Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघद‍ृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉବାଚ—ଜଗତ ପ୍ରକଟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଆତ୍ମୟୋନି ବ୍ରହ୍ମା ବିରାଟ୍-ରୂପ ଧ୍ୟାନ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରି, ନଷ୍ଟ ସ୍ମୃତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ଅମୋଘଦୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବବତ୍ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟବୁଦ୍ଧିରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନର୍ବାର ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 2

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥

ବେଦୀୟ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ପଥ ଏତେ ଭ୍ରମକର ଯେ ଲୋକେ ଅର୍ଥହୀନ ନାମଧ୍ୱନିରେ ଧ୍ୟାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗାଦି ବିଷୟକୁ ବୁଦ୍ଧି ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି। ବଦ୍ଧଜୀବ ମାୟାମୟ ଭୋଗବାସନାରେ ସ୍ୱପ୍ନବତ୍ ଭ୍ରମଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ନିଜସ୍ୱ ସୁଖ ପାଉନାହିଁ।

Verse 3

अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥

ଏହି କାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ନାମ-ରୂପର ଜଗତରେ ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ, ସେତେ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରୁ। ସେ ସତର୍କ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟବୁଦ୍ଧି ହେଉ, ଅନାବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଯତ୍ନ ନ କରୁ; କାରଣ ସେ ଦେଖେ ଯେ ଏମିତି ଉଦ୍ୟମ କେବଳ ବ୍ୟର୍ଥ ପରିଶ୍ରମ।

Verse 4

सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥

ପୃଥିବୀ ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଶୟନ, ତେବେ ଖଟ‑ପଲଙ୍କର କି ଆବଶ୍ୟକତା? ନିଜ ବାହୁ ଯେତେବେଳେ ତକିଆ, ତେବେ ତକିଆ କାହିଁକି? ହସ୍ତତଳ ଯେତେବେଳେ ପାତ୍ର, ତେବେ ନାନା ପାତ୍ର କାହିଁକି? ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବୃକ୍ଷଛାଲ ଥିଲେ ବସ୍ତ୍ର କାହିଁକି?

Verse 5

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्‌घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥

ପଥରେ ଫାଟା ଚୀର ନାହିଁ କି? ପରୋପକାରୀ ବୃକ୍ଷମାନେ ଏବେ ଭିକ୍ଷା ଦେଉନାହାନ୍ତି କି? ନଦୀମାନେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଉନାହାନ୍ତି କି? ପର୍ବତଗୁହା ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା କି? ସର୍ବୋପରି—ଅଜିତ ଭଗବାନ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁନାହାନ୍ତି କି? ତେବେ କବି‑ମୁନିମାନେ କଷ୍ଟାର୍ଜିତ ଧନର ମଦରେ ଅନ୍ଧମାନଙ୍କୁ କାହିଁକି ତୋଷାମୋଦ କରନ୍ତି?

Verse 6

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

ଏଭଳି ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସେବା‑ଭଜନ କରୁ। ସେହି ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ ହିଁ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ତାଙ୍କ ଉପାସନାରେ ସଂସାରବନ୍ଧନର କାରଣ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 7

कस्तां त्वनाद‍ृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥

ଏପରି ପରମ ଚିନ୍ତାକୁ ଅବହେଳା କରି କିଏ—ସ୍ଥୂଳ ଭୌତିକବାଦୀ ବ୍ୟତୀତ—ଅସ୍ଥାୟୀ ନାମ‑ରୂପରେ ଲିପ୍ତ ହେବ? ସେ ଦେଖେ ଯେ ଲୋକମାନେ ବୈତରଣୀ ସଦୃଶ ଦୁଃଖନଦୀରେ ପତିତ, ନିଜ କର୍ମଜ ତାପ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।

Verse 8

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥

କେହି କେହି ଧାରଣା‑ଧ୍ୟାନରେ ନିଜ ଦେହର ଭିତରେ ହୃଦୟପ୍ରଦେଶରେ ବସୁଥିବା, ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ର ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସ୍ମରନ୍ତି—ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର, ଶଙ୍ଖ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 9

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥

ତାଙ୍କର ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଦୀପ୍ତ, ନୟନ କମଳପତ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ। କଦମ୍ବ ଫୁଲର କେଶର ପରି ପୀତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ରତ୍ନଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ; ରତ୍ନମୟ କିରୀଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଝଲମଲ କରେ।

Verse 10

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्‍लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥

ଯୋଗେଶ୍ୱରମୁନିମାନଙ୍କ ବିକଶିତ ହୃଦୟ-କମଳର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ତାଙ୍କର ପାଦକମଳ ସ୍ଥାପିତ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଶୋଭେ; ଭୁଜରେ ରତ୍ନ ଝଲମଲ; ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ତାଜା ପୁଷ୍ପର ବନମାଳାରେ ସୁଶୋଭିତ।

Verse 11

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥

ତାଙ୍କର କଟିରେ ମେଖଳା, ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନଖଚିତ ଅଙ୍ଗୁଠି, ନୂପୁର, କଙ୍କଣ ଆଦି ଆଭୂଷଣରେ ସେ ବିଭୂଷିତ। ତେଲେ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ନୀଳାଭ ଛାୟାର କୁଞ୍ଚିତ କେଶ ଓ ମଧୁର ହାସ୍ୟମୟ ମୁଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ।

Verse 12

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥

ତାଙ୍କର ଉଦାର ଲୀଳା, ହାସ୍ୟମୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଦୀପ୍ତି ଓ ଭ୍ରୂଭଙ୍ଗୀ—ଏସବୁ ତାଙ୍କର ଅପାର ଅନୁଗ୍ରହର ସୂଚନା। ତେଣୁ ମନ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ଧାରଣ ହୋଇ ରହିପାରେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚିନ୍ତନାତୀତ ଈଶ୍ୱର-ରୂପକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥

ଧ୍ୟାନରେ ଗଦାଧର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଏକେକ କରି ଭାବନ କରିବା ଉଚିତ—ପାଦକମଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାଙ୍କର ହାସ୍ୟମୟ ମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଯେଉଁ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମନ ଜିତି ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଥିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଙ୍ଗରେ ଧାରଣ କର; ଏଭଳି କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନରେ ବୁଦ୍ଧି ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 14

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରାପର ଜଗତର ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଯୋଗ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟତ କର୍ମର ଶେଷରେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେତେବେଳେ କାଳ ଓ ଦେଶ ବିଷୟରେ ମନକୁ ଆସକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖଦ ଆସନରେ ବସି ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥

ତାପରେ ଯୋଗୀ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଜୀବାତ୍ମା (କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ) ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରି, ପୁଣି ଜୀବାତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଧୀର ପୁରୁଷ ଲବ୍ଧୋପଶାନ୍ତି ପାଇ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହୁଏ।

Verse 17

न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥

ଲବ୍ଧୋପଶାନ୍ତିର ସେହି ପରାତ୍ପର ଅବସ୍ଥାରେ, ନିମିଷରହିତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ବିନାଶକାରୀ କାଳର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ନ ସତ୍ତ୍ୱ, ନ ରଜଃ, ନ ତମଃ; ନ ଅହଂକାର, ନ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ନ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକୃତି ଅଛି।

Verse 18

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେହି ପରମ ବୈଷ୍ଣବ ପଦକୁ କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ‘ନେତି ନେତି’ ବୋଲି କହି ଭଗବଦ୍ବିମୁଖ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ଦୌରାତ୍ମ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ସୌହୃଦ୍ୟ ରଖି, ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ହୃଦୟରେ ଗୁପ୍ତ କରି ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ପଦେ ପଦେ ପୂଜା କରେ।

Verse 19

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानद‍ृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्‍सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥

ଏହିପରି ମୁନି ବିଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିର ବଳରେ ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଭୌତିକ ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ନିବାରିବେ। ପରେ ଗୋଡ଼ର ଗୋଡ଼ଢେଙ୍କାରେ ଗୁଦଦ୍ୱାର ଅଟକାଇ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଛଅ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କ୍ରମେ ଉଠାଇବେ, କ୍ଲାନ୍ତି ଜୟ କରି।

Verse 20

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥

ଧ୍ୟାନୀ ଭକ୍ତ-ଯୋଗୀ ନାଭିରେ ଥିବା ପ୍ରାଣକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହୃଦୟକୁ ଉଠାଇ, ସେଠାରୁ ଉଦାନଗତିରେ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ନେଇଯାଉ, ଏବଂ ପରେ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଖୋଜି ତାଳୁମୂଳକୁ ଶନେଃ ନେଇଯାଉ।

Verse 21

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठद‍ृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥

ତାପରେ ଭକ୍ତି-ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣକୁ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ଉଠାଇବେ। ପ୍ରାଣର ସାତ ନିର୍ଗମ ଦ୍ୱାରକୁ ରୋକି, ନିରାଶକ୍ତ ହୋଇ, ଅକୁଣ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ଥିର ରହି; ପରେ ମୂର୍ଧ୍ନି ରନ୍ଧ୍ରକୁ ଭେଦି ପରମଗତି ପାଇ ଦେହ-ସମ୍ବନ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।

Verse 22

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥

କିନ୍ତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଯଦି ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ସଦୃଶ ପାରମେଷ୍ଠ୍ୟ ପଦ, ବୈହାୟସମାନଙ୍କ ସହ ଆକାଶ-ବିହାର, ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧିର ଐଶ୍ୱର୍ୟ, କିମ୍ବା କୋଟି କୋଟି ଲୋକମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଭୋଗ୍ୟ ସ୍ଥିତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ଗୁଣରେ ଢଳା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ହିଁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 23

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥

ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଗତି—ପ୍ରାଣରୂପ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଲୋକୀର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅବାଧ ଭାବେ ସଞ୍ଚରଣ—ଅପରିମିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଦ୍ୟା, ତପ, ଯୋଗ ଓ ସମାଧି (ଭକ୍ତିବଳ ସହ) ଯୁକ୍ତମାନେ ସେ ଗତି ପାଆନ୍ତି; କର୍ମାସକ୍ତ ଭୋଗୀମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 24

वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ଦୀପ୍ତିମୟ ସୁଷୁମ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମପଥେ କ୍ଷୀରସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ଲୋକ ବୈଶ୍ୱାନରକୁ ପହଞ୍ଚି ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷ ଝାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ପରେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ଶୈଶୁମାର-ଚକ୍ରକୁ ଆହୁରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ଯାଏ।

Verse 25

तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥

ଏହି ଶୈଶୁମାର-ଚକ୍ର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପରିଭ୍ରମଣର ଧ୍ରୁବକେନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ଏହାକୁ ଗର୍ଭୋଦକଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କେବଳ ଯୋଗୀ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ମହର୍ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ଭୃଗୁ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ କଲ୍ପସମ ଆୟୁରେ ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 26

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥

ତାପରେ ଅନନ୍ତଙ୍କ ମୁଖାଗ୍ନିରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଦହିଯାଉଥିବା ଦେଖି ଯୋଗୀ ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ବିମାନମାର୍ଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ପାରମେଷ୍ଠ୍ୟ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଏ। ସତ୍ୟଲୋକର ଆୟୁ ଦ୍ୱୈପରାର୍ଧ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ସମାନ, ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 27

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥

ସତ୍ୟଲୋକରେ ନ ଶୋକ, ନ ଜରା, ନ ମୃତ୍ୟୁ; କୌଣସି ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଉଦ୍ବେଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କେବଳ କେବେ କେବେ ଚେତନାବଶତଃ କୃପାରୁ, ଭକ୍ତିସେବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଜାଣି ଭୌତିକ ଜଗତର ଅତିଦୁରନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପତିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ଜାଗେ।

Verse 28

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥

ସତ୍ୟଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଭକ୍ତ ନିର୍ଭୟଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଳଦେହ ସଦୃଶ ଏକ ବିଶେଷ ଆତ୍ମଲିଙ୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରେ। ପରେ ସେ କ୍ରମେ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଳ-ତତ୍ତ୍ୱ, ଜଳରୁ ଅଗ୍ନି-ତତ୍ତ୍ୱ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜ୍ୟୋତି-ସ୍ଥିତି, ଜ୍ୟୋତିରୁ ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶେଷରେ ବାୟୁ-ସ୍ୱରୂପେ ବିଶାଳ ଆକାଶ-ତତ୍ତ୍ୱ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 29

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च द‍ृष्टय‍ा श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥

ଯୋଗୀ ଘ୍ରାଣେ ଗନ୍ଧ, ଜିହ୍ୱାରେ ରସ, ଚକ୍ଷୁରେ ରୂପ, ତ୍ୱଚାରେ ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଆକାଶ-ଗୁଣ ଧ୍ୱନିକୁ ଜାଣି; ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ସଙ୍କଳ୍ପଶକ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 30

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥

ସେ ସାଧକ ଭୂତ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସନ୍ନିକର୍ଷରୁ ଜନିତ ମନୋମୟ, ଦେବମୟ ବିକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି; ତାହା ସହ ଗତି କରି ଗୁଣ-ସଂନିରୋଧ ଥିବା ବିଜ୍ଞାନ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 31

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥

ତାହାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ନିଜ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପରେ, ଶେଷେ ଆନନ୍ଦମୟ ପରମାନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରିୟ, ଯେ ଏହି ଭାଗବତୀ ଗତିକୁ ପାଏ, ସେ ପୁନଃ ଏହି ଜଗତରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 32

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥

ହେ ନୃପ! ଏହି ପଥଗୁଡ଼ିକ ବେଦରେ ଗୀତ; ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ଏହା ସନାତନ ସତ୍ୟ। ପୂର୍ବେ ଯଥାବିଧି ଆରାଧନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।

Verse 33

न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥

ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଭ ପଥ ନାହିଁ—ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଯୋଗ ହେବା ହିଁ ମୁକ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ।

Verse 34

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्‍न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥

ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମହା ଏକାଗ୍ରତାରେ ବେଦକୁ ତିନିଥର ଅନୁଶୀଳନ କରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ପରମପୁରୁଷ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ରତି-ଭକ୍ତି ହିଁ ଧର୍ମର ପରମ ସିଦ୍ଧି।

Verse 35

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । द‍ृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥

ଭଗବାନ୍ ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଜୀବାତ୍ମା ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ। ଦେଖିବା, ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ସୂଚକ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନୁମାନରେ ଜଣାଯାଏ।

Verse 36

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥

ଏହିହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସର୍ବଦା ସର୍ବତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା, କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଓ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥

ଯେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଅମୃତମୟ କଥାକୁ କର୍ଣ୍ଣପଥରେ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷୟଭୋଗରେ ଦୂଷିତ ହୃଦୟାଶୟକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷେ ତାଙ୍କ ଚରଣକମଳ ସନ୍ନିଧି—ପରମଧାମ—କୁ ଯାଆନ୍ତି।