Adhyaya 21
Dharma, Purity, and the Inner Purpose of the Vedas (Karma-kāṇḍa Reoriented to Bhakti)
ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଏଠାରେ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଭଗବାନ ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧି–ଅଶୁଦ୍ଧିର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିଭାଜନ କରି କହନ୍ତି—ଭକ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟଶୈଳୀର ବିବେକ, ଓ ସ୍ୱଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ଅଧିକୃତ ପଥ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଜୀବ ସଂସାରରେ ପଡ଼େ, ନିଜ ଯଥାସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିରତା ହିଁ ପୁଣ୍ୟ। ଦେଶ, କାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧି ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଦୂଷିତ ଭୂମିର ନିୟମ, ଶୁଭ ସମୟ, ଏବଂ ମାଟି, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, କାଳ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ‘ପୁଷ୍ପିତ’ ବେଦୀୟ ଫଳବାକ୍ୟର ସମାଲୋଚନା—ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟାସକ୍ତଙ୍କୁ ଲୋଭାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେନାହିଁ। ଓଁକାର ଓ ଛନ୍ଦ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କରେ ଲୀନ ହୁଏ; କର୍ମକାଣ୍ଡ, ଉପାସନାକାଣ୍ଡ, ଜ୍ଞାନକାଣ୍ଡ ସବୁ ଗୁପ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ସୂଚାଏ—ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉଦ୍ଧବଗୀତାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଭଗବତ୍ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଶରଣାଗତି ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟତ କର୍ମରୂପ ମୋର ଏହି ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବଶେ ତୁଚ୍ଛ ଭୋଗକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିବା ଲୋକେ ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଘୁରନ୍ତି।
Verse 2
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥
ନିଜ ନିଜ ଅଧିକାର (ସ୍ୱଧର୍ମ) ମଧ୍ୟରେ ଯେ ନିଷ୍ଠା, ସେହି ଗୁଣ (ପୁଣ୍ୟ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ବିପରୀତ ଭ୍ରମଣ ଦୋଷ (ପାପ) — ଏହି ଦୁଇର ନିଶ୍ଚୟ।
Verse 3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ ଉଦ୍ଧବ, ସମାନ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବିଚାର ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁଣ-ଦୋଷ ଓ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦେଖି ଶୁଦ୍ଧି-ଅଶୁଦ୍ଧିର ବିଧି ହୁଏ—ଧର୍ମ, ବ୍ୟବହାର ଓ ଜୀବନଯାତ୍ରାର ନିର୍ବାହ ପାଇଁ।
Verse 4
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥
ସାଂସାରିକ ଧର୍ମନିୟମର ଭାର ବହନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଆଚାରମାର୍ଗ ପ୍ରକାଶ କରିଛି।
Verse 5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଦେହର ଧାତୁ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥାବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଏ ସବୁ ଏକମାତ୍ର ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।
Verse 6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ, ସମସ୍ତ ଦେହ ଏକେ ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଗଠିତ ଥିବାରୁ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବମାନେ ନିଜ ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରିବେ ବୋଲି ବେଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ରୂପ କଳ୍ପନା କରେ।
Verse 7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
ହେ ସାଧୁ ଉଦ୍ଧବ, ଭୌତିକ କର୍ମକୁ ସୀମିତ କରିବା ପାଇଁ ଦେଶ, କାଳ ଆଦି ସହ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଥୋଚିତ-ଅଯଥୋଚିତ ଗୁଣ-ଦୋଷକୁ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛି।
Verse 8
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ କୃଷ୍ଣସାର ମୃଗ ନାହାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ନାହିଁ, କିକଟ ପରି ବଞ୍ଜର ଭୂମି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ରତା ଅବହେଳିତ ହୁଏ, ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଅପବିତ୍ର ଅଟେ |
Verse 9
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
ଯେଉଁ ସମୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଉପଯୁକ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଟେ, ତାହା ପବିତ୍ର ଅଟେ | ଯେଉଁ ସମୟ କର୍ମରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହା ଅପବିତ୍ର ଅଟେ |
Verse 10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଶୁଦ୍ଧି ବା ଅଶୁଦ୍ଧି ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁର ସଂପର୍କ, ବଚନ, ସଂସ୍କାର, କାଳର ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ |
Verse 11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ପାପର ପ୍ରଭାବ ପକାଇବ କି ନାହିଁ, ତାହା ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ସମ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଶାରୀରିକ ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ |
Verse 12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
ଶସ୍ୟ, କାଠ, ଅସ୍ଥି, ସୂତା, ତରଳ ପଦାର୍ଥ, ଧାତୁ, ଚମଡା ଏବଂ ମାଟିର ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସମୟ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ମାଟି ଏବଂ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କିମ୍ବା ମିଳିତ ଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ |
Verse 13
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
ଯେ ଶୋଧନଦ୍ରବ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମଲିନ ଆବରଣକୁ ହଟାଇ ତାହାକୁ ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରାଇ ଦିଏ, ସେହିଟି ତାହାର ଯଥୋଚିତ ଶୌଚ ମନାଯାଏ।
Verse 14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्द्विज: ॥ १४ ॥
ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପ, ବୟସ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବଳ, ସଂସ୍କାରକର୍ମ, ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ମୋ ସ୍ମୃତିରେ—ଆତ୍ମଶୌଚ ହୁଏ। ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ କର୍ମ ଆଚରଣ କରୁ।
Verse 15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥
ମନ୍ତ୍ର ଯଥାଯଥ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଜପ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ କର୍ମ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦେଶ, କାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା, ମନ୍ତ୍ର ଓ କର୍ମ—ଏହି ଛଅର ଶୁଦ୍ଧିରେ ଧର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ତାହାର ବିପରୀତ ଅଧର୍ମ।
Verse 16
क्वचिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
କେବେ କେବେ ବିଧିବଳରେ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ବିଧିଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି ବିଶେଷ ନିୟମ ଗୁଣ-ଦୋଷର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭେଦକୁ ମିଟାଇ ଦିଏ।
Verse 17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥
ଯେ କର୍ମ ଉନ୍ନତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପତନ କରାଏ, ସେହି କର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ପତିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପାତକ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ ଯେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି ସେ ଆଉ କେତେ ତଳକୁ ପଡ଼ିବ? ନିଜ ସ୍ୱଭାବଦ୍ୱାରା ନିୟତ ଭୌତିକ ସଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଜାତ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ।
Verse 18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥
ଯେଉଁ ଯେଉଁ ପାପମୟ କିମ୍ବା ଭୋଗମୟ କର୍ମରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେହି ସେହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଧର୍ମ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷେମକର, ଶୋକ-ମୋହ-ଭୟ ହରେ।
Verse 19
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥
ବିଷୟମାନଙ୍କରେ ଗୁଣ ଆରୋପ କରିବାରୁ ମନୁଷ୍ୟର ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏ। ସେଇ ଆସକ୍ତିରୁ କାମ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ କାମରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଲି/କଳହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 20
कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥
କଳହରୁ ଦୁର୍ବିଷହ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମେ, ତାହା ପଛେ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଅନୁସରେ। ସେଇ ତମସ ଶୀଘ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟାପକ ଚେତନାକୁ ଗ୍ରସି ନେଏ।
Verse 21
तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥
ହେ ସାଧୁ ଉଦ୍ଧବ! ସେଇ ସତ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ହୀନ ଜନ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟ ସମାନ ଗଣାଯାଏ। ତେଣୁ ସେ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୂର୍ଛିତ କିମ୍ବା ମୃତ ପରି ଜଡ ହୁଏ।
Verse 22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥
ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ହେତୁ ମନୁଷ୍ୟ ନ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ନ ଅନ୍ୟକୁ। ଗଛ ପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ବଞ୍ଚି ସେ ବ୍ୟର୍ଥ ଜୀବନ କାଟେ—କେବଳ ଧମଣି ପରି ଶ୍ୱାସ ନିଏ।
Verse 23
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥
ଫଳଶ୍ରୁତି ଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରବାକ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ ନାହିଁ; ଶ୍ରେୟକର ଧର୍ମକର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରିବାକୁ ଏହା ଲୋଭନୀୟ ଆମିଷ, ଯେପରି ଶିଶୁକୁ ଔଷଧ ଖୁଆଇବାକୁ ମିଠା କଥା।
Verse 24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
କେବଳ ଜନ୍ମ ହେବାମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଷୟସୁଖ, ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମନରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏପରି ତାଙ୍କର ମନ ଆତ୍ମହିତକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଅନର୍ଥକାରଣରେ ଲୀନ ହୁଏ।
Verse 25
न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥
ଯେମାନେ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାପମୟ ସଂସାରପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରି କ୍ରମେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତେବେ ଯେମାନେ ବେଦବିଧିକୁ ଶୁଣନ୍ତି, ସେହି ମୂଢମାନଙ୍କୁ ବିଷୟଭୋଗରେ ପୁନଃ କାହିଁକି ଉତ୍ସାହିତ କରିବେ ବୁଦ୍ଧ?
Verse 26
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ନ ବୁଝି କିଛି କୁବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ବେଦର ଫୁଲେଇଥିବା ଫଳଶ୍ରୁତିକୁ ହିଁ ପରମ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ କଦାପି ଏପରି କହନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 27
कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥
କାମ, କୃପଣତା ଓ ଲୋଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକେ ପୁଷ୍ପକୁ ହିଁ ଫଳ ଭାବନ୍ତି; ଅଗ୍ନିର ଚମକରେ ମୋହିତ ଓ ଧୂଆଁରେ ଶ୍ୱାସରୋଧ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 28
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଯେମାନେ ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ସମ୍ମାନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ମୋଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ମୋ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ। ସେମାନେ କୁହୁଡ଼ି ଢାକା ଚକ୍ଷୁବାନଙ୍କ ପରି।
Verse 29
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
ବିଷୟାସକ୍ତ ଲୋକେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କହିତ ବେଦଜ୍ଞାନର ଗୁହ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି ହିଂସାରେ ରାଗ ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଯଜ୍ଞରେ ତାହାର ଆଜ୍ଞା ଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ନିର୍ଦୋଷ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇ, ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଭୂତଗଣର ନାୟକମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 30
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
ବିଷୟାସକ୍ତ ଲୋକେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କହିତ ବେଦଜ୍ଞାନର ଗୁହ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି ହିଂସାରେ ରାଗ ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଯଜ୍ଞରେ ତାହାର ଆଜ୍ଞା ଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ନିର୍ଦୋଷ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇ, ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଭୂତଗଣର ନାୟକମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 31
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥
ଏହି ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ—ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍। ଯେପରି ମୂର୍ଖ ବଣିକ ନିର୍ଥକ ଅନୁମାନୀ ବ୍ୟବସାୟରେ ନିଜ ସତ୍ୟ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେପରି ମୋହିତ ଲୋକେ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନକୁ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗୋନ୍ନତିର କଳ୍ପିତ ଆଶୀର୍ବାଦକୁ ହୃଦୟରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।
Verse 32
रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥
ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମ ଗୁଣରେ ନିଷ୍ଠ ଲୋକେ, ସେହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 33
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
ଦେବତାପୂଜକମାନେ ଭାବନ୍ତି— “ଏହି ଜୀବନରେ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଭୋଗ କରିବୁ; ଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ପୁଣି ଏଠାକୁ ଫେରି ମହାଗୃହସ୍ଥ ଓ ମହାକୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେବୁ।” ବେଦର ପୁଷ୍ପିତ ବାଣୀରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ଅତି ଅହଂକାରୀ ଓ ଅତି ଲୋଭୀ ଲୋକଙ୍କୁ ମୋ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ—କଥା ମଧ୍ୟ ରୁଚେ ନାହିଁ।
Verse 34
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
ଏହିପରି ବେଦର ପୁଷ୍ପିତ ବାଣୀରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ଅତି ଅହଂକାରୀ ଓ ଅତି ଲୋଭୀ ଲୋକଙ୍କୁ ମୋ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ—କଥା ମଧ୍ୟ ରୁଚେ ନାହିଁ; କାରଣ ତାଙ୍କରେ ଭକ୍ତିରସ ଜାଗେ ନାହିଁ।
Verse 35
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
ଏହି ବେଦ ତ୍ରିକାଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ବ୍ରହ୍ମ-ଆତ୍ମାର ବିଷୟକୁ ହିଁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଋଷି ଓ ମନ୍ତ୍ର ପରୋକ୍ଷ, ଗୁଢ଼ ଭାଷାରେ କହନ୍ତି; ଏପରି ଗୋପନ ପରୋକ୍ଷ ବର୍ଣ୍ଣନା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ।
Verse 36
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥
ବେଦସ୍ୱରୂପ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଏହା ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ସ୍ତରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ବୈଦିକ ଧ୍ୱନି ଅନନ୍ତ, ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅଗାଧ।
Verse 37
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
ଅନନ୍ତଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ମୁଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଓଁକାରରୂପ ବୈଦିକ ଧ୍ୱନିକୁ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥାପନ କରେ। ସେ ଧ୍ୱନି ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପେ ଏମିତି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ, ଯେପରି କମଳଡ଼ଣ୍ଡର ନାରର ଗୋଟିଏ ତନ୍ତୁ।
Verse 38
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
ଯେପରି ମକଡ଼ା ନିଜ ହୃଦୟରୁ ଜାଲ ବାହାର କରି ମୁଖଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼େ, ସେପରି ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ହୃଦୟ-ଆକାଶରୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶରୂପ ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ଆଦ୍ୟ ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; ଏହା ସମସ୍ତ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅମୃତମୟ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ।
Verse 39
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଛନ୍ଦୋମୟ ଓ ଅମୃତମୟ ହୋଇ ବେଦଧ୍ୱନିକୁ ସହସ୍ର ପଥରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି; ଏହା ଓଁକାରରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣ—ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ସ୍ୱର, ଊଷ୍ମ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ—ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ।
Verse 40
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
ସେ ପ୍ରଭୁ ବିଚିତ୍ର ଭାଷାରୂପେ ବିସ୍ତୃତ ବେଦବାଣୀକୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଛନ୍ଦ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଚାରି ଅକ୍ଷର ଅଧିକ ଥିବା ପରି, ଅନନ୍ତପାର ମହାନ୍ ଧ୍ୱନିରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଶେଷେ ସେଇ ବେଦଧ୍ୱନିକୁ ନିଜେ ନିଜ ଭିତରେ ଆହରଣ କରନ୍ତି।
Verse 41
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥
ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ—ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅତିଛନ୍ଦ, ଅତ୍ୟଷ୍ଟି, ଅତିଜଗତୀ ଏବଂ ଅତିବିରାଟ୍।
Verse 42
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
ବେଦବିଦ୍ୟାର ଗୁପ୍ତ ହୃଦୟ—‘ଏହା କ’ଣ ବିଧାନ କରେ, କ’ଣ କହେ, କାହାକୁ ଅନୁବାଦ/ପୁନରୁକ୍ତି କରି କାହାର ବିକଳ୍ପ ଦେଉଛି?’—ଏହାକୁ ଏହି ଲୋକରେ ମୋ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ସତ୍ୟରେ ଜାଣେ ନାହିଁ।
Verse 43
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥
ମୁଁ ହିଁ ବେଦବିହିତ ଯଜ୍ଞ ଓ ମୁଁ ହିଁ ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା। ମୋତେ ନାନା ଦାର୍ଶନିକ ବିକଳ୍ପରୂପେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ମୋତେ ହିଁ ଖଣ୍ଡନ କରାଯାଏ। ଏଭଳି ବେଦୀୟ ଶବ୍ଦ ମୋତେ ସମସ୍ତ ବେଦାର୍ଥର ସାର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ବେଦମାନେ ଦ୍ୱୈତକୁ ମୋର ମାୟାଶକ୍ତିମାତ୍ର ଭାବେ ବିଚାର କରି ଶେଷରେ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ କରି ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Because for conditioned souls burdened by mundane dharma, regulated distinctions of purity help restrain sense-driven behavior and stabilize svadharma. The chapter simultaneously subordinates these rules to the higher purifier—remembrance of Kṛṣṇa—showing that external śuddhi is a pedagogical support meant to mature into internal God-consciousness.
It treats such statements as inducements (arthavāda): they motivate materially attached people to perform regulated, beneficial duties rather than unrestrained vice. Yet they are not the Veda’s confidential conclusion; the final purport is realization of Bhagavān, who is the sacrifice, the worshipable object, and the meaning established after philosophical analysis.
Kṛṣṇa states that only He fully knows the Vedas’ confidential purpose—what karma-kāṇḍa rituals actually aim at, what upāsanā-kāṇḍa worship formulas truly indicate, and what jñāna-kāṇḍa hypotheses ultimately resolve—because all three are meant to converge upon Him as āśraya.
Acceptance of sense objects as desirable produces attachment; attachment generates lust; lust leads to quarrel; quarrel produces anger; anger deepens ignorance; and ignorance eclipses intelligence—leaving the person ‘dead-like,’ forgetful of self and others, and trapped in saṁsāra.