Adhyaya 11
Bondage and Liberation Under Māyā; Two Birds Analogy; Marks of the Saintly Devotee
ଉଦ୍ଧବଗୀତାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଜାରି ରଖି କହନ୍ତି ଯେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାଧୀନ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରୁ ହିଁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପତଃ ନିର୍ଲେପ। ସ୍ୱପ୍ନ, ଆକାଶ-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ବାୟୁ ଆଦି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ସେ ଭୌତିକ ଶୋକର ଅସାରତା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀର ସାକ୍ଷୀ-ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ଦେଖେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବିଷୟରେ କ୍ରିୟା କରୁଛନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନୀ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ଅହଂକାରରେ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ। ଏକ ଗଛରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ—ଫଳଭୋଗୀ ଜୀବ ଓ ଅଭୋକ୍ତା ସାକ୍ଷୀ-ଜ୍ଞାତା ପରମାତ୍ମା—ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପମା ଭେଦ ଦେଖାଏ। ପରେ ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଭକ୍ତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ କହନ୍ତି: ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାବିହୀନ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ଓ ମନ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ଜୀବନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ସତ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ପଚାରିବାରୁ ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ କୃଷ୍ଣ ସାଧୁ-ଭକ୍ତଙ୍କ ଗୁଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ନିର୍ମଳ ପ୍ରେମଭକ୍ତିର ଆଗାମୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ! ମୋର ଅଧୀନ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ଜୀବକୁ କେବେ ‘ବଦ୍ଧ’ କେବେ ‘ମୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ତାହା ନୁହେଁ। ଗୁଣମାନେ ମାୟାମୂଳ; ମୁଁ ସେଇ ମାୟାର ପରମେଶ୍ୱର; ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ ନ ବନ୍ଧନ, ନ ମୋକ୍ଷ।
Verse 2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
ଶୋକ ଓ ମୋହ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ ଦେହ ଗ୍ରହଣ—ଏସବୁ ମୋର ମାୟାଶକ୍ତିର ସୃଷ୍ଟି। ସ୍ୱପ୍ନ ଯେପରି ବୁଦ୍ଧିର କଳ୍ପନାମାତ୍ର ଓ ତାହାର ବାସ୍ତବ ସାର ନାହିଁ, ସେପରି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ।
Verse 3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏ ଦୁହେଁ ମୋର ତନୁ, ମୋର ଶକ୍ତିର ବିସ୍ତାର ବୋଲି ଜାଣ। ଏମାନେ ମୋର ମାୟାଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ଅନାଦି; ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ କ୍ରମେ ମୋକ୍ଷ ଓ ବନ୍ଧନ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
ହେ ମହାମତି ଉଦ୍ଧବ! ଜୀବ ମୋର ଅଂଶ ମାତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟା ହେତୁ ତାହାର ଅନାଦି ବନ୍ଧନ ରହିଛି ଏବଂ ସେ ସଂସାରଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ତାହାର ବିପରୀତ—ମୋକ୍ଷ—ଲାଭ କରିପାରେ।
Verse 5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
ଏବେ, ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଓ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭେଦ-ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି। ଏକେ ଦେହରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ପରି ବିରୋଧୀ ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ଭଗବାନ ଓ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଉଭୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଭାବେ ଏକେ ଗଛରେ ସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବର ଦୁଇ ସଖା ପକ୍ଷୀ ଘୋସା କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଗଛର ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଜଣ ଫଳ ନ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
ଫଳ ନ ଖାଉଥିବା ପକ୍ଷୀ ସର୍ବଜ୍ଞ ପରମପୁରୁଷ; ସେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ଓ ଫଳଭୋଜୀ ବଦ୍ଧ ଜୀବର ସ୍ଥିତି—ଦୁହେଁକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଫଳ ଖାଉଥିବା ଜୀବ ନ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ; ଅବିଦ୍ୟାରେ ଆବୃତ ଥିବାରୁ ସେ ନିତ୍ୟବଦ୍ଧ, ଯେଉଁ ଭଗବାନ ଜ୍ଞାନମୟ ସେ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ।
Verse 8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବିଦ୍ୱାନ ଦେହରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଦେହସ୍ଥ ଭାବେ ମାନେ ନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଉଠିଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନ-ଦେହ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ ପରି। କିନ୍ତୁ କୁମତି ମୂଢ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଦେହରେ ଅଛି ବୋଲି ଭାବେ—ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା କଳ୍ପିତ ଦେହରେ ନିଜକୁ ଦେଖେ ପରି।
Verse 9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
ଭୌତିକ କାମନାର ମଳିନତାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଅବିକାରୀ ଜ୍ଞାନୀ ଦେହକ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ନିଜକୁ ମାନେ ନାହିଁ। ସେ ଜାଣେ—ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରକୃତି-ଗୁଣଜନିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମାତ୍ର, ସେହି ଗୁଣଜନିତ ବିଷୟମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
ପୂର୍ବକର୍ମଫଳରେ ଗଢ଼ା, ଦୈବାଧୀନ ଏହି ଶରୀରରେ ଥିବା ଅବୁଦ୍ଧି ଅହଙ୍କାରମୋହରେ “ମୁଁ କର୍ତ୍ତା” ବୋଲି ଭାବେ; ପ୍ରକୃତିଗୁଣର କର୍ମରେ ସେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ।
Verse 11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
ଏପରି ବୈରାଗ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ଜ୍ଞାନୀ ଶୟନ, ଆସନ, ଗମନ, ସ୍ନାନ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଭୋଜନ, ଶ୍ରବଣ ଆଦିରେ ଦେହକୁ ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସାକ୍ଷୀଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବିଷୟରେ ଚାଲିବାକୁ ଦିଏ।
Verse 12
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ଆକାଶ ସବୁର ଆଧାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାହା ସହ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ; ଅସଂଖ୍ୟ ଜଳାଶୟରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ସହ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ; ସର୍ବତ୍ର ବହୁଥିବା ବାୟୁ ଅନେକ ଗନ୍ଧରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେପରି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ ପୁରୁଷ ଦେହ ଓ ଜଗତରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସଙ୍ଗ। ବୈରାଗ୍ୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ଦେହ ଛେଦି, ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଜାଗିଥିବା ଲୋକ ପରି ନାନାତ୍ୱବିସ୍ତାରରୁ ଚିତ୍ତ ଫେରାଇ ନିଏ।
Verse 13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ ପୁରୁଷ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଜାଗିଥିବା ଲୋକ ପରି ନାନାତ୍ୱର ଭ୍ରମରୁ ଫେରିଆସେ; ବୈରାଗ୍ୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଶସ୍ତ୍ରରେ ସନ୍ଦେହ ଛେଦି ଚିତ୍ତକୁ ବାହ୍ୟବିସ୍ତାରରୁ ହଟାଏ।
Verse 14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
ଯାହାର ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବାସନାରହିତ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ; ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହଗୁଣରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
କେବେ କେବେ କୌଣସି କାରଣ ବିନା କ୍ରୁର ଲୋକ କିମ୍ବା ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଦେହକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଆଉ କେବେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ହଠାତ୍ ସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ପୂଜା ମିଳେ। ଯେ ଆକ୍ରମଣରେ କ୍ରୋଧ କରେନି, ପୂଜାରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି—ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
Verse 16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
ସମଦୃଷ୍ଟି ମୁନି ଅନ୍ୟମାନେ ସାଧୁ କିମ୍ବା ଅସାଧୁ କର୍ମ କରୁଥିବାକୁ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ନ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ନ ନିନ୍ଦା। ଗୁଣ-ଦୋଷ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି।
Verse 17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
ଦେହଧାରଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ମୁନି ଭୌତିକ ‘ଭଲ-ମନ୍ଦ’ ଭାବରେ କିଛି କରିବା, କହିବା କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ରମି, ସର୍ବତ୍ର ଆସକ୍ତିହୀନ ରହି, ବାହ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଡ ପରି ଦେଖାଯାଇ ସେ ବିଚରଣ କରୁ।
Verse 18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ—ବେଦସାହିତ୍ୟ—ରେ ନିଷ୍ଣାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ମନକୁ ନିଶ୍ଚଳ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ନ କରେ, ତେବେ ତାହାର ଶ୍ରମର ଫଳ ଶ୍ରମ ମାତ୍ର। ଏହା ପାଳ ନ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ କଷ୍ଟରେ ପାଳିବା ପରି।
Verse 19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ଧବ! ପାଳ ନ ଦେଉଥିବା ଗାଈ, ଅସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ, ପରାଧୀନ ଦେହ, ନିର୍ଥକ ସନ୍ତାନ କିମ୍ବା ସଠିକ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନ ବ୍ୟବହୃତ ଧନ—ଏମାନଙ୍କୁ ଯେ ରକ୍ଷା କରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଦୁଃଖୀ। ଏହିପରି ମୋର ମହିମା ବିହୀନ ବେଦଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନକାରୀ ମଧ୍ୟ ମହାଦୁଃଖୀ।
Verse 20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଯେ ସାହିତ୍ୟରେ ମୋର ପାବନ ଲୀଳାକର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା ନାହିଁ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଏବଂ ପ୍ରିୟତମ ଅବତାର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କ କଥା ନାହିଁ—ସେ ବାଣୀ ବନ୍ଧ୍ୟା; ଧୀର ଲୋକ ତାହା ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ।
Verse 21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
ଏଭଳି ଜିଜ୍ଞାସା-ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଉପରେ ଆରୋପିତ ନାନାତ୍ୱର ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରି, ରଜୋରହିତ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଉପାରମ ହେଉ; ମୁଁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତେଣୁ ମନକୁ ମୋତେ ଅର୍ପି ସ୍ଥିର କର।
Verse 22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ଯଦି ତୁମେ ମନକୁ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ବିକ୍ଷୋଭରୁ ମୁକ୍ତ କରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଚଳ ଧାରଣ କରିପାରୁନାହ, ତେବେ ଫଳାପେକ୍ଷା ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ କର୍ମ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି କର।
Verse 23
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ମୋର ଲୀଳା ଓ ଗୁଣକଥା ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ଲୋକପାବନ। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ନିରନ୍ତର ଶୁଣେ, ଗାଏ, ସ୍ମରେ, ମୋର ପ୍ରାକଟ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଲୀଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭିନୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ କରେ, ଏବଂ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥର କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ କରେ—ସେ ସନାତନ ମୋତେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଲଭେ।
Verse 24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ହେ ଉଦ୍ଧବ! ମୋର ଲୀଳା ଓ ଗୁଣକଥା ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ଲୋକପାବନ। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ନିରନ୍ତର ଶୁଣେ, ଗାଏ, ସ୍ମରେ, ମୋର ପ୍ରାକଟ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଲୀଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭିନୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ କରେ, ଏବଂ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥର କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ କରେ—ସେ ସନାତନ ମୋତେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଲଭେ।
Verse 25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରି ଯେ ସଦା ମୋର ଉପାସନା କରେ, ସେ ସଦ୍ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ମୋ ଧାମକୁ ସହଜେ ପାଏ।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ହେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ କେମିତି ଲୋକକୁ ସାଧୁ-ଭକ୍ତ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି? ଏବଂ ସଦ୍ଭକ୍ତମାନେ ଆଦର କରୁଥିବା, ଆପଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ଭକ୍ତିସେବା କେମିତି?
Verse 27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ହେ ପୁରୁଷାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଲୋକାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣତ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରକ୍ତ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତ; ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
ହେ ଭଗବନ! ଆପଣ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଆକାଶ ପରି ସର୍ବଥା ଅସଙ୍ଗ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ପୁରୁଷ; ତଥାପି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅବତରନ୍ତି।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଉଦ୍ଧବ! ସାଧୁ ପୁରୁଷ କୃପାଳୁ, କାହାକୁ ଦ୍ରୋହ କରେନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ସହିଷ୍ଣୁ। ସତ୍ୟ ହିଁ ତାଙ୍କର ସାର; ସେ ନିର୍ଦୋଷ ଆତ୍ମା, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାରରେ ନିବେଦିତ। କାମନା ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଘାତ କରେନାହିଁ; ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମୀ, ମୃଦୁ, ଶୁଚି ଓ ଅକିଞ୍ଚନ। ସେ ଲୋକିକ ବ୍ୟର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମୀ ନୁହେଁ; ମିତାହାରୀ, ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଏବଂ ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ମାନୁଥିବା ମୁନି। ସେ ଅପ୍ରମତ୍ତ, ଗମ୍ଭୀର, ଧୃତିମାନ ଏବଂ ଭୁଖ, ପିଆସ, ଶୋକ, ମୋହ, ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ଛଅ ବିକାରକୁ ଜୟ କରିଛି। ସେ ମାନ ଚାହେନାହିଁ, ଅନ୍ୟକୁ ମାନ ଦିଏ; କଲ୍ୟାଣକାରୀ, ମୈତ୍ରୀଶୀଳ, କାରୁଣିକ ଓ କବିସ୍ୱଭାବ। ମୋର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଗୁଣ-ଦୋଷକୁ ଜାଣି, ମୋ ପଦପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣ ନେଇ, ଶେଷରେ ସାଧାରଣ ବୈଦିକ ଧର୍ମକର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେ କେବଳ ମୋତେ ଭଜେ—ସେଇ ସତ୍ତମ।
Verse 30
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଉଦ୍ଧବ, ସାଧୁ କୃପାଳୁ, କେବେ ଦ୍ରୋହ କରେନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସହିଷ୍ଣୁ। ସେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ନିର୍ଦୋଷ ଆତ୍ମା, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ସର୍ବଙ୍କ ହିତକାରୀ; କାମନାରେ ଅବିଚଳ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ, ମୃଦୁ, ଶୁଚି, ନିଷ୍କିଞ୍ଚନ, ମିତାହାରୀ, ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଏବଂ ମୋତେ ଶରଣ ମାନୁଥିବା ମୁନି।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ସେ ଅପ୍ରମତ୍ତ, ଗଭୀରାତ୍ମା, ଧୃତିମାନ; ଭୁଖ, ପିଆସ, ଶୋକ, ମୋହ, ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ଛଅ ବିକାରକୁ ଜୟ କରିଛି। ସେ ମାନ ଚାହେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟକୁ ମାନ ଦେଉଛି; କଲ୍ୟାଣକାରୀ, ମୈତ୍ରୀମୟ, କାରୁଣିକ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ (କବି)।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶିତ ଗୁଣ-ଦୋଷ ଏବଂ ନିଜ ପାଇଁ ବିହିତ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା, ଯେ ମୋ ପଦପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣ ନେଇ ସେ ସମସ୍ତ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ମୋତେ ଭଜେ, ସେଇ ସତ୍ତମ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ଅଟେ।
Verse 33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
ମୁଁ କିଏ, କେମିତି ଅଛି—ଜାଣି କିମ୍ବା ନ ଜାଣି—ଯେ ଅନନ୍ୟଭାବରେ ମୋତେ ଭଜେ, ସେମାନେ ମୋର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ଅଟନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The two birds symbolize the jīva and Paramātmā residing within the same ‘tree’ of the body. The fruit-eating bird represents the conditioned soul who experiences karma-phala (happiness and distress) and forgets his identity. The non-eating bird represents the Supreme Lord as the omniscient witness and controller, never entangled. The teaching is that bondage is due to ignorance and misidentification, while the Lord remains eternally liberated and can be known when the jīva turns from enjoyment to realization and devotion.
Kṛṣṇa explains that ‘bondage’ and ‘liberation’ are designations produced by māyā operating through the modes of nature. Like dream experiences, material happiness, distress, and bodily identification appear real to the conditioned mind but lack ultimate substance. The ātmā is intrinsically transcendental; liberation is the removal of ignorance and false doership, wherein one remains a witness and offers action to the Lord.
The chapter states that learning becomes barren when it does not culminate in fixing the mind on Bhagavān and hearing His glories (Hari-kathā). Such study is compared to maintaining a cow that gives no milk: the labor remains, but the essential fruit—purification, devotion, and realization—does not arise. The Bhāgavata’s criterion is transformation of consciousness toward the Lord, not mere textual mastery.
A true devotee is described through sādhu-lakṣaṇa: mercy and nonviolence, tolerance, truthfulness, freedom from envy, equanimity in happiness and distress, control of senses and eating, absence of possessiveness and prestige-seeking, honoring others, steadiness amid reversals, and compassionate work for others’ welfare. Most decisively, such a person takes exclusive shelter of the Lord’s lotus feet and worships Him alone, with unalloyed love, even if he may not articulate metaphysics perfectly.