Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 2
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସହନଶୀଳତା, ବିବେକ, ତପ, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ତ୍ୟାଗ, ନିରାସକ୍ତି, ଗୁରୁ-ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅନୁଚିତ କର୍ମରେ ଲଜ୍ଜା, ଦାନ, ସରଳତା, ବିନୟ ଓ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। କାମନା, ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସ, ଧୃଷ୍ଟତା, ଲାଭରେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ, ଅହଂକାର, ଭୌତିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା, ନିଜକୁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବା, ବିଷୟସୁଖ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତାବଳା, ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣିବାର ଆସକ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉପହାସ, ନିଜ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଚାର, ବଳ ଦେଖାଇ କର୍ମକୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ କରିବା—ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ କଥା, ହିଂସା, ପରଜୀବୀ ଜୀବନ, ଦମ୍ଭ, ଦୀର୍ଘ କ୍ଲାନ୍ତି, କଳହ, ଶୋକ, ମୋହ, ବିଷାଦ, ଅତିନିଦ୍ରା, ମିଥ୍ୟା ଆଶା, ଭୟ ଓ ଆଳସ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ତମୋଗୁଣର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ। ଏବେ ଏ ତିନି ଗୁଣର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।