Adhyaya 6
Puruṣa-sūkta Logic of the Virāṭ: Cosmic Anatomy, Sacrifice, and the Lord’s Transcendence
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ପରମେଶ୍ୱର ସର୍ବତ୍ର ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ପରାତ୍ପର। ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହରେ ବିଶ୍ୱକୁ ନିରୂପଣ କରି ମୁଖ, ନାସିକା, ନେତ୍ର, କର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ୱଚା, ରୋମ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ବାକ୍, ବୈଦିକ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରାଣ, ଶବ୍ଦ/ଆକାଶ, ସ୍ପର୍ଶ/ବାୟୁ, ଉଦ୍ଭିଦ, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକପାଳନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ—ଭଗବାନ କାଳରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆବୃତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମେୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କର୍ମରୁ ଅତୀତ। ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବଦଙ୍ଗରୁ ଯଜ୍ଞୋପକରଣ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହି ଯଜ୍ଞକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତାହାର ପରମ ଭୋକ୍ତା ବିଷ୍ଣୁ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ଶିବ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜୀବକୁ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହେବାକୁ ମନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଆଗାମୀ ଲୀଳାବତାର କଥାର ସୂଚନା ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ମୁଖ ବାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି-କେନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଅଗ୍ନି। ତାଙ୍କ ତ୍ୱକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଛଅ ପରତ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି-ସ୍ଥାନ; ତାଙ୍କ ଜିହ୍ୱା ଦେବ, ପିତୃ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ, ଅମୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନରସର ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର।
Verse 2
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥
ତାଙ୍କର ଦୁଇ ନାସିକା ଆମ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାୟୁର ଉତ୍ପତ୍ତି-ସ୍ଥାନ। ତାଙ୍କ ଘ୍ରାଣଶକ୍ତିରୁ ଅଶ୍ୱିନୀ-କୁମାର ଦେବତା ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଔଷଧି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସଶକ୍ତିରୁ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଜନ୍ମେ।
Verse 3
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥
ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପର ଉତ୍ପତ୍ତି-କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁଗୋଳକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଦୃଶ। ତାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣ ସବୁ ଦିଗରୁ ଶୁଣେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବେଦର ଆଶ୍ରୟ; ତାଙ୍କ ଶ୍ରବଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଆକାଶ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି-ସ୍ଥାନ।
Verse 4
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥
ତାଙ୍କ ଦେହତଳ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର କ୍ରିୟାଶୀଳ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସୌଭାଗ୍ୟର ଆଧାର। ତାଙ୍କ ତ୍ୱକ୍ ଚଳମାନ ବାୟୁ ପରି, ସ୍ପର୍ଶେନ୍ଦ୍ରିୟର ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ପର୍ଶଭାବର ଉତ୍ପତ୍ତି-ସ୍ଥାନ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଟେ।
Verse 5
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଦେହର ରୋମରୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦଜାତି, ବିଶେଷକରି ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗୁଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ କେଶ-ଶ୍ମଶ୍ରୁ ମେଘର ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନଖ ଶିଳା, ଲୋହ ଓ ବିଦ୍ୟୁତର ଉଦ୍ଭବସ୍ଥାନ।
Verse 6
बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ବାହୁମାନେ ଲୋକପାଳ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ପ୍ରଜାରକ୍ଷକ ନେତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷେମକର୍ମର ଫଳଦାୟକ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଅଟେ।
Verse 7
विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଗାମୀ ପଦକ୍ଷେପ ଭୂଃ-ଭୁବଃ-ସ୍ୱଃ ଲୋକମାନଙ୍କର, ଏବଂ ଆମ କ୍ଷେମ ଓ ଶରଣର ଆଶ୍ରୟ। ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ବର ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ। ହରିଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Verse 8
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥରୁ ଜଳ, ବୀର୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି, ବର୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥ ପ୍ରଜନନଜନିତ କ୍ଲେଶକୁ ଶମନ କରୁଥିବା ଆନନ୍ଦର କାରଣ।
Verse 9
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥
ହେ ନାରଦ, ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପର ପାୟୁ ଯମ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ। ତାଙ୍କ ଗୁଦ ହିଂସା, ନିଋର୍ତ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ନରକ ଆଦିର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 10
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ପୃଷ୍ଠଭାଗ ଅଧର୍ମ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତମସର ପରାଭବ-ସ୍ଥାନ। ତାଙ୍କ ନାଡୀରୁ ମହାନଦୀ ଓ ଉପନଦୀ ପ୍ରବାହିତ; ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିରେ ମହାପର୍ବତ ସଞ୍ଚିତ।
Verse 11
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ମହାସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ; ତାଙ୍କ ଉଦର ପ୍ରଳୟରେ ଲୀନ ଜୀବମାନଙ୍କ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ ଓ ମନର ଅଧିଷ୍ଠାନ—ଏହିପରି ଧୀମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 12
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥
ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଚେତନା ହିଁ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ—ମୋର, ତୁମର, ଚାରି କୁମାରଙ୍କ ଓ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କର ମଧ୍ୟ। ସେଇ ଚେତନା ସତ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରମ ବିଜ୍ଞାନର ପରମ ଆଧାର।
Verse 13
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ମୋ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୁମେ ଓ ଭବ (ଶିବ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମ ପୂର୍ବଜ ମୁନିମାନେ; ଦେବ-ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ସରୀସୃପ; ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତଗଣ, ଉରଗ, ପଶୁ, ପିତୃ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଚାରଣ, ଦ୍ରୁମ; ଜଳ-ସ୍ଥଳ-ନଭବାସୀ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ; ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, କେତୁ, ତାରା, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଗର୍ଜନ—ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯାହା କିଛି, ସବୁ ପୁରୁଷ (ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପ) ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆବୃତ; ତଥାପି ସେ ସବୁଠାରୁ ଅତୀତ ହୋଇ, ନିତ୍ୟ ‘ବିତସ୍ତି’ ପରିମାଣ (ନଅ ଇଞ୍ଚ) ରୂପେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।
Verse 14
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ମୋ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୁମେ ଓ ଭବ (ଶିବ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମ ପୂର୍ବଜ ମୁନିମାନେ; ଦେବ-ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ସରୀସୃପ; ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତଗଣ, ଉରଗ, ପଶୁ, ପିତୃ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଚାରଣ, ଦ୍ରୁମ; ଜଳ-ସ୍ଥଳ-ନଭବାସୀ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ; ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, କେତୁ, ତାରା, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଗର୍ଜନ—ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯାହା କିଛି, ସବୁ ପୁରୁଷ (ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପ) ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆବୃତ; ତଥାପି ସେ ସବୁଠାରୁ ଅତୀତ ହୋଇ, ନିତ୍ୟ ‘ବିତସ୍ତି’ ପରିମାଣ (ନଅ ଇଞ୍ଚ) ରୂପେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।
Verse 15
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ମୋ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୁମେ ଓ ଭବ (ଶିବ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ତୁମ ପୂର୍ବଜ ମହାମୁନିମାନେ; ଦେବ-ଅସୁର, ନାଗ, ମନୁଷ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ସରୀସୃପ—ତଥା ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଧୂମକେତୁ, ତାରା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଗର୍ଜନ—ଏ ସବୁ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତଗଣ, ଉରଗ, ପଶୁ, ପିତୃ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଚାରଣ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଜଳ-ସ୍ଥଳ-ନଭବାସୀ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ—ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ-ବର୍ତ୍ତମାନ ସହ—ସଦା ଭଗବାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପରେ ଆବୃତ; ସେଇ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 16
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ—ଏ ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି—ସବୁ ଭଗବାନ ପୁରୁଷ ହିଁ, ଯିଏ ବିରାଟ୍ ରୂପେ ସ୍ଥିତ। ଚରାଚର ସହ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ସେଇ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସବୁକୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି।
Verse 17
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣ ବିସ୍ତାର କରି ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଆଲୋକ ଦିଏ, ସେପରି ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନ ନିଜ ବିରାଟ୍ ରୂପକୁ ବିସ୍ତାର କରି ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହ୍ୟରେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ ଓ ପ୍ରକାଶିତ କରନ୍ତି।
Verse 18
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥
ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଅଭୟର ଈଶ୍ୱର; ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ କର୍ମଫଳରୂପ ଭୋଗ୍ୟ ଅନ୍ନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାରଦ! ତେଣୁ ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ମହିମା ମାପିବା ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 19
पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ଭଗବାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଦରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଏକ ପାଦଭାଗର ଆଶ୍ରୟ। ଅମୃତତ୍ୱ, କ୍ଷେମ ଓ ଅଭୟ—ଜରା-ବ୍ୟାଧି ଚିନ୍ତାରହିତ ପରମଧାମରେ—ତ୍ରିଲୋକର ଉପରେ ଓ ଭୌତିକ ଆବରଣର ପରେ ଅଛି।
Verse 20
पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रत: ॥ २० ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଶକ୍ତିର ତ୍ରିପାଦ ଭାଗ ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲୋକ, ସେ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତର ପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଯେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଗୃହମେଧୀ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ବ୍ରତ କଠୋର ଭାବେ ନ ପାଳନ କରୁଥିବାମାନେ ତ୍ରିଲୋକୀ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ବସିବାକୁ ପଡେ।
Verse 21
सृती विचक्रमे विश्वङ्साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ପଥ—ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (ଶାସନ) ଓ ଭକ୍ତିସେବା—ରେ ସମଗ୍ର ଭାବେ କ୍ରିୟାଶୀଳ। ଅବିଦ୍ୟା ଓ ବିଦ୍ୟା—ଉଭୟର ପରମ ସ୍ୱାମୀ ସେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଏବଂ ଉଭୟର ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Verse 22
यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥
ସେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ନେଇ ବିରାଟ୍ ଅଣ୍ଡ ଓ ଭୂତ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଗୁଣମୟ ବିଶ୍ୱରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତଥାପି ସେ ଏହି ଭୌତିକ ପ୍ରକଟତାରୁ ଅସଙ୍ଗ ଓ ଅତୀତ—ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣ ଓ ତାପରୁ ପୃଥକ।
Verse 23
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେହି ମହାତ୍ମା ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭି-କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ସେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ଭାର ମୋ ପାଖରେ ଥିଲା ନାହିଁ। ସେହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହାବୟବମାନେ ହିଁ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ-ସାମଗ୍ରୀ ଥିଲେ।
Verse 24
तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥
ଯଜ୍ଞ କରିବା ପାଇଁ ପଶୁ, ସବନ-ବନସ୍ପତି, କୁଶ ଇତ୍ୟାଦି ସାମଗ୍ରୀ ଆବଶ୍ୟକ; ସହିତ ଦେବଯଜନ ବେଦୀ (ଯଜ୍ଞବେଦୀ) ଏବଂ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଉପଯୁକ୍ତ କାଳ—ବସନ୍ତ ଋତୁ ପରି—ମଧ୍ୟ ଦରକାର।
Verse 25
वस्तून्योषधय: स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥
ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ—ପାତ୍ର, ଧାନ୍ୟ-ଔଷଧି, ଘୃତାଦି ସ୍ନେହ, ମଧ୍ୱାଦି ରସ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ଲୋହ, ମୃତ୍ତିକା, ଜଳ; ଏବଂ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଚାରି ଋତ୍ୱିଜ—ହେ ସତ୍ତମ!
Verse 26
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥
ଦେବତାଙ୍କ ନାମାହ୍ୱାନ, ମନ୍ତ୍ର, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ବ୍ରତ; ଦେବତାନୁକ୍ରମ, କଳ୍ପ, ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ତନ୍ତ୍ର—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା।
Verse 27
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥
ଗତି ଓ ଭାବ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ସମର୍ପଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ-ସମ୍ଭାର ମୁଁ ଭଗବାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅବୟବମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସଂଗ୍ରହ କରିଛି।
Verse 28
इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥
ଏଭଳି ପୁରୁଷଙ୍କ ଅବୟବମାନରୁ ଯଜ୍ଞ-ସମ୍ଭାର ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେହି ପୁରୁଷ-ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରୂପ ଜାଣି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯଜନ କଲି।
Verse 29
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥
ତାପରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ତୁମର ଏହି ନଅ ଭାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଦୁହିଁ ରୂପରେ ପୁରୁଷ-ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଯଜନ କଲେ।
Verse 30
ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥
ତତ୍ପରେ କାଳକ୍ରମେ ମନୁମାନେ, ମହର୍ଷିମାନେ, ପିତୃମାନେ, ବିଦ୍ୱାନ ଦେବଗଣ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ବିଭୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
Verse 31
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥
ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ନିଜ ମହାଶକ୍ତି ମାୟାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଗୁଣସହ ଯୁକ୍ତ ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱଭାବତଃ ସେ ନିତ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣ।
Verse 32
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥
ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ତାଙ୍କ ବଶରେ ହର (ଶିବ) ସଂହାର କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେଇ ଭଗବାନ ପୁରୁଷରୂପେ ତ୍ରିଶକ୍ତିଧାରୀ ହୋଇ ବିଶ୍ୱକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।
Verse 33
इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଥିଲ, ସେପରି ସବୁ ମୁଁ କହିଦେଲି। କାରଣ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୌତିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ—ଯାହା କିଛି ଅଛି ସବୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 34
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥
ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠା ସହିତ ହରିଙ୍କ କମଳଚରଣକୁ ଧରିଛି; ତେଣୁ ମୋର ବାଣୀ କେବେ ମିଥ୍ୟା ସିଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ। ମୋ ମନର ଗତି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅସତ୍ପଥରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 35
सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦ-ପରମ୍ପରାରେ ସିଦ୍ଧ, ତପୋମୟ ଓ ଯୋଗରେ ନିପୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଯାହାକୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି ସେ ମୁଁ, ତଥାପି ମୋ ଜନ୍ମର ମୂଳ ହେଉଥିବା ସେ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣିପାରୁନି।
Verse 36
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥
ଏହିହେତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଚରଣରେ ଶରଣ ନେଉଛି—ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖକୁ ଛେଦ କରେ, ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ଓ କଲ୍ୟାଣର ପଥ। ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବିସ୍ତାରର ସୀମା ମାପିପାରେନି; ତେବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସୀମାକୁ ଅନ୍ୟେ କିପରି ଜାଣିବେ?
Verse 37
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦର ପରମ ଗତିକୁ ନ ମୁଁ, ନ ତୁମେ, ନ ବାମଦେବ (ଶିବ), ନ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଜାଣିପାରୁ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ବାହ୍ୟ ମାୟାରେ ଆମ ବୁଦ୍ଧି ମୋହିତ; ତେଣୁ ଆମେ ନିଜ-ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ପ୍ରକଟ ଜଗତକୁ ମାତ୍ର ଦେଖୁଛୁ।
Verse 38
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଅବତାର ଓ ଲୀଳାକର୍ମକୁ ଆମେ ଗାଇ ଗାଇ ସ୍ତୁତି କରୁ, ତଥାପି ଯାହାଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ—ସେହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 39
स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥
ସେହି ଆଦ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ, କଳ୍ପେ କଳ୍ପେ ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଘଟେ; ଉପାଦାନ ଓ ପ୍ରପଞ୍ଚ ସବୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ବିସ୍ତାର। କିଛି କାଳ ସେ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ସବୁକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରିନେନ୍ତି।
Verse 40
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
ଭଗବାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶୁଦ୍ଧ, ଭୌତିକ କଳୁଷରହିତ। ସେ ପରମ ସତ୍ୟ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ—ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ, ନିତ୍ୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ।
Verse 41
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
ହେ ଋଷି ନାରଦ! ଯେ ମୁନିମାନଙ୍କର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ଯେମାନେ ଭୌତିକ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ହିଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଅସାର ତର୍କରେ ସବୁ ବିକୃତ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୁଚିଯାନ୍ତି।
Verse 42
आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥
କାରଣାର୍ଣ୍ଣବଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ଅବତାର। ସେହି ହେଲେ କାଳ, ସ୍ୱଭାବ, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ, ତତ୍ତ୍ୱ, ବିକାର, ଗୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିରାଟ୍ ରୂପ, ଗର୍ଭୋଦକଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଚର-ଅଚର ସମସ୍ତ ଜୀବସମଷ୍ଟିର ଅଧିପତି।
Verse 43
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଭବ (ଶିବ), ଯଜ୍ଞ (ବିଷ୍ଣୁ), ଦକ୍ଷାଦି ପ୍ରଜାପତି, ତୁମେ ନାରଦାଦି, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ-ଆକାଶ-ପୃଥିବୀ-ପାତାଳର ଲୋକପାଳମାନେ—ଏ ସମସ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଅଂଶମାତ୍ର ପ୍ରକାଶ।
Verse 44
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ଗନ୍ଧର୍ବ-ବିଦ୍ୟାଧର-ଚାରଣ ଲୋକର ଅଧିପତି, ଯକ୍ଷ-ରକ୍ଷସ-ଉରଗ-ନାଗଙ୍କ ନାଥ, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପିତୃଲୋକର ପ୍ରଭୁ, ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର-ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର-ଦାନବେନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ପ୍ରେତ-ପିଶାଚ-ଭୂତ-କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ, ଜଳଚର, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଅଧିପତି—ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଅଂଶ।
Verse 45
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଭବ (ଶିବ), ଯଜ୍ଞ, ଦକ୍ଷାଦି ପ୍ରଜାପତି, ତୁମେ ନାରଦ ଓ କୁମାରମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର-ଚନ୍ଦ୍ରାଦି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକପାଳ, ଭୂର୍-ନୃ-ତଳ ଲୋକର ଅଧିପତି, ଗନ୍ଧର୍ବ-ବିଦ୍ୟାଧର-ଚାରଣ ନାୟକ, ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ-ଉରଗ-ନାଗନାଥ, ମହର୍ଷି, ପିତୃଗଣ, ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର-ଦାନବେନ୍ଦ୍ର-ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର, ଏବଂ ପ୍ରେତ-ପିଶାଚ-ଭୂତ-କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ, ଜଳଚର-ମୃଗ-ପକ୍ଷୀ ଅଧୀଶ—ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ, ବଳବାନ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ଶ୍ରୀ-ହ୍ରୀ-ବିଭୂତିଯୁକ୍ତ, ରୂପବାନ କିମ୍ବା ଅରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପରତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂ ନୁହେଁ; ତାହା କେବଳ ତାଙ୍କ ପରାଶକ୍ତିର ଅଂଶମାତ୍ର।
Verse 46
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥
ହେ ନାରଦ, ଏବେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ କହିଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାଅବତାରମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ କହିବି। ସେମାନଙ୍କ ଚରିତ ଶ୍ରବଣ କଲେ କାନରେ ସଞ୍ଚିତ ମଳରସ ଶୋଷିଯାଏ; ସେ ଲୀଳାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣିବାକୁ ମଧୁର ଓ ମନୋହର, ତେଣୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଛି।
Frequently Asked Questions
SB 2.6 presents a correspondential cosmology where each organ of the virāṭ serves as a ‘generating center’ (yoni) for a function (e.g., speech, breath, sound) and is governed by an adhi-devatā (e.g., Agni for speech). This teaches that perception and nature are not independent mechanisms but coordinated energies within the Lord’s universal body, meant to be recognized as His arrangement rather than as autonomous material causes.
The narrative establishes that yajña is not a human invention but a cosmic principle grounded in the Lord Himself. Since Brahmā, at the dawn of creation, has no external resources, he ‘constructs’ the sacrificial system from the Lord’s limbs—signifying that all materials, mantras (Ṛg/Yajur/Sāma), priests, timings, and offerings ultimately belong to Viṣṇu and culminate in Viṣṇu as the final goal (yajñārtha).
Kāraṇārṇavaśāyī Viṣṇu (Mahā-Viṣṇu) is described as the first puruṣa-expansion related to cosmic manifestation, presiding over kāla (time), space, causality, mind, elements, the guṇas, the senses, and the totality of living beings. From Him proceed further expansions such as Garbhodakaśāyī Viṣṇu, through whom the universe becomes organized for Brahmā’s secondary creation.
Because the cosmos contains many entities with extraordinary opulence—devas, sages, rulers of lokas, and subtle beings—there is a risk of confusing delegated potency with ultimate divinity. SB 2.6 clarifies that such greatness is only a fragment of the Lord’s transcendental energy; Bhagavān alone is the source and controller, while all others are dependent manifestations within His potency.