Adhyaya 12
Sādhu-saṅga, the Gopīs’ Prema, and the Veda’s Culmination in Exclusive Surrender
ଉଦ୍ଧବଗୀତାର ପ୍ରବାହରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ କହନ୍ତି ଯେ ମୋକ୍ଷ ଓ ଭଗବତ୍-ପ୍ରାପ୍ତିର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାରଣ ସାଧୁ-ସଙ୍ଗ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି; ପୁଣ୍ୟ-ତପସ୍ୟା ଆଦି ସାଧନର ସମୁଚ୍ଚୟ ନୁହେଁ। ସେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଅହିଂସା, ବେଦପାଠ, ତପ, ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ଦେବପୂଜା ଇତ୍ୟାଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ପରି ତାଙ୍କୁ ‘ବାନ୍ଧେ’ ନାହିଁ। ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଦେଖାନ୍ତି ଯେ ଭକ୍ତ-ସଙ୍ଗରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବାଯାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଶେଷରେ ବୃନ୍ଦାବନବାସୀ, ବିଶେଷକରି ଗୋପୀମାନଙ୍କର କୃଷ୍ଣ-ବିରହରେ ପ୍ରକାଶିତ ପରମ ପ୍ରେମକୁ ଶିଖର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ସନ୍ଦେହରେ ଭଗବାନ ବେଦଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପ୍ରକାଶ, ଜଗତକୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ, ଏବଂ ସଂସାର-ବୃକ୍ଷ ଉପମା କହି ଜ୍ଞାନ-ଶସ୍ତ୍ରରେ ତାହା କାଟି, ଭଗବତ୍-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପରେ ସେହି ଉପାୟକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ନିଷ୍କର୍ଷ: ବେଦ ଓ ବିଚାର ସହାୟକ; ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ କୃଷ୍ଣରେ ଏକାନ୍ତ ଶରଣାଗତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ, ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଧର୍ମ; ବେଦପାଠ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତ, ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା—ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବଶ ହୁଏନି। ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ବେଦମନ୍ତ୍ର, ତୀର୍ଥ, ନିୟମ-ଯମ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ହରେ, ସେଇ ମୋତେ ଭକ୍ତର ବଶ କରେ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଧର୍ମାଚରଣ, ବେଦପାଠ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତ, ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା; ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ତୀର୍ଥସେବା, ନିୟମ-ଯମ—ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବଶ ହୁଏନି। କିନ୍ତୁ ମୋର ଶୁଦ୍ଧଭକ୍ତଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଯେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ହରେ, ସେଇ ସତ୍ସଙ୍ଗ ମୋତେ ଭକ୍ତର ଅଧୀନ କରେ।
Verse 3
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଆବଦ୍ଧ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଇ ମୋର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଦୈତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ, ବିଦ୍ୟାଧର; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ନାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଅନେକେ ମୋ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବୃତ୍ରାସୁର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଆଦି; ବୃଷପର୍ବା, ବଲି ମହାରାଜ, ବାଣାସୁର, ମୟ, ବିଭୀଷଣ; ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ଗଜେନ୍ଦ୍ର, ଜଟାୟୁ, ତୁଳାଧାର, ଧର୍ମ-ବ୍ୟାଧ, କୁବ୍ଜା, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 4
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଆବଦ୍ଧ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଇ ମୋର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଦୈତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ, ବିଦ୍ୟାଧର; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ନାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଅନେକେ ମୋ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବୃତ୍ରାସୁର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଆଦି; ବୃଷପର୍ବା, ବଲି ମହାରାଜ, ବାଣାସୁର, ମୟ, ବିଭୀଷଣ; ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ଗଜେନ୍ଦ୍ର, ଜଟାୟୁ, ତୁଳାଧାର, ଧର୍ମ-ବ୍ୟାଧ, କୁବ୍ଜା, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 5
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଆବଦ୍ଧ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଇ ମୋର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଦୈତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ, ବିଦ୍ୟାଧର; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ନାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଅନେକେ ମୋ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବୃତ୍ରାସୁର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଆଦି; ବୃଷପର୍ବା, ବଲି ମହାରାଜ, ବାଣାସୁର, ମୟ, ବିଭୀଷଣ; ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ଗଜେନ୍ଦ୍ର, ଜଟାୟୁ, ତୁଳାଧାର, ଧର୍ମ-ବ୍ୟାଧ, କୁବ୍ଜା, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 6
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଆବଦ୍ଧ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଇ ମୋର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଦୈତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗୁହ୍ୟକ, ବିଦ୍ୟାଧର; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ନାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଅନେକେ ମୋ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବୃତ୍ରାସୁର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଆଦି; ବୃଷପର୍ବା, ବଲି ମହାରାଜ, ବାଣାସୁର, ମୟ, ବିଭୀଷଣ; ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ଗଜେନ୍ଦ୍ର, ଜଟାୟୁ, ତୁଳାଧାର, ଧର୍ମ-ବ୍ୟାଧ, କୁବ୍ଜା, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 7
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमा: । अव्रतातप्ततपस: मत्सङ्गान्मामुपागता: ॥ ७ ॥
ମୁଁ ଯାହାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ସେମାନେ ନ ବେଦର ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ, ନ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ, ନ କଠୋର ବ୍ରତ-ତପ କଲେ। କେବଳ ମୋ ଓ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 8
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगा: । येऽन्ये मूढधियो नागा: सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥
କେବଳ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଗୋପୀମାନେ, ଗାଈମାନେ, ଯମଲାର୍ଜୁନ ଗଛ ପରି ସ୍ଥାବର, ପଶୁମାନେ, ଝାଡ଼-ଜଙ୍ଗଲ ପରି ମୂଢ଼ଚେତନ ଜୀବ, ଏବଂ କାଳିୟ ପରି ନାଗ—ସମସ୍ତେ ସହଜରେ ମୋତେ ପାଇ ଜୀବନସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ।
Verse 9
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरै: । व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासै: प्राप्नुयाद् यत्नवानपि ॥ ९ ॥
ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ବେଦମନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟାଖ୍ୟା-ଉପଦେଶ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ—ଏସବୁରେ ଯେତେ ଯତ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 10
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ता: । विगाढभावेन न मे वियोग- तीव्राधयोऽन्यं ददृशु: सुखाय ॥ १० ॥
ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ କରି ବୃନ୍ଦାବନବାସୀମାନେ ଗଭୀର ପ୍ରେମରେ ସଦା ମୋତେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ। ତେଣୁ ଶ୍ୱାଫଲ୍କିପୁତ୍ର ଅକ୍ରୂର ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ଓ ମୋ ଭାଇ ବଳରାମଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଲେ, ମୋ ବିୟୋଗରେ ସେମାନେ ତୀବ୍ର ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 11
तास्ता: क्षपा: प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण । क्षणार्धवत्ता: पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवु: ॥ ११ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ବୃନ୍ଦାବନ ଭୂମିରେ ନିଜ ପ୍ରିୟତମ ମୋ ସହ ଗୋପୀମାନେ କାଟିଥିବା ସେ ସେ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପରି ଲାଗିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମୋ ସଙ୍ଗ ନଥିବାବେଳେ ସେଇ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ କଳ୍ପସମ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା।
Verse 12
ता नाविदन् मय्यनुषङ्गबद्ध- धिय: स्वमात्मानमदस्तथेदम् । यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्य: प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ १२ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଯେପରି ସମାଧିରେ ମୁନିମାନେ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ପରି ନାମ‑ରୂପର ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ବୃନ୍ଦାବନର ଗୋପୀମାନେ ମନରେ ମୋତେ ଏତେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ ଯେ ନିଜ ଦେହ, ଏହି ଜଗତ, କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଭାବି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ଚେତନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋତେ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ବନ୍ଧିଥିଲା।
Verse 13
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबला: । ब्रह्म मां परमं प्रापु: सङ्गाच्छतसहस्रश: ॥ १३ ॥
ମୋତେ କାମନା କରୁଥିବା ସେଇ ଅବଳା ଗୋପୀମାନେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ପ୍ରିୟତମ (ଜାର) ବୋଲି ଭାବି ମୋର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୋ ସହ ନିବିଡ଼ ସଙ୍ଗରୁ ଶତସହସ୍ର ଗୋପୀ ମୋତେ—ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ସତ୍ୟ—ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 14
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଉଦ୍ଧବ! ବିଧି‑ନିଷେଧ, ପ୍ରବୃତ୍ତି‑ନିବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଓ ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା—ସବୁକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୁଁ ପରମ ପୁରୁଷ; ତୁମେ କେବଳ ମୋର ଶରଣ ନିଅ, ସର୍ବାତ୍ମଭାବେ; ମୋ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିର୍ଭୟ ହେବ।
Verse 15
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ବିଧି‑ନିଷେଧ, ପ୍ରବୃତ୍ତି‑ନିବୃତ୍ତି, ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଓ ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା—ସବୁକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ପୁରୁଷ ମୋର ଶରଣ ନିଅ। ସର୍ବାତ୍ମଭାବେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କର; ମୋ କୃପାରେ ତୁମେ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିର୍ଭୟ ହେବ।
Verse 16
श्रीउद्धव उवाच संशय: शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मन: ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ—ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच स एष जीवो विवरप्रसूति: प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्ट: । मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठ: ॥ १७ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ, ମୁଁ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଆଦିନାଦ ସହିତ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ଜୀବନ ଦେଉଛି। ମନ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଅନୁଭବ୍ୟ; ଏବଂ ମାତ୍ରା, ସ୍ୱର, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣଭେଦଯୁକ୍ତ ବେଦଧ୍ୱନିରୂପେ ମୁଁ ସ୍ଥୂଳ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 18
यथानल: खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमान: । अणु: प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥
ଯେପରି କାଠକୁ ଜୋରେ ଘସିଲେ ବାୟୁସଂଯୋଗରେ ଉଷ୍ମା ଜନ୍ମେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ପରେ ଘିଅ ଅର୍ପଣ କଲେ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ—ସେପରି ବେଦର ବାଣୀ-ଧ୍ୱନିରେ ମୁଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 19
एवं गदि: कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्श: श्रुतिश्च । सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमान: सूत्रं रज:सत्त्वतमोविकार: ॥ १९ ॥
ବାକ୍, ହାତ, ପାଦ, ଉପସ୍ଥ ଓ ପାୟୁ—ଏହା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା; ନାସା, ଜିଭ, ଚକ୍ଷୁ, ଚର୍ମ ଓ କର୍ଣ୍ଣ—ଏହା ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା; ଏବଂ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ, ଅହଂକାରର ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ରିୟା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୂତ୍ର-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃ ଗୁଣବିକାର—ଏସବୁକୁ ମୋର ଭୌତିକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 20
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि- रव्यक्त एको वयसा स आद्य: । विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ २० ॥
ଯେପରି ଏକ ଖେତର ମାଟିରେ ଅନେକ ବୀଜ ପଡିଲେ ଅସଂଖ୍ୟ ଗଛ, ଝାଡ଼, ଶାକସବ୍ଜି ଇତ୍ୟାଦି ଜନ୍ମେ, ସେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଉଥିବା ନିତ୍ୟ ଏକ ପରମେଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିର ପାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କାଳକ୍ରମେ ସେ ତ୍ରିଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ ଓ ବିଶ୍ୱ-କମଳର ମୂଳ ହୋଇ ନିଜ ଭୌତିକ ଶକ୍ତିକୁ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ପରି ଦିଶନ୍ତି।
Verse 21
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थ: । य एष संसारतरु: पुराण: कर्मात्मक: पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥
ଯେପରି ତାଣା-ବାଣା ତନ୍ତୁରେ ବୁନା ଶାଡ଼ି ଓତ-ପ୍ରୋତ ରହେ, ସେପରି ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଯାହାରେ ଓତ-ପ୍ରୋତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ରହିଛି। ଏହି ପୁରାତନ ସଂସାର-ବୃକ୍ଷ କର୍ମମୟ ଓ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଜନ୍ମାଏ; ସେପରି ଦେହ-ରୂପ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇ ପରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 22
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
ଏହି ଭୌତିକ ସଂସାର-ବୃକ୍ଷର ଦୁଇଟି ବୀଜ, ଶତଶତ ମୂଳ, ତିନିଟି କାଣ୍ଡ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି। ଏହା ପାଞ୍ଚ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏଗାରଟି ଶାଖା ରହିଛି, ଦୁଇ ପକ୍ଷୀର ନୀଡ଼, ତିନି ପ୍ରକାର ଛାଲରେ ଆବୃତ, ଦୁଇ ଫଳ ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ।
Verse 23
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
ଏହି ବୃକ୍ଷର ଗୋଟିଏ ଫଳକୁ ଗ୍ରାମେ ବସୁଥିବା, ଭୋଗଲାଲସାରେ ଗୃଧ୍ର ଓ ଗୃହାସକ୍ତ ଲୋକେ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଫଳକୁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ହଂସସଦୃଶ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେ ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଏହାକୁ ଏକ ପରମ ସତ୍ୟର ବହୁରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ମାୟାଶକ୍ତିର ପ୍ରକଟି ଭାବେ ବୁଝେ, ସେଇ ବେଦର ଅର୍ଥ ଜାଣେ।
Verse 24
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीर: । विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्त: सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥
ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ ସାବଧାନ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିକୁ ଦୃଢ଼ କର; ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଦ୍ୟା-କୁଠାରରେ ଅପ୍ରମାଦୀ ହୋଇ ଜୀବର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୌତିକ ଆବରଣକୁ କାଟିଦେ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପରେ, ସେଇ ବିଶ୍ଳେଷଣ-ଜ୍ଞାନର କୁଠାରକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର।
Frequently Asked Questions
Because sādhu-saṅga awakens śuddha-bhakti, which directly attracts Bhagavān as a person (bhakta-vaśya). Ritual, yoga, and austerity can purify or elevate, but without devotion they do not establish the loving relationship that ‘binds’ the Lord. The chapter’s repeated contrast shows that the decisive factor is the heart’s exclusive attachment to Kṛṣṇa, transmitted and nourished through association with His pure devotees.
The chapter teaches that eligibility is ultimately determined by contact with bhakti—especially via devotees—rather than by birth, ritual capacity, or scholastic attainment. By sādhu-saṅga, even those dominated by rajas and tamas can receive devotion, and devotion itself carries the soul to the Lord’s abode, as illustrated by figures like Prahlāda, Vṛtrāsura, Gajendra, Jaṭāyu, Kubjā, the gopīs, and the wives of the brāhmaṇas.
It is not a rejection of Veda as false, but a declaration of Veda’s final purport (tātparya): all subsidiary rules and ritual procedures are meant to culminate in exclusive surrender to Bhagavān. When direct refuge in Kṛṣṇa is awakened, secondary supports become nonessential, just as one leaves a boat after crossing a river.
It is an allegory of embodied saṁsāra structured by guṇa and karma. Its components (seeds, roots, trunks, branches, fruits, two birds) encode the jīva’s entanglement and the experience of enjoyment and renunciation. With guru-bhakti and sharpened knowledge, one ‘cuts’ the subtle covering (liṅga-śarīra identification) and, upon realizing Bhagavān, relinquishes even the analytic tool—resting in direct devotion and realization.
Their consciousness is portrayed as fully absorbed in Kṛṣṇa beyond self-awareness, social identity, or concern for future lives. Their viraha (anguish of separation when Kṛṣṇa leaves for Mathurā) demonstrates exclusive dependence: without Him, no substitute happiness exists. The chapter uses this as the lived proof that pure love, not technique, is the supreme means and end.