Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शन: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀ ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ସାଧୁ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ। ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦୟାକରି ଆମକୁ ଆଉ କହ। ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପାରପଥ ଦେଖାଇପାରୁଥିବା ତୁମେ ହିଁ।

Verse 2

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

ପ୍ରମାଣିକମାନେ କହନ୍ତି—ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘାୟୁ; କଳ୍ପାନ୍ତର ପ୍ରଳୟ-ପ୍ଲାବନରେ ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା, ସେ ଏକା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଇ ଭାର୍ଗବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ ଆମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଳ୍ପରେ କୌଣସି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଳୟ ଆମେ ଦେଖିନାହୁଁ। ଆଉ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ପ୍ରଳୟର ମହାସାଗରରେ ଅସହାୟ ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଜଳରେ ବଟପତ୍ରର ମଡ଼ିରେ ଏକା ଶୟନ କରୁଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଶୁ-ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ହେ ସୂତ! ଏହି କାରଣରୁ ଆମର ମହା ସନ୍ଦେହ ଓ କୌତୁହଳ। ହେ ମହାଯୋଗୀ, ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ, ଦୟାକରି ଆମ ଭ୍ରମ ଛେଦ କର।

Verse 3

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

ପ୍ରମାଣିକମାନେ କହନ୍ତି—ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘାୟୁ; କଳ୍ପାନ୍ତର ପ୍ରଳୟ-ପ୍ଲାବନରେ ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା, ସେ ଏକା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଇ ଭାର୍ଗବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ ଆମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଳ୍ପରେ କୌଣସି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଳୟ ଆମେ ଦେଖିନାହୁଁ। ଆଉ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ପ୍ରଳୟର ମହାସାଗରରେ ଅସହାୟ ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଜଳରେ ବଟପତ୍ରର ମଡ଼ିରେ ଏକା ଶୟନ କରୁଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଶୁ-ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ହେ ସୂତ! ଏହି କାରଣରୁ ଆମର ମହା ସନ୍ଦେହ ଓ କୌତୁହଳ। ହେ ମହାଯୋଗୀ, ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ, ଦୟାକରି ଆମ ଭ୍ରମ ଛେଦ କର।

Verse 4

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନର ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟଜଳରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଲୀନ ହେଲାବେଳେ ସେ ଏକମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଭୃଗୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ ଆମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଳ୍ପରେ କୌଣସି ସମଗ୍ର ପ୍ରଳୟ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ। ଆଉ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେ ପ୍ରଳୟମହାସାଗରରେ ଅସହାୟ ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ବଟପତ୍ରର ଭାଜରେ ଏକା ଶୟନ କରୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଶୁ-ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ହେ ସୂତ, ମୋର ଏହି ମହାସନ୍ଦେହ ଓ କୌତୁହଳ ଦୂର କର; ତୁମେ ମହାଯୋଗୀ ଏବଂ ପୁରାଣରେ ପ୍ରମାଣ ମନାଯାଉଛ।

Verse 5

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘାୟୁ; କଳ୍ପାନ୍ତ ପ୍ରଳୟଜଳରେ ଏହି ଜଗତ ଗ୍ରସିତ ହେଲାବେଳେ ସେ ଏକମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଭୃଗୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ ଆମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ସର୍ବଗ୍ରାସୀ ପ୍ରଳୟ ହୋଇନାହିଁ। ଆଉ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେ ପ୍ରଳୟମହାସାଗରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ବଟପତ୍ରର ଭାଜରେ ଏକା ଶୟନ କରୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଶୁ-ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ହେ ସୂତ, ଆମର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଓ କୌତୁହଳ ଦୂର କର; ତୁମେ ମହାଯୋଗୀ ଏବଂ ପୁରାଣରେ ପ୍ରମାଣ।

Verse 6

सूत उवाच प्रश्न‍स्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापह: । नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି ଶୌନକ, ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କର ଭ୍ରମ ହରେ; କାରଣ ଏଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କ କଥା ଗୀତ ହୁଏ, ଯାହା କଳିଯୁଗର ମଳିନତା ନାଶ କରେ।

Verse 7

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜାତି-ସଂସ୍କାର ପାଇ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କ୍ରମେ ବେଦଛନ୍ଦ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ନିୟମ ପାଳନ କଲେ; ତପ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଜୀବନଭରି ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରହିଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ, ଜଟାଧାରୀ, ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; କମଣ୍ଡଲୁ, ଦଣ୍ଡ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଓ ମେଖଳା ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିୟମବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କୃଷ୍ଣାଜିନ, ଜପମାଳା ଓ କୁଶ ଘାସ ରଖୁଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ହୃଦୟସ୍ଥ ପରମାତ୍ମା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ରୂପରେ ହରିଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ଭିକ୍ଷା ଆଣି ମୌନରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ; ଗୁରୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ, ନ ହେଲେ ଉପବାସ। ଏଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ କୋଟି ବର୍ଷ ହୃଷୀକେଶ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧି ଅଜେୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କଲେ।

Verse 8

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

ପିତାଙ୍କ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜାତି-ସଂସ୍କାରରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବେଦଛନ୍ଦ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ନିୟମ-ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ; ତପ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ ହୋଇ ସେ ଜୀବନଭରି ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରହିଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ, ଜଟାଧାରୀ, ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; କମଣ୍ଡଲୁ, ଦଣ୍ଡ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ମେଖଳା ଧାରଣ କରି, କୃଷ୍ଣାଜିନ, ଜପମାଳା ଓ କୁଶ ଘାସ ମଧ୍ୟ ରଖୁଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ହୃଦୟସ୍ଥ ପରମାତ୍ମା—ଏହି ରୂପରେ ହରିଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ଭିକ୍ଷା ଆଣି ମୌନରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ; ଗୁରୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ, ନ ହେଲେ ଉପବାସ। ଏଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ କୋଟି ବର୍ଷ ହୃଷୀକେଶ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧି ଅଜେୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କଲେ।

Verse 9

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଦ୍ୱିଜାତି-ସଂସ୍କାରରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ବେଦଛନ୍ଦ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମମତେ ନିୟମ ପାଳନ କଲେ। ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଆଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହି, ଜଟାଧାରୀ ଓ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ କମଣ୍ଡଳୁ, ଦଣ୍ଡ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ମେଖଳା, କୃଷ୍ଣାଜିନ, ଜପମାଳା ଓ କୁଶ ଧାରଣ କରି ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ହୃଦୟସ୍ଥ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।

Verse 10

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳେ ସେ ବାକ୍-ସଂଯମରେ ଭିକ୍ଷା ଆଣି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ। ଗୁରୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ମାତ୍ର ଦିନକୁ ଏକଥର ନିରବରେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ; ନହେଲେ ଉପବାସ ରଖୁଥିଲେ।

Verse 11

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

ଏଭଳି ତପ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍ଠ ରହି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଅସଂଖ୍ୟ କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନାଥ ଭଗବାନ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, ଏଭଳି ଅଜେୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କଲେ।

Verse 12

ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे । नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिता: ॥ १२ ॥

ବ୍ରହ୍ମା, ଭୃଗୁ ମୁନି, ଭଗବାନ ଶିବ, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହାନ ପୁତ୍ରମାନେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଭୂତପ୍ରେତ ଆଦି—ସମସ୍ତେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କ ଏହି ସିଦ୍ଧିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 13

इत्थं बृहद्‌व्रतधरस्तप:स्वाध्यायसंयमै: । दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ॥ १३ ॥

ଏଭଳି ବୃହଦ୍‌ବ୍ରତଧାରୀ ଯୋଗୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କଲେ। ଅନ୍ତର୍ମନର ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ନଶିଗଲାପରେ ସେ ମନକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 14

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिन: । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मक: ॥ १४ ॥

ଏଭଳି ମହାଯୋଗରେ ଯୋଗୀ ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଗ୍ର କରୁଥିବାବେଳେ, ଛଅ ମନ୍ୱନ୍ତର ସମାନ ମହାକାଳ ବିତିଗଲା।

Verse 15

एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे । तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ॥ १५ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି ସପ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତର—ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ—ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଜାଣି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାହାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 16

गन्धर्वाप्सरस: कामं वसन्तमलयानिलौ । मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ १६ ॥

ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟା ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର କାମଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ବସନ୍ତ ଓ ମଲୟ ପର୍ବତର ଚନ୍ଦନସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ, ଏବଂ ଲୋଭ ଓ ମଦକୁ ମଧ୍ୟ ପଠାଇଲେ।

Verse 17

ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रे: पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥ १७ ॥

ହେ ମହାବଳୀ ଶୌନକ! ସେମାନେ ହିମାଳୟର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରା ନଦୀ ବହେ ଏବଂ ‘ଚିତ୍ରା’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଳାଶିଖର ଅଛି।

Verse 18

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

ସେଇ ଆଶ୍ରମସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ—ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ରୁମ-ଲତାରେ ଶୋଭିତ, ସତ୍‌ଦ୍ୱିଜକୁଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା। ସେଠାରେ ମତ୍ତ ଭ୍ରମରଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ, ଉତ୍ସାହିତ କୋକିଳଙ୍କ କୂଜନ, ନୃତ୍ୟରତ ମୟୂରଙ୍କ ଆଡମ୍ବର, ଓ ପକ୍ଷୀକୁଳର କଲରବ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରେରିତ ବସନ୍ତବାୟୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ହିମନିର୍ଝରର ଶୀତଳ ଛିଟା ନେଇଆସିଲା; ବନପୁଷ୍ପର ସୁଗନ୍ଧରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ ସେଇ ପବନ କାମଦେବଙ୍କ କାମଭାବକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 19

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କ ସେହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ପୁଣ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଅନେକ ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସି, ନିର୍ମଳ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ମତ୍ତ ଭ୍ରମରଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଉତ୍ସାହିତ କୋକିଳଙ୍କ କୁଜନ ଆଶ୍ରମକୁ ମୁଖର କରୁଥିଲା; ଆନନ୍ଦିତ ମୟୂର ନାଚୁଥିଲେ, ଏବଂ ଉନ୍ମତ୍ତ ପକ୍ଷୀକୁଳ ଭିଡ଼ କରିଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରେରିତ ବସନ୍ତ ବାୟୁ ଝରଣାର ଶୀତଳ ଛିଟା ନେଇ ପ୍ରବେଶ କଲା; ବନଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ସେ ବାୟୁ କାମଦେବଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନା ଜଗାଇଲା।

Verse 20

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରେରିତ ବସନ୍ତ ବାୟୁ ସେହି ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିକଟ ଝରଣାର ଶୀତଳ ଛିଟା ନେଇଆସିଲା। ବନଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ସେ ବାୟୁ ବହି, କାମଦେବ-ଭାବକୁ ହୃଦୟରେ ଜଗାଇଲା।

Verse 21

उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्र: प्रवालस्तबकालिभि: । गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकर: ॥ २१ ॥

ସେଠାରେ ବସନ୍ତ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଶ ବସନ୍ତର ମୁଖ ପରି ହେଲା, ଏବଂ କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଓ ନୂତନ ପୁଷ୍ପ ଗଛ-ଲତାର ଜାଲକୁ ଢାକିଦେଲା।

Verse 22

अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकै: । अद‍ृश्यतात्तचापेषु: स्व:स्त्रीयूथपति: स्मर: ॥ २२ ॥

ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ନାୟକ କାମଦେବ ଧନୁଷ-ବାଣ ଧରି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦଳ ଗୀତ ଗାଇ ଓ ବାଦ୍ୟ ବଜାଇ ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 23

हुत्वाग्निं समुपासीनं दद‍ृशु: शक्रकिङ्करा: । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ॥ २३ ॥

ଶକ୍ରଙ୍କ ସେବକମାନେ ଦେଖିଲେ—ଋଷି ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ନିୟତ ଆହୁତି ଦେଇ ଧ୍ୟାନାସୀନ। ସମାଧିରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦିତ; ସେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୁରାଧର୍ଷ ଓ ଅଜେୟ ଲାଗୁଥିଲେ।

Verse 24

ननृतुस्तस्य पुरत: स्त्रियोऽथो गायका जगु: । मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ॥ २४ ॥

ସେ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଗାୟକମାନେ ଗାଇଲେ; ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା ଓ ପଣବ ଆଦିର ମନୋହର ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ହେଲା।

Verse 25

सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि काम: पञ्चमुखं तदा । मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५ ॥

ତେବେ କାମଦେବ ନିଜ ଧନୁଷରେ ପଞ୍ଚମୁଖ ବାଣ ସନ୍ଧାନ କଲା; ବସନ୍ତ, ମଧୁ ଆଦି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୃତ୍ୟମାନେ ମୁନିଙ୍କ ମନକୁ କମ୍ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

Verse 26

क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्‌‌दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥

ଅପ୍ସରା ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳୀ ଅନେକ କନ୍ଦୁକ ସହ ଖେଳୁଥିବା ପରି ଦେଖାଇଲା। ସ୍ତନଭାରରୁ ତା’ର କଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଲାଗିଲା ଏବଂ କେଶର ଫୁଲମାଳା ଛିଟିଗଲା। କନ୍ଦୁକ ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼ି, ଇତସ୍ତତଃ ଚାହୁଁଥିବାବେଳେ, ତା’ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ରର ମେଖଳା ଢିଲା ହେଲା; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବାୟୁ ତା’ର ବସନ ଉଡ଼ାଇନେଲା।

Verse 27

क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्‌‌दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥

ଅପ୍ସରା ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳୀ ଅନେକ କନ୍ଦୁକ ସହ ଖେଳୁଥିବା ପରି ଦେଖାଇଲା। ସ୍ତନଭାରରୁ ତା’ର କଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଲାଗିଲା ଏବଂ କେଶର ଫୁଲମାଳା ଛିଟିଗଲା। କନ୍ଦୁକ ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼ି, ଇତସ୍ତତଃ ଚାହୁଁଥିବାବେଳେ, ତା’ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ରର ମେଖଳା ଢିଲା ହେଲା; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବାୟୁ ତା’ର ବସନ ଉଡ଼ାଇନେଲା।

Verse 28

विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मर: । सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यम: ॥ २८ ॥

ମୁନିଙ୍କୁ ଜିତିଲି ବୋଲି ଭାବି କାମଦେବ ତେବେ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସବୁ ଚେଷ୍ଟା ମୋଘ ହେଲା—ଯେପରି ଈଶ୍ୱରବିମୁଖ ନାସ୍ତିକର ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 29

त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतु: प्रबोध्याहिमिवार्भका: ॥ २९ ॥

ହେ ଶୌନକ! କାମଦେବ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ମୁନିଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁନିଙ୍କ ତେଜରେ ଦହିଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗି ସେମାନେ ଥମ୍କିଗଲେ—ଶୁଅଥିବା ସାପକୁ ଜଗାଇଦେଇଥିବା ପିଲାମାନଙ୍କ ପରି।

Verse 30

इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनि: । यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ॥ ३० ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ଧୃଷ୍ଟତାରେ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅହଂଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ; ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସହନଶୀଳତା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 31

द‍ृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ॥ ३१ ॥

କାମଦେବ ତାଙ୍କ ଗଣସହିତ ନିଷ୍ତେଜ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ ଶୁଣି, ପ୍ରବଳ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 32

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तप:स्वाध्यायसंयमै: । अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरि: ॥ ३२ ॥

ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସଂୟମ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲା, ସେହି ସାଧୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ଶ୍ରୀହରି ନର-ନାରାୟଣ ରୂପେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 33

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥

ସେ ଦୁଇଜଣ—ଜଣେ ଶୁକ୍ଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟଜଣେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ—ନବକମଳଦଳ ସଦୃଶ ନୟନ ଥିବା ଚତୁର୍ଭୁଜ। ସେମାନେ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ବଲ୍କଳ ପରିଧାନ କରି, ତ୍ରିବୃତ ଉପବୀତ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ପବିତ୍ର ହସ୍ତରେ କମଣ୍ଡଲୁ, ସିଧା ଦଣ୍ଡ ଓ ବାଁଶର ବୈଣବ ଧରିଥିଲେ।

Verse 34

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥

ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଶୁକ୍ଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟଜଣେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ; ଉଭୟେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ନବକମଳଦଳସଦୃଶ ନୟନ, ରୌରବ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ତ୍ରିବୃତ୍ ଉପବୀତ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅତି ପବିତ୍ର ହସ୍ତରେ କମଣ୍ଡଳୁ, ସିଧା ଦଣ୍ଡ, ବୈଣବ, ପଦ୍ମାକ୍ଷମାଳା, ଜନ୍ତୁମାର୍ଜନ ଓ ଦର୍ଭଗୁଚ୍ଛରୂପେ ବେଦପ୍ରତୀକ ଥିଲା; ବିଦ୍ୟୁତ୍ସମ ପୀତ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ, ତପସ୍ୟାର ସାକ୍ଷାତ୍ ରୂପ ଭାବେ ଉଚ୍ଚଦେହୀ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଥିଲେ।

Verse 35

ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । द‍ृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ॥ ३५ ॥

ସେଇ ଦୁଇ ଋଷି—ନର ଓ ନାରାୟଣ—ଭଗବାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ତୁରନ୍ତ ଉଠି ଗଭୀର ଆଦରରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 36

स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशय: । हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ॥ ३६ ॥

ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦେହ-ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ କଲା। ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା, ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂରିଗଲା; ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 37

उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥ ३७ ॥

ତାପରେ ସେ ଉଠି ହାତ ଯୋଡି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଏମିତି ଉତ୍ସୁକତାରେ ଦାଁଡ଼ିଲେ ଯେ ମନେ ହେଲା ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି। ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ସେ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ—“ନମୋ ନମଃ।”

Verse 38

तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ॥ ३८ ॥

ସେ ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ। ପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଚନ୍ଦନଲେପ, ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ, ଧୂପ ଓ ପୁଷ୍ପମାଳାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 39

सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥

ସେଇ ଦୁଇ ଅତିପୂଜ୍ୟ ମୁନି ସୁଖାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିଲେ ଏବଂ କୃପା ପ୍ରଦାନକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ। ତେବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 40

श्रीमार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्‌मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥ ४० ॥

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଭୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି? ଆପଣ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରିଲେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରି ବାକ୍, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହା ସାଧାରଣ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ; ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ ତ ନିଶ୍ଚିତ। ତଥାପି ଆପଣ ଭଜନକାରୀମାନଙ୍କର ଭାବବନ୍ଧୁ, ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ମିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 41

मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥ ४१ ॥

ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଦୁଇ ମୂର୍ତ୍ତି ତ୍ରିଲୋକର କ୍ଷେମ, ତାପନିବୃତ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି। ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନାନା ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପରେ ମକଡ଼ା ଯେପରି ନିଜ ଜାଲ ବୁଣି ପୁଣି ଟାଣିନେଇଥାଏ ସେପରି ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସନ୍ତି।

Verse 42

तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्‍‍घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्‍त्यै ॥ ४२ ॥

ଆପଣ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ପରମ ନିୟନ୍ତା। ଯେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ତାକୁ କର୍ମ, ଗୁଣ ଓ କାଳର ରଜଃମଲିନତା ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ବେଦହୃଦୟାର୍ଥ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ମୁନିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସୁଯୋଗ ମିଳିଲେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ନିତ୍ୟ ଯଜନ-ପୂଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।

Verse 43

नान्यं तवाङ्‌घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ४३ ॥

ହେ ଈଶ! ଆପଣ ଅପବର୍ଗ—ମୋକ୍ଷ—ର ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତି। ଭୟରେ ଘେରା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷେମ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଦ୍ୱିପରାର୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧିଷ୍ଣ୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ କାଳକୁ ଭୟ କରନ୍ତି; ତେବେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଭୌତିକ ଜୀବମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ!

Verse 44

तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरो: परस्य । देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ॥ ४४ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ପରମାତ୍ମ-ଗୁରୁ, ଦେହାଦି ଆତ୍ମାକୁ ଢାକିଥିବା ଆବରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ତୁମ ପଦପଦ୍ମମୂଳକୁ ଭଜେ। ଦେହାଦି ନିରର୍ଥକ, ଅସାର ଓ କ୍ଷଣିକ—କେବଳ କଳ୍ପିତ ଭେଦମାତ୍ର। ତୁମକୁ, ସର୍ବସତ୍ୟଜ୍ଞ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ପାଇଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 45

सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामया: स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य । लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५ ॥

ହେ ଈଶ, ହେ ବଦ୍ଧଜୀବର ପରମ ସହାୟ, ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟ ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମ ମାୟାଶକ୍ତିର ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଗ୍ରହଣ କର। କିନ୍ତୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତୁମେ ବିଶେଷତଃ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣକୁ ବ୍ୟବହାର କର; ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ମାନବଙ୍କୁ ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଭୟ ଦିଏ।

Verse 46

तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वता: पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ४६ ॥

ହେ ଭଗବାନ, ତେଣୁ ତୁମ ଭକ୍ତମାନେ ତୁମ ପ୍ରିୟ ଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱମୟ ଶୁକ୍ଳ ତନୁକୁ ଭଜନ କରନ୍ତି। କାରଣ ସାତ୍ୱତମାନେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ହିଁ ପୁରୁଷରୂପ—ତୁମର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରକାଶ—ବୋଲି ମାନନ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅଭୟ, ଆତ୍ମସୁଖ ଓ ଭଗବଦ୍ଧାମର ରାଜ୍ୟ ଲଭ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 47

तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय । नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ॥ ४७ ॥

ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଯିଏ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ବିଶ୍ୱଗୁରୁ ଓ ପରଦେବତା। ଋଷିରୂପ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଏବଂ ନରୋତ୍ତମ ନରଙ୍କୁ—ହଂସସ୍ୱଭାବ, ବାକ୍-ସଂଯମୀ, ନିଗମ (ବେଦ) ପ୍ରଚାରକ—ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 48

यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धी: सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि द‍ृक्पथेषु । तन्माययावृतमति: स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥

ମିଥ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଥରେ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ, ସେ ଭୌତିକବାଦୀ ତୁମକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ତୁମେ ତାହାର ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ହୃଦୟ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ତଥାପି ତୁମ ମାୟାରେ ଆବୃତ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ତୁମଠାରୁ—ସମସ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଦିଗୁରୁ—ବେଦଜ୍ଞାନ ପାଏ, ସେ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଜାଣେ।

Verse 49

यद्दर्शनं निगम आत्मरह:प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्त: । तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନିଗମରେ ମାତ୍ର ଆତ୍ମ-ରହସ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ମହାକବିମାନେ ମଧ୍ୟ ତର୍କରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଦୀ ନିଜ ଅନୁମାନ ଅନୁସାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ବୁଝେ; ଦେହାଭିମାନରେ ଢାକା ଗୁପ୍ତଜ୍ଞାନବାନ ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ।