଧି, ଆବାହନ, ପାଦ୍ୟ-ଆଚମନୀୟ-ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆୟୁଧ-ପରିବାର ପୂଜା, ନିତ୍ୟସ୍ନାନ-ଅଳଙ୍କାର-ନୈବେଦ୍ୟ, ଉତ୍ସବ, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ-କଥା, ହୋମକ୍ରମ, ପ୍ରାର୍ଥନା, ପ୍ରସାଦସେବନ ଓ ଆବଶ୍ୟକେ ବିସର୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ମନ୍ଦିର, ଉଦ୍ୟାନ, ଦାନନିଧି ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବାର ଫଳ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଦେବଦ୍ରବ୍ୟ ଚୋରି ଉପରେ କଠୋର ନିଷେଧ ଦେଇ ନୈତିକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କ ବିଗ୍ରହାରାଧନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟାଯୋଗ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ହେ ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାତ୍ୱତ ଭକ୍ତମାନେ କେଉଁ ଯୋଗ୍ୟତାରେ, କେଉଁ ଆଧାରରେ, ଏବଂ କେଉଁ ବିଶେଷ ବିଧିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି?
Verse 2
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥
ମହାମୁନିମାନେ ପୁନଃପୁନଃ କହନ୍ତି ଯେ ଏହିପରି ଆରାଧନା ମନୁଷ୍ୟଜୀବନର ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦାନ କରେ। ଏହା ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ମତ, ଭଗବାନ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ମତ, ଏବଂ ମୋର ନିଜ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ମତ ମଧ୍ୟ।
Verse 3
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
ହେ ମାନଦ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମୂର୍ତ୍ତି-ଆରାଧନାର ଏହି ବିଧି ପ୍ରଥମେ ଆପଣଙ୍କ କମଳମୁଖରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପରେ ଭଗବାନ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ଭୃଗୁ-ପ୍ରମୁଖ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଏହା କହିଲେ, ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ସମ୍ମତ ଓ ଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜାକୁ ମୁଁ ସର୍ବଶ୍ରେୟ ସାଧନ ମାନେ।
Verse 4
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
ହେ ମାନଦ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମୂର୍ତ୍ତି-ଆରାଧନାର ଏହି ବିଧି ପ୍ରଥମେ ଆପଣଙ୍କ କମଳମୁଖରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପରେ ଭଗବାନ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ଭୃଗୁ-ପ୍ରମୁଖ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଏହା କହିଲେ, ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ସମ୍ମତ ଓ ଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜାକୁ ମୁଁ ସର୍ବଶ୍ରେୟ ସାଧନ ମାନେ।
Verse 5
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
ହେ କମଳପତ୍ରାକ୍ଷ, ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରେଶ୍ୱର, କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଏହି ଉପାୟଟି ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ଅନୁରକ୍ତ ସେବକଙ୍କୁ କୃପାକରି ଯଥାବତ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ, ଅର୍ଚ୍ଚାପୂଜା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବେଦୀୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ବିଧିଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ ଓ ଅପାର; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାବତ୍, କ୍ରମକ୍ରମେ, ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 7
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥
ମୋର ଯଜ୍ଞ-ଗ୍ରହଣର ତିନି ପ୍ରକାର ବିଧି ଅଛି—ବେଦୀୟ, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ମିଶ୍ର। ଏହି ତିନିଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ବିଧି ଇଷ୍ଟ, ସେହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ମୋତେ ସାବଧାନରେ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
ଏବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ—ବେଦବିଧି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ପୁରୁଷ କିପରି ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମୋତେ ପୂଜିବ, ତାହା ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହୁଛି।
Verse 9
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ କପଟ ବିନା, ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଯଥୋଚିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ମୋତେ—ତାଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଓ ସ୍ୱଗୁରୁ-ସ୍ୱରୂପକୁ—ଅର୍ଚ୍ଚନ କରୁ: ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତିରେ, ଭୂମିରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ଜଳରେ କିମ୍ବା ନିଜ ହୃଦୟରେ।
Verse 10
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
ପ୍ରଥମେ ଦାନ୍ତ ଧୋଇ ସ୍ନାନ କରି ଦେହଶୁଦ୍ଧି କରିବ। ପରେ ମୃତ୍ତିକା ଆଦି ଲେପନ କରି, ବୈଦିକ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ—ଉଭୟ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି—ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୁଦ୍ଧି କରିବ।
Verse 11
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
ମନକୁ ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରି, ବେଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା ଆଦି କର୍ମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୂଜା ପାଇଁ ସମ୍ୟକ୍ ସଙ୍କଳ୍ପ କର। ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଫଳାସକ୍ତିଜନିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
Verse 12
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଆଠ ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ଶିଳାମୟ, ଦାରୁମୟ, ଲୋହମୟ, ମୃଣ୍ମୟ, ଲେପ୍ୟ (ଲେପନ/ରଙ୍ଗ) ମୟ, ଲେଖ୍ୟ (ଚିତ୍ରିତ), ସୈକତୀ (ବାଲୁକା) ମୟ, ମନୋମୟ କିମ୍ବା ମଣିମୟ।
Verse 13
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଚଳ (ଅସ୍ଥାୟୀ) ଓ ଅଚଳ (ସ୍ଥାୟୀ)। ହେ ଉଦ୍ଧବ, ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଆବାହିତ ଦେବତାଙ୍କୁ କେବେ ବି ବିଦାୟ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 14
अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଆବାହନ ଓ ଉଦ୍ୱାସନ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଭୂମିରେ ଅଙ୍କିତ ଦେବତା ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇ କ୍ରିୟା ଅବଶ୍ୟ। ସ୍ନାନ ଜଳଦ୍ୱାରା; ତଥାପି ମାଟି/ରଙ୍ଗ/କାଠ ଆଦିର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଜଳ ବିନା ଭଲଭାବେ ପରିମାର୍ଜନ କରିବା ନିୟମ।
Verse 15
द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
ମୋର ପ୍ରତିମା ଆଦି ରୂପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ନିଷ୍କପଟ ଭାବେ ମୋର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଭକ୍ତ ଭୌତିକ କାମନାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆରାଧନା କରିପାରେ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଭାବ ସହ ମାନସିକ ଉପଚାରରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିପାରେ।
Verse 16
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ, ମନ୍ଦିରର ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅଳଙ୍କାର ମୋତେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ। ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ଅଙ୍କିତ ଦେବତା ପାଇଁ ତତ୍ତ୍ୱ-ବିନ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତସିକ୍ତ ତିଳ-ଯବ ହବିଷ୍ୟ ପ୍ରିୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାରେ ଉପସ୍ଥାନ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ପ୍ରିୟ। ଜଳରୂପେ ମୋର ପୂଜା ଜଳ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ଆସଲେ ଭକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯାହା ଅର୍ପଣ କରେ—ଅଳ୍ପ ଜଳ ମାତ୍ର ହେଲେ ବି—ସେହିଟି ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
Verse 17
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ, ମନ୍ଦିରର ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅଳଙ୍କାର ମୋତେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ। ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ଅଙ୍କିତ ଦେବତା ପାଇଁ ତତ୍ତ୍ୱ-ବିନ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତସିକ୍ତ ତିଳ-ଯବ ହବିଷ୍ୟ ପ୍ରିୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାରେ ଉପସ୍ଥାନ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ପ୍ରିୟ। ଜଳରୂପେ ମୋର ପୂଜା ଜଳ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ଆସଲେ ଭକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯାହା ଅର୍ପଣ କରେ—ଅଳ୍ପ ଜଳ ମାତ୍ର ହେଲେ ବି—ସେହିଟି ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
Verse 18
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥
ଅଭକ୍ତମାନେ ଅର୍ପଣ କରିଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟଶାଳୀ ଉପହାର ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୋର ପ୍ରେମଭକ୍ତଙ୍କ ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରୀତିକର; ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ, ଧୂପ, ପୁଷ୍ପ, ଦୀପ ଓ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ଅର୍ପିଲେ ମୁଁ ବିଶେଷ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 19
शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥
ଶୁଚି ହୋଇ ସମସ୍ତ ପୂଜା-ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି, କୁଶ ଘାସର ଅଗ୍ରଭାଗ ପୂର୍ବମୁଖୀ କରି ନିଜ ଆସନ ତିଆରି କରିବ। ପରେ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ ବସି ଆରାଧନା କରିବ; ଯଦି ବିଗ୍ରହ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର, ତେବେ ସିଧା ବିଗ୍ରହ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିବ।
Verse 20
कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
ନ୍ୟାସ କରି ଭକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ର କରିବ। ସେହିପରି ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚା-ବିଗ୍ରହରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାସ କରି, ହାତରେ ପୁରୁଣା ପୁଷ୍ପ ଓ ପୂର୍ବ ଅର୍ପଣର ଅବଶେଷ ହଟାଇ ବିଗ୍ରହକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରିବ। ପରେ କଳଶ ଓ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀୟ ପାତ୍ରକୁ ଯଥାବିଧି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ।
Verse 21
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
ତାପରେ ସେହି ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀୟ ପାତ୍ରର ଜଳଦ୍ୱାରା ଦେବପୂଜା ସ୍ଥଳ, ଅର୍ପଣ ହେବାକୁ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଓ ନିଜ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ଛିଟାଇ ପବିତ୍ର କରିବ। ପରେ ଜଳଭରା ତିନୋଟି ପାତ୍ରକୁ ବିଭିନ୍ନ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଯଥାବିଧି ସୁଶୋଭିତ କରିବ।
Verse 22
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନୀୟ ପାଇଁ ଉପାସକ ତିନୋଟି ପାତ୍ର ରଖିବ। ପାଦ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ‘ହୃଦୟାୟ ନମଃ’, ଅର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ‘ଶିରସେ ସ୍ୱାହା’ ଓ ଆଚମନୀୟ ପାତ୍ରକୁ ‘ଶିଖାୟୈ ବଷଟ୍’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ; ଏବଂ ତିନୋଟି ପାତ୍ର ପାଇଁ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜପ କରିବ।
Verse 23
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ନିଜ ଦେହର ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୋର ପରମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବଚେତନାର ମୂଳ—ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କର; ଓଁ-ନାଦର ଅନ୍ତେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
Verse 24
तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
ଆତ୍ମରୂପେ ଭକ୍ତର ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜ ଅନୁଭୂତିଅନୁସାରେ ଧାରଣ କରି, ଯଥାଶକ୍ତି ପୂଜା କରି ତଦ୍ମୟ ହେଉ। ପରେ ମନ୍ତ୍ରସହ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିର ଅଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ଅର୍ଚ୍ଚାରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରି ମୋତେ ପୂଜା କର।
Verse 25
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
ପୂଜକ ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆଦି ଦେବତାମୟ ରୂପ ଏବଂ ମୋର ନବ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମୋର ଆସନ କଳ୍ପନା କରୁ। ତାହା କର୍ଣ୍ଣିକାର କେସରତନ୍ତୁର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ପରେ ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର—ଉଭୟର ବିଧି ଅନୁସାରେ ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରୁ; ଏହାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 26
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
ପୂଜକ ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆଦି ଦେବତାମୟ ରୂପ ଏବଂ ମୋର ନବ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମୋର ଆସନ କଳ୍ପନା କରୁ। ତାହା କର୍ଣ୍ଣିକାର କେସରତନ୍ତୁର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ପରେ ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର—ଉଭୟର ବିଧି ଅନୁସାରେ ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରୁ; ଏହାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 27
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
ତାପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଭଗବାନଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖ, ଗଦା, ଖଡ୍ଗ, ଧନୁ, ବାଣ ଓ ହଳ, ମୁଷଳ ଆୟୁଧ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ପୁଷ୍ପମାଳା ଏବଂ ବକ୍ଷସ୍ଥଳର ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନକୁ ପୂଜା କରୁ।
Verse 28
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ପାର୍ଷଦ ନନ୍ଦ, ସୁନନ୍ଦ, ଗରୁଡ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଓ ଚଣ୍ଡ, ମହାବଳ ଓ ବଳ, ଏବଂ କୁମୁଦ ଓ କୁମୁଦେକ୍ଷଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 29
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥
ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଆଦି ଅର୍ପଣଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଗା, ବିନାୟକ, ବ୍ୟାସ, ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ, ଗୁରୁମାନେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି ଭଗବାନଙ୍କ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତି ଅଭିମୁଖ ହେବେ।
Verse 30
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ଉପାସକ ପ୍ରତିଦିନ ଚନ୍ଦନ, ଉଶୀର, କର୍ପୂର, କୁଙ୍କୁମ ଓ ଅଗୁରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ଭଗବଦ୍ଦେବମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଘର୍ମ ଅନୁବାକ, ମହାପୁରୁଷବିଦ୍ୟା, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଓ ସାମବେଦର ରାଜନ ଆଦି ଗାନ ଜପ-ଗାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 31
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ଉପାସକ ପ୍ରତିଦିନ ଚନ୍ଦନ, ଉଶୀର, କର୍ପୂର, କୁଙ୍କୁମ ଓ ଅଗୁରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ଭଗବଦ୍ଦେବମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଘର୍ମ ଅନୁବାକ, ମହାପୁରୁଷବିଦ୍ୟା, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଓ ସାମବେଦର ରାଜନ ଆଦି ଗାନ ଜପ-ଗାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 32
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
ତାପରେ ମୋର ଭକ୍ତ ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ବିଧିଅନୁସାରେ ମୋତେ ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ, ବିଭିନ୍ନ ଆଭୂଷଣ, ତିଳକ-ଚିହ୍ନ ଓ ମାଳାଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପନରେ ମୋ ଅଙ୍ଗକୁ ଅନୁଲେପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 33
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥
ଆରାଧକ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୋତେ ପାଦ୍ୟ ଓ ଆଚମନୀୟ ଜଳ, ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅକ୍ଷତ, ଏବଂ ଧୂପ-ଦୀପ ଆଦି ଉପହାର ଅର୍ପଣ କରୁ।
Verse 34
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
ଭକ୍ତ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମୋତେ ନୈବେଦ୍ୟରେ ଗୁଡ଼, ପାୟସ, ଘିଅ, ଶଷ୍କୁଳୀ, ଆପୂପ, ମୋଦକ, ସଂୟାବ, ଦହି, ସୂପ ଆଦି ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭୋଜନ ଅର୍ପଣ କରୁ।
Verse 35
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
ବିଶେଷ ପର୍ବଦିନରେ, ଏବଂ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ପ୍ରତିଦିନ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ-ଉନ୍ମର୍ଦନ, ଦର୍ପଣ ଦେଖାଇବା, ଦନ୍ତଧାବନ ପାଇଁ ଦାତୁନ ଅର୍ପଣ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନ-ଭୋଗ, ଏବଂ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 36
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ନିର୍ମିତ କୁଣ୍ଡରେ, ମେଖଲା, ଗର୍ତ୍ତ ଓ ବେଦୀ ସହିତ, ଭକ୍ତ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରୁ; ଏବଂ ନିଜ ହାତରେ କାଠ ଗୋଟେଇ ଚାରିପାଖେ ରଖି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରୁ।
Verse 37
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
ଭୂମିରେ କୁଶ ପତ୍ରାଇ ଜଳ ଛିଟି ପବିତ୍ର କରି, ବିଧିଅନୁସାରେ ଅନ୍ୱାଧାନ କରୁ। ପରେ ଆହୁତି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଜାଇ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ ପାତ୍ରର ଜଳରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଅଗ୍ନିରେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରୁ।
Verse 38
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣର, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଧାରୀ, ଦୀପ୍ତ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପଦ୍ମକେଶରବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ।
Verse 39
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
ସେହି ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଯାହାଙ୍କ କିରୀଟ, କଟକ, କଟିସୂତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଙ୍ଗଦ ଝଲମଲ କରେ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, ଦୀପ୍ତ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଏବଂ ବନମାଳା ଶୋଭା ପାଏ।
Verse 40
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରି, ଘୃତରେ ସିକ୍ତ ସମିଧାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ନିକ୍ଷେପ କର; ପରେ ଆଜ୍ୟଭାଗ ଓ ଆଘାର ବିଧି କରି, ଘୃତପ୍ଲୁତ ହବିକୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣ କର।
Verse 41
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଷୋଡଶାର୍ଚ୍ଚା ବିଧିଅନୁସାରେ ହୋମ କରୁ; ଧର୍ମାଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାନ୍ୟାୟ ମନ୍ତ୍ରସହ ‘ସ୍ୱିଷ୍ଟିକୃତ୍’ ହବି ଅର୍ପଣ କରୁ।
Verse 42
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ନମସ୍କାର କର; ତାଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କୁ ବଳି ଅର୍ପଣ କର। ପରେ ନାରାୟଣସ୍ୱରୂପ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦେବତାଙ୍କ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ନିରବେ ଜପ କର।
Verse 43
दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
ପୁନର୍ବାର ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଖଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଚମନ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ଭଗବାନଙ୍କ ଅନ୍ନର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବ। ତାପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମୁଖବାସ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ତାମ୍ବୂଳାଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 44
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଗାଇ, ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରି, ନୃତ୍ୟ କରି, ମୋର ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ଅଭିନୟ କରି, ମୋ କଥା ଶୁଣାଇ ଓ ଶୁଣି—ଭକ୍ତ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ତନ୍ମୟ ହେଉ।
Verse 45
स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
ଭକ୍ତ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସ୍ତବ-ସ୍ତୋତ୍ରରେ—ପୁରାଣୀୟ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଏବଂ ଲୋକପରମ୍ପରାର ମଧ୍ୟ—ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବ। ପରେ ‘ହେ ଭଗବନ୍, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ’ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରିବ।
Verse 46
शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
ଦେବତାଙ୍କ ପାଦରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ପରେ ହାତ ଯୋଡି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବ—“ହେ ଈଶ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାଗତ; ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏହି ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁଁ ଭୟଭୀତ, ଯେନେ ମୃତ୍ୟୁର ମୁଖରେ ଦାଁଡିଛି।”
Verse 47
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥
ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶେଷ-ପ୍ରସାଦକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରିବ। ଏବଂ ଯଦି ପୂଜାଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କ ଉଦ୍ୱାସନ କରିବା ଥାଏ, ତେବେ ତାହା କରି—ଦେବସନ୍ନିଧିର ଜ୍ୟୋତିକୁ ପୁନଃ ନିଜ ହୃଦୟକମଳର ଜ୍ୟୋତିରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 48
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥
ଯେଉଁଠି ଯେତେବେଳେ ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚା-ମୂର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣିକ ପ୍ରକାଶରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜାଗେ, ସେଠି ସେହି ରୂପରେ ମୋତେ ପୂଜା କର। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୂତର ଆତ୍ମାରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ମୋର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପରେ ପୃଥକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବାତ୍ମା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 49
एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
ଏଭଳି ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟାଯୋଗ ପଥମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଉଭୟରେ—ମୋଠାରୁ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 50
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚା-ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଦୃଢ଼ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଉ; ଏବଂ ନିତ୍ୟପୂଜା, ଦେବଯାତ୍ରା ଓ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ପୁଷ୍ପ ଯୋଗାଇବାକୁ ରମ୍ୟ ପୁଷ୍ପୋଦ୍ୟାନ ସ୍ଥାପନ କରୁ।
Verse 51
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥
ନିତ୍ୟପୂଜା ଓ ମହାପର୍ବମାନଙ୍କର ପ୍ରବାହ ଅବିରତ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଯେ ଦେବତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ର, ଆପଣ, ପୁର ଓ ଗ୍ରାମ ଦାନ କରେ, ସେ ମୋ ସମାନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଏ।
Verse 52
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ସାର୍ବଭୌମ ରାଜା ହୁଏ; ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କଲେ ତ୍ରିଭୁବନର ଶାସକ ହୁଏ; ପୂଜା-ସେବା କଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଏ; ଏ ତିନୋଟି କଲେ ମୋ ସମାନ ଦିବ୍ୟ ରୂପତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 53
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
ଫଳାଶା ବିନା ନିରପେକ୍ଷ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଯେ କେବଳ ମୋତେ ପାଏ, ସେ ମୋତେ ଲଭେ। ମୁଁ କହିଥିବା ବିଧିରେ ଯେ ମୋ ପୂଜା କରେ, ସେ ଶେଷେ ମୋର ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ପାଏ।
Verse 54
य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
ଦେବତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି—ନିଜେ ଦେଇଥିବା ହେଉ କି ଅନ୍ୟେ ଦେଇଥିବା—ଯେ ଚୋରି କରେ, ସେ ପରଲୋକରେ ବିଷ୍ଠାର କୀଟ ହୋଇ ଦଶ କୋଟି ବର୍ଷ ବଞ୍ଚେ।
Verse 55
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥
ଚୋରି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମାତ୍ର ନୁହେଁ; ସହାୟକ, ପ୍ରେରକ, କିମ୍ବା କେବଳ ଅନୁମୋଦନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ପରଲୋକରେ ସେହି କର୍ମଫଳର ଭାଗୀ। ଯେତେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସେତେ ଅନୁପାତରେ ଫଳ ଭୋଗନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
It presents a sequential arcana-vidhi: bodily purification and mantra-based sanctification; arranging seat and paraphernalia; prokṣaṇa (sprinkling) and preparing vessels for pādya, arghya, and ācamanīya; meditation and invocation of the Lord into the Deity; offering regulated upacāras (bath, dress, ornaments, incense, lamp, food); optional homa with prescribed hymns; concluding prayers, honoring prasāda, and (for temporary installations) respectful dismissal.
Because the Bhāgavata frames worship as a relationship grounded in bhakti (faith and loving intention). Material abundance without devotion is external display lacking surrender, whereas even a simple offering—such as water—offered with faith is accepted as the devotee’s love and thus reaches the Lord’s purpose in arcana.
The chapter acknowledges formal Vedic eligibility for detailed procedures (e.g., the twice-born following prescribed rites), yet it also emphasizes the broad appropriateness of Deity worship across social and spiritual orders when grounded in devotion, and it explicitly highlights that sincere worship is beneficial even for those traditionally restricted in other ritual domains.
A temporarily established Deity may be invoked and respectfully dismissed according to need, whereas a permanently installed Deity, once called, is not to be ‘sent away.’ The distinction safeguards the continuity and gravity of temple worship and defines when dismissal rites are appropriate.
Because sustaining arcana depends on protected sacred resources and ethical stewardship. The warning establishes a dharmic perimeter around temple assets and priestly endowments, indicating that violations harm both social order and the worshiper’s spiritual progress, leading to severe karmic reactions.