Adhyaya 1
The First Step in God Realization: The Glory of Hearing and the Virāṭ-Rūpa Meditation
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସର୍ବମଙ୍ଗଳକର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି, ଧନାର୍ଜନ‑ପାଳନରେ ଦିନ କାଟି ରାତିରେ ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା କାମରେ ଲୀନ ଭୌତିକ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଅବଧାନଭ୍ରଷ୍ଟ ଜୀବନକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଦୁଃଖନିବୃତ୍ତିର ଆରମ୍ଭ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରବଣ‑କୀର୍ତ୍ତନ‑ସ୍ମରଣରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ କିମ୍ବା କର୍ମ—ଯେ କୌଣସି ପଥ ହେଉ—ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ମରଣ ହିଁ ପରମ ସିଦ୍ଧି। ଭାଗବତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମାରାମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଭୟ ପଥ ଭାବେ ନାମ‑ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟ ସାତ ଦିନକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ତ୍ୟାଗ, ଏକାନ୍ତ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଓଁ‑ସ୍ମରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନର ଅନ୍ତ୍ୟକାଳ ସାଧନା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେ ବିରାଟ‑ପୁରୁଷ ଧ୍ୟାନ ପରିଚୟ କରାଇ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଦେହ ଓ ଲୋକମଣ୍ଡଳକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ମନକୁ ସର୍ବାନନ୍ଦମୟ ପରମ ପୁରୁଷରେ ସ୍ଥିର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ନହେଲେ ଭ୍ରମ ଓ ଅଧଃପତନ ହୁଏ ବୋଲି ଜୋର ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍ତ୍ୱବିସ୍ତାର ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଲୋକହିତକର। ଶ୍ରବଣାଦି ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ, ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ମତ କରନ୍ତି।
Verse 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ ଦେଖୁଥିବା, ଗୃହମେଧୀ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାନବ ସମାଜରେ ଶୁଣିବା ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟ ହଜାର ହଜାର ଅଛି।
Verse 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏପରି ଈର୍ଷ୍ୟାଳୁ ଗୃହସ୍ଥର ଆୟୁ ରାତିରେ ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ବିଷୟଭୋଗରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଦିନେ ଧନାର୍ଜନ କିମ୍ବା କୁଟୁମ୍ବପୋଷଣରେ କଟେ।
Verse 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
ଦେହ, ସନ୍ତାନ, ପତ୍ନୀ ଆଦି ନଶ୍ୱର ‘ଆତ୍ମସେନା’ରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱହୀନ ଲୋକେ ଜୀବନର ସମସ୍ୟା ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଅନିବାର୍ୟ ବିନାଶକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
ଏହେତୁ ହେ ଭାରତବଂଶଜ, ଯେ ଅଭୟ (ଦୁଃଖନିବୃତ୍ତି) ଚାହେ, ସେ ସର୍ବାତ୍ମା, ଈଶ୍ୱର, ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଓ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞାନ, ଯୋଗସାଧନ କିମ୍ବା ସ୍ୱଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣନିଷ୍ଠା—ଯେ କୌଣସି ପଥରେ ହେଉ, ମାନବଜନ୍ମର ପରମ ସିଦ୍ଧି ହେଉଛି ଶେଷେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସ୍ମୃତି।
Verse 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ସାଧାରଣତଃ ବିଧି-ନିଷେଧରୁ ନିବୃତ୍ତ ଓ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଥ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଗୁଣମହିମା କଥନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।
Verse 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
ଦ୍ୱାପରଯୁଗର ଶେଷେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତ ‘ଭାଗବତ’ ନାମକ ଏହି ମହାପୁରାଣକୁ ମୋ ପିତା ଶ୍ରୀ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କଠାରୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲି।
Verse 9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
ହେ ରାଜର୍ଷି! ମୁଁ ନିର୍ଗୁଣ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପରିନିଷ୍ଠିତ ଥିଲି, ତଥାପି ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାବର୍ଣ୍ଣନ ମୋ ଚେତନାକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା; ସେଇ ଆଖ୍ୟାନକୁ ମୁଁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲି।
Verse 10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
ସେଇ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି, କାରଣ ଆପଣ ମହାପୌରୁଷିକ ଭକ୍ତ। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଶ୍ରବଣ କରେ, ତାହାର ମତି ଶୀଘ୍ର ମୁକୁନ୍ଦରେ ଅଚଳ ହୁଏ।
Verse 11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
ହେ ନୃପ! ବିରକ୍ତମାନଙ୍କ, ଭୋଗଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ଓ ଜ୍ଞାନତୃପ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଃସନ୍ଦେହ ସିଦ୍ଧିମାର୍ଗ ହେଉଛି ହରିନାମର ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ।
Verse 12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
ଯେ ପ୍ରମାଦରେ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅନୁଭବହୀନ ଅନେକ ବର୍ଷର କି ମୂଲ୍ୟ? ଶ୍ରେୟସ୍କୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ ଏମିତି ଗୋଟିଏ ସଚେତନ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ନାମକ ରାଜର୍ଷି ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲେ ଯେ ଆୟୁଷ୍ୟ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଭୟଦାତା ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ।
Verse 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
କୌରବ ପରୀକ୍ଷିତ! ଏବେ ତୁମ ଜୀବନାବଧି ସାତ ଦିନ; ତେଣୁ ଏହି ସମୟରେ ପରଲୋକର ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ସେସବୁ ଯଥାବିଧି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି କର।
Verse 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
ଜୀବନର ଅନ୍ତିମ କାଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ହେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଅସଙ୍ଗ ନାମକ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦେହ ଓ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଛେଦ କରିଦେବା ଉଚିତ।
Verse 16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
ଧୀର ପୁରୁଷ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରବ୍ରଜିତ ହେଉ; ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁ, ଏବଂ ଶୁଚି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆସନରେ ବସୁ।
Verse 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
ଏଭଳି ବସି ମନସା ପରମ ପବିତ୍ର ତ୍ରିବୃଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷର ‘ଅ-ଉ-ମ୍’ ର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ମନକୁ ବଶରେ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମବୀଜକୁ ଭୁଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
ମନ ଯେତେବେଳେ କ୍ରମେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ବିଷୟଭୋଗରୁ ଫେରାଇ ବୁଦ୍ଧି-ରୂପ ସାରଥି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। କର୍ମାସକ୍ତ ମନକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗାଇଲେ ତାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟଚେତନାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Verse 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
ତାପରେ ଅବ୍ୟୁଚ୍ଛିନ୍ନ ଚେତନାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଏକେକରି ଧ୍ୟାନ କର, କିନ୍ତୁ ସମଗ୍ର ଦେହ-ଭାବନାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଉନାହିଁ। ଏଭଳି ମନକୁ ବିଷୟରହିତ କରି ପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦରେ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
ରଜୋଗୁଣ ଓ ତମୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଜୀବର ମନ ସଦା ଅଶାନ୍ତ ଓ ମୋହିତ ରହେ। କିନ୍ତୁ ଧୀର ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିୟମିତ କରିପାରେ; ସେଇ ଧାରଣା ତାହାମାନଙ୍କ ଜନିତ ମଲକୁ ନାଶ କରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।
Verse 21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଧାରଣାରେ ନିରନ୍ତର ସ୍ଥିର ରହି, ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୂପକୁ ଦେଖିବାର ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ଶୀଘ୍ର ଭକ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆଶ୍ରୟରେ ଥାଏ।
Verse 22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧାରଣା କିପରି କରାଯାଏ, କେଉଁଠି ତାହା ସମ୍ମତ, ଏବଂ କେମିତି ହେଲେ ପୁରୁଷର ମନୋମଲ ଶୀଘ୍ର ହରିଯାଏ—ଏ ସବୁକୁ କୃପାକରି ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଆସନ ଜିତି, ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସଙ୍ଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନକୁ ଜିତି, ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ଥୂଳ ବିରାଟ୍-ରୂପରେ ମନ ଧାରଣ କର।
Verse 24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
ଏହି ସମଗ୍ର ସ୍ଥୂଳ ଭୌତିକ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରକଟିକରଣ ପରମ ସତ୍ୟଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିରାଟ୍ ଦେହ; ଯେଉଁଠାରେ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଭୌତିକ ସମୟର ତିନି କାଳ—ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।
Verse 25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
ସପ୍ତ ଆବରଣସହିତ ଏହି ଅଣ୍ଡକୋଶ-ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଯେ ବୈରାଜ ପୁରୁଷ—ଭଗବାନ—ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ବିରାଟ୍-ଧାରଣାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ବିଷୟ।
Verse 26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
ସାକ୍ଷାତ୍କାରୀମାନେ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କ ପାଦମୂଳ ପାତାଳ ଲୋକ; ଗୋଡ଼ଘୁଁଡି ଓ ଆଙ୍ଗୁଠି ରସାତଳ; ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକୁ) ମହାତଳ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜଂଘା ତଲାତଳ ଲୋକ।
Verse 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଦୁଇ ଜାନୁ ସୁତଳ ଲୋକ; ଦୁଇ ଉରୁ ବିତଳ ଓ ଅତଳ ଲୋକ; ନିତମ୍ବ ଅଞ୍ଚଳ ମହୀତଳ; ଏବଂ ନଭସ୍ତଳ ତାଙ୍କ ନାଭି-ଗର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଗାୟନ କରାଯାଏ।
Verse 28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ଉରସ୍ଥଳ ହେଉଛି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳ; ତାଙ୍କ ଗ୍ରୀବା ମହର୍ଲୋକ, ମୁଖ ଜନୋଲୋକ, ଏବଂ ଲଲାଟ ତପୋଲୋକ। ସହସ୍ରଶିର ଭଗବାନଙ୍କ ଶିର ହେଉଛି ସତ୍ୟଲୋକ।
Verse 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ବାହୁ; ଦଶଦିଗ ତାଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶ୍ରବଣ-ବିଷୟ। ତାଙ୍କର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର; ଗନ୍ଧ ତାଙ୍କର ଘ୍ରାଣ-ବିଷୟ; ତାଙ୍କର ମୁଖ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି।
Verse 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
ଆକାଶ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ-କୋଟର; ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଦର୍ଶନ-ଶକ୍ତିର ଚକ୍ଷୁଗୋଳକ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପକ୍ଷ୍ମାଣି ଦିନ ଓ ରାତି; ଭୃକୁଟି-ଚଳନରେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ପରମ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଧାମ। ତାଙ୍କର ତାଳୁ ବରୁଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରସର ସାର ତାଙ୍କର ଜିହ୍ୱା।
Verse 31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦମାନେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମସ୍ତକ-ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦନ୍ତ-ଜବଡ଼ା ହେଉଛି ଯମ, ପାପୀଙ୍କ ଦଣ୍ଡଦାତା। ସ୍ନେହକଳା ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ; ଏବଂ ମୋହକ ମାୟା ତାଙ୍କର ହାସ। ଏହି ଦୁରନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି-ସାଗର ତାଙ୍କର କଟାକ୍ଷମାତ୍ର।
Verse 32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
ଲଜ୍ଜା ତାଙ୍କର ଉପର ଓଠ; ଲୋଭ ତାଙ୍କର ଠୋଡ଼। ଧର୍ମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ତନ; ଅଧର୍ମ ତାଙ୍କର ପୃଷ୍ଠ। ଜଗତରେ ଜୀବସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ; ମିତ୍ର-ବରୁଣ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ବୃଷଣ। ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର କଟି; ପର୍ବତ-ଗିରିମାଳା ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିସଂଘ।
Verse 33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
ହେ ନୃପେନ୍ଦ୍ର, ନଦୀମାନେ ସେଇ ବିରାଟ୍ ଦେହର ନାଡୀ, ବୃକ୍ଷମାନେ ତାଙ୍କର ରୋମ; ସର୍ବଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବାୟୁ। ଯୁଗପ୍ରବାହ ତାଙ୍କର ଗତି, ତାଙ୍କର କର୍ମ ତ୍ରିଗୁଣ ପ୍ରବାହର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
Verse 34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଳବାହୀ ମେଘମାନେ ତାଙ୍କର କେଶ; ଦିନ-ରାତିର ସନ୍ଧିକାଳ (ସନ୍ଧ୍ୟା) ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର। ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ-ବୁଦ୍ଧି, ତାଙ୍କର ମନ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର—ସମସ୍ତ ବିକାରର କୋଷ।
Verse 35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି—ସର୍ବାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କ ବିଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ହେଉଛି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ; ଗିରିତ୍ର (ରୁଦ୍ରଦେବ) ତାଙ୍କର ଅହଂକାର। ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର, ଉଠ, ହାତୀ ତାଙ୍କର ନଖ; ସମସ୍ତ ମୃଗ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପଶୁ ତାଙ୍କର କଟି-ପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କଳାବୋଧର ସୂଚନା। ମନୁ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରତୀକ, ଏବଂ ମାନବଜାତି ତାଙ୍କର ନିବାସ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଚାରଣ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର-ଲୟର ରୂପ; ଅସୁରସେନା ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମର ପ୍ରତିନିଧି।
Verse 37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ମୁଖ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଭୁଜ ହେଉଛନ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଜଂଘା ହେଉଛନ୍ତି ବୈଶ୍ୟ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ପାଦାଶ୍ରିତ। ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ପୂଜ୍ୟ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କରେ ଆବୃତ; ତେଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଯଥାଶକ୍ତି ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା।
Verse 38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଗବାନଙ୍କର ବିରାଟ୍ ସ୍ଥୂଳ ରୂପର ବିନ୍ୟାସ କହିଦେଲି। ଯେ ମୋକ୍ଷ ଚାହେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥୂଳ ରୂପରେ ମନକୁ ଧାରଣ କରୁ; ଭୌତିକ ଜଗତରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
ସେଇ ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିବୃତ୍ତିରେ ସର୍ବତ୍ର ଅନୁଭୂତ; ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକେ ଲୋକ ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେହି ସତ୍ୟ ଆନନ୍ଦନିଧି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭଜ; ଅନ୍ୟତ୍ର ଆସକ୍ତ ହେଉନି, କାରଣ ତାହା ଆତ୍ମପାତ।
Frequently Asked Questions
Because it targets the essential human duty—inquiring into the supreme benefit (śreyas) rather than temporary welfare (preyas). Śukadeva contrasts this with society’s endless topics for hearing that keep people blind to ātma-tattva. A question that leads to hearing and remembering Bhagavān benefits all classes of people and is endorsed by realized transcendentalists.
It advises fearless detachment from body-centered attachments, leaving home, practicing self-control, and fixing consciousness on Bhagavān through regulated posture, breath, oṁ-remembrance, withdrawal from sense engagement, and systematic meditation—culminating in steady remembrance of the Lord at death, which is stated as the highest perfection across paths (jñāna, yoga, and karma).
The virāṭ-rūpa functions as a concrete meditative framework for the conditioned mind: by seeing the universe and its planetary systems as the Lord’s body, one redirects attention away from sense objects toward the Lord’s presence and sovereignty. This purifies agitation from rajas and tamas and quickly leads the practitioner toward devotional service under the Lord’s shelter.
Khaṭvāṅga is cited as an exemplar of immediate spiritual decision: upon learning he had only a moment to live, he renounced material engagement and took shelter of the Supreme Lord. The narrative supports the chapter’s urgency theme—quality of consciousness is superior to length of life.