Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସୁସଂଗଠିତ ଉପଦେଶ ଅବ୍ୟାହତ ରହେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭେଦ‑ଭ୍ରମ ନିବାରଣ ପାଇଁ ସାଂଖ୍ୟ ରୀତିରେ ସୃଷ୍ଟି‑ପ୍ରଳୟର ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରକଟତା ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା‑ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ଅଭେଦ; ଲୀଳା ଓ ଜୀବଙ୍କ ଭୋଗପ୍ରବୃତ୍ତି ପାଇଁ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବ ଭାବେ ଭାସେ। ଭଗବଦ୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୁଣ କ୍ଷୋଭିତ ହୋଇ ସୂତ୍ର/ମହତ୍, ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା, ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କ ଅଧିଦେବତା ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଗଢ଼େ; ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ‑ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଗତି‑ଗନ୍ତବ୍ୟର ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତାପରେ ନିରୋଧକ୍ରମରେ ଦେହ‑ବିଶ୍ୱ କ୍ରମେ ଭୂତ, ଗୁଣ, ଦେବତା, ମନ, ଅହଂକାର, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି, କାଳ, ମହାପୁରୁଷରେ ଲୀନ ହୋଇ ଶେଷରେ କେବଳ ପରମାତ୍ମା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରି ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇ ଦ୍ୱୈତ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶକୁ ରୋକେ ଏବଂ ସ୍ଥିର ଭକ୍ତି‑ସଂଶୟନିବୃତ୍ତି ପଥ ଦେଖାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିଥିବା ସାଂଖ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର କହିବି। ଏହା ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଦ୍ୱୈତର କଳ୍ପିତ ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
ଆଦି କୃତଯୁଗରେ—ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ବିବେକରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ—ଏବଂ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଏକମାତ୍ର, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଥିଲା। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ସହ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
ସେଇ ପରମ ସତ୍ୟ ମାୟାଫଳରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱୈତରହିତ, ବାକ୍ ଓ ମନର ଅଗୋଚର, ମହାନ; ସେ ଦ୍ୱିଧା ହେଲେ—ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବ, ଯେମାନେ ତାହାର ପ୍ରକଟତାକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀରେ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି—ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ ଓ ସ୍ଥୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ଉଭୟକୁ ଧାରଣ କରେ। ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ପୁରୁଷ (ଜୀବ), ଯାହାକୁ ଭୋକ୍ତା କୁହାଯାଏ।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
ମୋର ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି କ୍ଷୋଭିତ ହେଲା ଏବଂ ପୁରୁଷ (ଜୀବ)ର ଅନୁମତି ମିଳିଲାବେଳେ, ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣ—ତମ, ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ—ପ୍ରକଟ ହେଲା; ବଦ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅବଶିଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
ସେହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସୂତ୍ର (ପ୍ରଧାନ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ତାହା ସହ ମହତ୍-ତତ୍ତ୍ୱ ଯୁକ୍ତ ହେଲା। ପରେ ମହତ୍-ତତ୍ତ୍ୱର ବିକାରରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମିଲା, ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କର ମୋହର କାରଣ।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
ତନ୍ମାତ୍ରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କାରଣ ଥିବା ଅହଂକାର ଚିତ୍-ଅଚିତ୍ ଉଭୟକୁ ଧାରଣ କରି ତ୍ରିବିଧ ହୁଏ: ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ), ତୈଜସ (ରାଜସ) ଓ ତାମସ।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
ତମୋଗୁଣୀ ଅହଂକାରରୁ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ରଜୋଗୁଣୀ ଅହଂକାରରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ (ବୈକୃତ) ଅହଂକାରରୁ ଏକାଦଶ ଦେବତା ଉଦ୍ଭବିଲେ।
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
ମୋର ପ୍ରେରଣାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ନିୟମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ସମେତି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେହି ମୋର ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ।
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
କାରଣଜଳରେ ଭାସୁଥିବା ସେହି ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଲି। ମୋର ନାଭିରୁ ‘ବିଶ୍ୱ’ ନାମକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବିଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ରଜୋଗୁଣଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମହାତପ କଲେ ଏବଂ ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ—ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ସେମାନଙ୍କର ପାଳକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
ସ୍ୱର୍ଲୋକ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଭୁବର୍ଲୋକ ଭୂତ-ପ୍ରେତାଦିଙ୍କର ପଦ ହେଲା, ଏବଂ ଭୂର୍ଲୋକ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଧାମ ହେଲା। ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହି ତିନି ବିଭାଗରୁ ପରେ ଉନ୍ନତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀର ତଳେ ଅସୁର ଓ ନାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏଭଳି ତ୍ରିଗୁଣମୟ କର୍ମାନୁସାରେ ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ଗତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମହର୍ଲୋକ, ଜନୋଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକର ନିର୍ମଳ ଗତି ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ମୋର ପରମ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
କାଳଶକ୍ତିରୂପ ଧାତା ଭାବେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ କର୍ମଫଳ ସଜାଇ ରଖିଛି। ତେଣୁ ଗୁଣପ୍ରବାହର ଏହି ମହାନଦୀରେ ଜୀବ କେବେ ଉପରକୁ ଉଠେ, କେବେ ପୁଣି ଡୁବେ।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
ଏହି ଜଗତରେ ଯେ କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ—ଛୋଟ କି ବଡ଼, କୃଶ କି ସ୍ଥୂଳ—ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ (ଜୀବାତ୍ମା) ଉଭୟର ସଂଯୋଗ ଧାରଣ କରେ।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ଯାହାର ଯେ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ, ସେଇ ତାହାର ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଟେ। ବିକାର କେବଳ ବ୍ୟବହାର ସୁବିଧା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମ-ରୂପ—ଯେପରି ସୁନାରୁ କଙ୍କଣ-କୁଣ୍ଡଳ, ମାଟିରୁ ଘଡ଼ା-ଥାଳି; ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସୁନା-ମାଟି ରହେ, ତେଣୁ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆଧାର ରୂପେ ଅଛି।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
ଯେ ପୂର୍ବ ପଦାର୍ଥକୁ ଉପାଦାନ କରି ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଯାହାର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ସେଇ—ତାହା ‘ସତ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
ଯାହାର ଉପାଦାନ ପ୍ରକୃତି, ଯାହାର ଆଧାର ପରମ ପୁରୁଷ ମହାବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ କାଳ ଯାହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—ପ୍ରକୃତି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ କାଳ—ଏ ତ୍ରୟ ମୁଁ ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମ।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କ୍ରମକ୍ରମେ ନିତ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଗୁଣମୟ ମହା ପ୍ରବାହ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
ମୁଁ ବିରାଟ୍-ରୂପର ଆଧାର; ଲୋକମାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନନ୍ତ ବିଚିତ୍ରତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ପଞ୍ଚଭୂତର ସମନ୍ୱୟରେ ଭୁବନସହିତ ବିଶେଷ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ପ୍ରଳୟକାଳେ ଜୀବର ନଶ୍ୱର ଦେହ ଅନ୍ନରେ ଲୀନ ହୁଏ; ଅନ୍ନ ଧାନ୍ୟରେ, ଧାନ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ, ପୃଥିବୀ ଗନ୍ଧ-ତନ୍ମାତ୍ରାରେ। ଗନ୍ଧ ଜଳରେ, ଜଳ ରସରେ, ରସ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ରୂପରେ; ରୂପ ସ୍ପର୍ଶରେ, ସ୍ପର୍ଶ ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ରାରେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନଙ୍କରେ, ସେମାନେ ମନରେ, ମନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂକାରରେ; ଶବ୍ଦ ତାମସ ଅହଂକାରରେ, ତାହା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣମାନେରେ, ଗୁଣ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ କାଳରେ; କାଳ ମହାପୁରୁଷରେ, ଏବଂ ସେ ଜୀବବୀଜ ଅଜନ ପରମାତ୍ମା ମୋରେ ଲୀନ ହୁଏ। ମୁଁ ଏକା ଆତ୍ମା, ନିଜେ ନିଜରେ ସ୍ଥିତ; ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ମୋଠାରୁ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ଗନ୍ଧ ଜଳରେ ଲୀନ ହୁଏ ଏବଂ ଜଳ ନିଜ ଗୁଣ ରସରେ ଲୀନ ହୁଏ | ରସ ଅଗ୍ନିରେ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ରୂପରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ |
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ରୂପ ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶରେ ଲୀନ ହୁଏ | ସ୍ପର୍ଶ ଆକାଶରେ ଏବଂ ଆକାଶ ଶବ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଏ | ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି |
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ ମନରେ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂକାର) ଲୀନ ହୁଏ | ଶବ୍ଦ ତାମସ ଅହଂକାରରେ ଏବଂ ସେହି ଅହଂକାର ମହତ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଏ |
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ସେହି ମହତ-ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜ ଗୁଣରେ ଲୀନ ହୁଏ | ସେହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବିନାଶୀ କାଳରେ ଲୀନ ହୁଏ |
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
କାଳ ମାୟାମୟ ଜୀବରେ (ମହାପୁରୁଷ) ଲୀନ ହୁଏ, ଏବଂ ଜୀବ ମୋ ଠାରେ (ଅଜନ୍ମା ପରମାତ୍ମା) ଲୀନ ହୁଏ | ଶେଷରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ଯିଏ ନିଜ ଠାରେ ସ୍ଥିତ |
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
ଯେପରି ଆକାଶର ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ନଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରଳୟ-ବିଜ୍ଞାନର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଗମ୍ଭୀର ସାଧକର ମନରୁ ଦ୍ୱୈତ-ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରେ। ମାୟା ଯଦି ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
ପର ଓ ଅପର—ଦୁହିଁକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଦେଖୁଥିବା ମୁଁ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟକୁ ଅନୁଲୋମ-ପ୍ରତିଲୋମ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ କହିଥିବା ଏହି ସାଂଖ୍ୟବିଧି ସନ୍ଦେହ-ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଛେଦି ଭ୍ରମକୁ ନଶ୍ୟ କରେ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).