Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ତିନି ଗୁଣର ଜୀବନ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଓ ସଙ୍ଗ (ସଙ୍ଗତି) କିପରି ସ୍ୱଭାବ ଗଢ଼େ ତାହା ବୁଝାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣର ଆଚରଣିକ ଓ ମାନସିକ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇ, ସେମାନଙ୍କ ମିଶ୍ରଣରୁ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବ ଏବଂ ସାଧାରଣ ସାଂସାରିକ ବ୍ୟବହାର କିପରି ଜନ୍ମେ ତାହା କହନ୍ତି। ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉପାସନାର ପ୍ରେରଣା, ଜାଗ୍ରତ‑ସ୍ୱପ୍ନ‑ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା, ଦେବ‑ଅସୁର ଫଳ, ଉଚ୍ଚ‑ନୀଚ ଜନ୍ମ, ଏବଂ କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ନିବାସ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଆହାର, ସୁଖ ଇତ୍ୟାଦି ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷକ୍ରମ—ସତ୍ତ୍ୱରେ ଉନ୍ନତି, ସତ୍ତ୍ୱମୟ ସାଧନାରେ ରଜ‑ତମ ଜୟ, ଏବଂ ଗୁଣପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି କେବଳ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତିରେ ଅନନ୍ୟ ଶରଣ ନେବା—ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ—ଜୀବ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭୌତିକ ଗୁଣଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ କିପରି ତଦନୁରୂପ ସ୍ୱଭାବ ପାଏ, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସହନଶୀଳତା, ବିବେକ, ତପ, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ତ୍ୟାଗ, ନିରାସକ୍ତି, ଗୁରୁ-ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅନୁଚିତ କର୍ମରେ ଲଜ୍ଜା, ଦାନ, ସରଳତା, ବିନୟ ଓ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। କାମନା, ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସ, ଧୃଷ୍ଟତା, ଲାଭରେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ, ଅହଂକାର, ଭୌତିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା, ନିଜକୁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବା, ବିଷୟସୁଖ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତାବଳା, ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣିବାର ଆସକ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉପହାସ, ନିଜ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଚାର, ବଳ ଦେଖାଇ କର୍ମକୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ କରିବା—ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ କଥା, ହିଂସା, ପରଜୀବୀ ଜୀବନ, ଦମ୍ଭ, ଦୀର୍ଘ କ୍ଲାନ୍ତି, କଳହ, ଶୋକ, ମୋହ, ବିଷାଦ, ଅତିନିଦ୍ରା, ମିଥ୍ୟା ଆଶା, ଭୟ ଓ ଆଳସ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ତମୋଗୁଣର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ। ଏବେ ଏ ତିନି ଗୁଣର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସହନଶୀଳତା, ବିବେକ, ତପ, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ତ୍ୟାଗ, ନିରାସକ୍ତି, ଗୁରୁ-ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅନୁଚିତ କର୍ମରେ ଲଜ୍ଜା, ଦାନ, ସରଳତା, ବିନୟ ଓ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। କାମନା, ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସ, ଧୃଷ୍ଟତା, ଲାଭରେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ, ଅହଂକାର, ଭୌତିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା, ନିଜକୁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବା, ବିଷୟସୁଖ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତାବଳା, ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣିବାର ଆସକ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉପହାସ, ନିଜ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଚାର, ବଳ ଦେଖାଇ କର୍ମକୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ କରିବା—ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ କଥା, ହିଂସା, ପରଜୀବୀ ଜୀବନ, ଦମ୍ଭ, ଦୀର୍ଘ କ୍ଲାନ୍ତି, କଳହ, ଶୋକ, ମୋହ, ବିଷାଦ, ଅତିନିଦ୍ରା, ମିଥ୍ୟା ଆଶା, ଭୟ ଓ ଆଳସ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ତମୋଗୁଣର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ। ଏବେ ଏ ତିନି ଗୁଣର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସହନଶୀଳତା, ବିବେକ, ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ତ୍ୟାଗ, ବିଷୟଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତି, ଗୁରୁପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅନୁଚିତ କର୍ମରେ ଲଜ୍ଜା, ଦାନ, ସରଳତା, ବିନୟ ଓ ଆତ୍ମତୃପ୍ତି—ଏହି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। କାମନା, ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ, ଧୃଷ୍ଟତା, ଲାଭରେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ, ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର, ଭୌତିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା, ନିଜକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବା, ବିଷୟସୁଖ, ଯୁଦ୍ଧର ଉତ୍ସାହ, ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣିବାର ଆସକ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉପହାସ, ନିଜ ବୀର୍ୟ ପ୍ରଚାର ଓ ବଳରେ କର୍ମକୁ ନ୍ୟାୟ ଦେବା—ଏହି ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ କଥା, ହିଂସ୍ର ଦ୍ୱେଷ, ପରଜୀବୀ ଜୀବନ, ଦମ୍ଭ, ଦୀର୍ଘ କ୍ଲାନ୍ତି, କଳହ, ଶୋକ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ବିଷାଦ, ଅତିନିଦ୍ରା, ମିଥ୍ୟା ଆଶା, ଭୟ ଓ ଆଳସ୍ୟ—ଏହି ତମୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଏବେ ଏ ତିନି ଗୁଣର ସଂଯୋଗ ଶୁଣ।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସହନଶୀଳତା, ବିବେକ, ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ତ୍ୟାଗ, ବିଷୟଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତି, ଗୁରୁପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅନୁଚିତ କର୍ମରେ ଲଜ୍ଜା, ଦାନ, ସରଳତା, ବିନୟ ଓ ଆତ୍ମତୃପ୍ତି—ଏହି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। କାମନା, ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ, ଧୃଷ୍ଟତା, ଲାଭରେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ, ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର, ଭୌତିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା, ନିଜକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବା, ବିଷୟସୁଖ, ଯୁଦ୍ଧର ଉତ୍ସାହ, ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣିବାର ଆସକ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉପହାସ, ନିଜ ବୀର୍ୟ ପ୍ରଚାର ଓ ବଳରେ କର୍ମକୁ ନ୍ୟାୟ ଦେବା—ଏହି ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ କଥା, ହିଂସ୍ର ଦ୍ୱେଷ, ପରଜୀବୀ ଜୀବନ, ଦମ୍ଭ, ଦୀର୍ଘ କ୍ଲାନ୍ତି, କଳହ, ଶୋକ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ବିଷାଦ, ଅତିନିଦ୍ରା, ମିଥ୍ୟା ଆଶା, ଭୟ ଓ ଆଳସ୍ୟ—ଏହି ତମୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଏବେ ଏ ତିନି ଗୁଣର ସଂଯୋଗ ଶୁଣ।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଏହି ମତିରେ ତିନି ଗୁଣର ସଂଯୋଗ ରହିଛି। ମନ, ବିଷୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲୁଥିବା ଲୋକ-ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣସନ୍ନିପାତ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପ୍ରୟାସରୁ ଲଭ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧନ ଓ ବିଷୟ-ରତିରେ ତିନି ଗୁଣର ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଗୃହାଶ୍ରମରେ ବିଷୟଭୋଗ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ତଦନୁସାରେ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମିତି (ସଂଯୋଗ) ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
ଶମ-ଦମ ଆଦି ଗୁଣ ଥିବା ପୁରୁଷ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। କାମ ଆଦିରେ ରଜୋଗୁଣୀ, କ୍ରୋଧ ଆଦିରେ ତମୋଗୁଣୀ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ—ଯେ ନିରାସକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ନିୟତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି ଭକ୍ତିରେ ମୋର ଭଜନ କରେ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣିବା।
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
ଯେତେବେଳେ କେହି ଭୌତିକ ଲାଭର ଆଶାରେ ନିଜ ନିୟତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ମୋର ଭଜନ କରେ, ସେ ରଜଃପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଜାଣିବା। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଭଜନ କଲେ ସେ ତାମସ।
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏ ତିନି ଗୁଣ ଜୀବର; ମୋର ନୁହେଁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମନରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଜୀବକୁ ଦେହ ଆଦି ସୃଷ୍ଟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କରେ ଆସକ୍ତ କରି, ଏଭଳି ଭାବେ ବନ୍ଧନରେ ପକାଇଦିଏ।
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
ଯେତେବେଳେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଭକର ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ରଜ ଓ ତମକୁ ଜୟ କରି ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ସହଜରେ ସୁଖ, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଆଦି ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
ଯେତେବେଳେ ଆସକ୍ତି, ଭେଦଭାବ ଓ ଚଞ୍ଚଳ କ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ରଜୋଗୁଣ ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଜୟ କରେ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଯଶ ଓ ଧନ-ଶ୍ରୀ ପାଇଁ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରେ। ରଜସରେ ସେ ଚିନ୍ତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ଭୋଗେ।
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
ଯେତେବେଳେ ମୂଢ ଓ ଜଡ ତମୋଗୁଣ ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଜୟ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଚେତନାକୁ ଢାକି ମନୁଷ୍ୟକୁ ମୂର୍ଖ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରେ। ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ପଡି ସେ ଅତି ନିଦ୍ରା କରେ, ମିଥ୍ୟା ଆଶା ଧରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଂସା ଦେଖାଏ।
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବିଷୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟତା ଓ ମନରୁ ଅସଙ୍ଗତା ଜନ୍ମେ। ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଜାଣ—ଏଠାରେ ମୋତେ ଅନୁଭବ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳେ।
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
ଅତି କ୍ରିୟାଶୀଳତାରୁ ବୁଦ୍ଧିର ବିକୃତି, ଗ୍ରହଣେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବିଷୟରୁ ନ ଛୁଟିବା, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ମନର ଅସ୍ଥିର ଭ୍ରାନ୍ତି—ଏହି ଲକ୍ଷଣରେ ରଜୋଗୁଣକୁ ଚିହ୍ନ।
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ଶିଥିଳ ହୋଇ ଶେଷରେ ଲୟ ହୁଏ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଧରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ନଷ୍ଟପ୍ରାୟ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଗ୍ଲାନି ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହାକୁ ତମୋଗୁଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଜାଣ।
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ରଜୋଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଏବଂ ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତମୋଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରୁ ଜାଗରଣ, ରଜୋଗୁଣରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଏବଂ ତମୋଗୁଣରୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆସେ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ । ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବା ତୁରୀୟ ଏହି ତିନୋଟି ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ରହିଥାଏ ।
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଗମନ କରନ୍ତି । ତମୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଅଧୋଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ନିମ୍ନ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନିଏ ଏବଂ ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ଭ୍ରମଣ କରେ ।
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ଥାଇ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି । ରଜୋଗୁଣରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ତମୋଗୁଣରେ ମରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ, ସେମାନେ ମୋତେ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
ଯେଉଁ କର୍ମ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ଫଳର ଆଶା ବିନା କରାଯାଏ, ତାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଟେ । ଫଳର କାମନା ରଖି କରାଯାଉଥିବା କର୍ମ ରାଜସିକ ଏବଂ ହିଂସା ଓ ଈର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ କର୍ମ ତାମସିକ ଅଟେ ।
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
କୈବଲ୍ୟରୂପ ଜ୍ଞାନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଦ୍ୱୈତ-ବିକଳ୍ପାଶ୍ରିତ ଜ୍ଞାନ ରାଜସ; ଜଡ ପ୍ରାକୃତ ଜ୍ଞାନ ତାମସ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ନିଷ୍ଠ, ସେ ନିର୍ଗୁଣ—ଗୁଣାତୀତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
ବନରେ ବାସ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଗ୍ରାମ/ନଗରରେ ବାସ ରାଜସ; ଜୁଆଘରରେ ବାସ ତାମସ। ଯେଉଁଠି ମୋର ନିବାସ, ସେଠା ନିର୍ଗୁଣ—ଗୁଣାତୀତ।
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
ଆସକ୍ତିହୀନ କର୍ତ୍ତା ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ରାଗରେ ଅନ୍ଧ କର୍ତ୍ତା ରାଜସ; ସ୍ମୃତିଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ଧର୍ମାଧର୍ମ ବିବେକ ହରାଇଥିବା କର୍ତ୍ତା ତାମସ। କିନ୍ତୁ ଯେ କର୍ତ୍ତା ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ସେ ନିର୍ଗୁଣ—ଗୁଣାତୀତ।
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଫଳକାମୀ କର୍ମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରାଜସ; ଅଧର୍ମରେ ଥିବା ଶ୍ରଦ୍ଧା ତାମସ। କିନ୍ତୁ ମୋର ସେବା-ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନିର୍ଗୁଣ—ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣାତୀତ।
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
ପଥ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସହଜରେ ମିଳୁଥିବା ଆହାର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ତୁରନ୍ତ ସୁଖ ଦେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଆହାର ରାଜସ; ଅଶୁଚି ଏବଂ କଷ୍ଟଦାୟକ ଆହାର ତାମସ।
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
ଆତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବ ସୁଖ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ବିଷୟଭୋଗରୁ ଉଦ୍ଭବ ସୁଖ ରାଜସ, ମୋହ ଓ ଅଧୋଗତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ସୁଖ ତାମସ; କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ସୁଖ ନିର୍ଗୁଣ, ଅତୀତ।
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦେଶ, କର୍ମଫଳ, କାଳ, ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ, କର୍ତ୍ତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଚେତନାର ଅବସ୍ଥା, ଜୀବର ଆକୃତି/ଯୋନି ଓ ମୃତ୍ୟୁପର ଗତି—ଏ ସବୁ ତ୍ରିଗୁଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର।
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଜୀବ (ପୁରୁଷ) ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ସଂଯୋଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଭାବ ଗୁଣମୟ। ଦେଖା, ଶୁଣା, କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତିତ—ସବୁ ଗୁଣରେ ଗଠିତ।
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ ଉଦ୍ଧବ! ପୁରୁଷର ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସୃତି ଗୁଣଜ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଯେ ଜୀବ ଚିତ୍ତଜ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରେ, ସେ ଭକ୍ତିଯୋଗେ ମୋତେ ନିଷ୍ଠା କରି ମୋ ପ୍ରେମଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
ଏହେତୁ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ କରାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ଏହି ମାନବଦେହ ପାଇ, ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ଗୁଣସଙ୍ଗକୁ ଝାଡ଼ିଦେଇ କେବଳ ମୋ ପ୍ରେମଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
ନିଃସଙ୍ଗ, ଅପ୍ରମତ୍ତ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଦ୍ୱାନ ମୁନି ମୋତେ ଭଜନ କରୁ। ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ସେବାଦ୍ୱାରା ରଜ ଓ ତମକୁ ଜୟ କରୁ।
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠ ଓ ଶାନ୍ତବୁଦ୍ଧି ମୁନି ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିରପେକ୍ଷ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରୁ। ତେବେ ଗୁଣମୁକ୍ତ ଜୀବ ବନ୍ଧନକାରଣ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
ମନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଭୌତିକ ଚେତନାଜନ୍ୟ ଗୁଣମାନରୁ ମୁକ୍ତ ଜୀବ ମୋର ପରବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପାନୁଭବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ନ ବାହାରେ ଭୋଗ ଖୋଜେ, ନ ଭିତରେ ତାହା ସ୍ମରଣ କରେ।
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.