Adhyaya 6
Parīkṣit’s Final Absorption, Takṣaka’s Bite, Janamejaya’s Snake Sacrifice, and the Vedic Sound-Lineage
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥନ ପରେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଶେଷ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାନ୍ତି। ହରି-ଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ଥିବାରୁ ତକ୍ଷକର ଭୟ ନାହିଁ, ପୁନଃପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନୁହେଁ ବୋଲି କହି, ଭଗବାନ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କରେ ବାକ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଲୟ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି। ଶୁକଦେବ ଅନୁମତି ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପରୀକ୍ଷିତ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ ଯୋଗସ୍ଥିରତାରେ ବସି ପରମ ସତ୍ୟରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ କରି ପ୍ରାଣକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ରୋକିଦେଇ ତକ୍ଷକ ଛଦ୍ମବେଶରେ ଆସି ଦଂଶନ କରେ; ରାଜଦେହ ଭସ୍ମ ହୁଏ, ଦେବଗଣ ଶୋକ ଓ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ଜନମେଜୟଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସର୍ପସତ୍ର, ତକ୍ଷକର ଇନ୍ଦ୍ରଶରଣ, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ କର୍ମସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଜୀବ ନିଜ କର୍ମଫଳରେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ପାଏ—ଶୁଣି ଜନମେଜୟ ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ: ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦିବ୍ୟ ନାଦ, ଓଁକାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅ-ଉ-ମ୍ ତ୍ରିରୂପ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦ ପ୍ରକାଶ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚତୁର୍ବିଭାଗ, ଶାଖା-ପରମ୍ପରା ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ନୂତନ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଲାଭ—କଳିଯୁଗରେ ବେଦରକ୍ଷାର ସେତୁ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସପୁତ୍ର, ସମଦର୍ଶୀ ଆତ୍ମଜ୍ଞ ଶୁକଦେବ ମୁନି ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ଶୁଣି ପରୀକ୍ଷିତ ତାଙ୍କ ପାଦମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ମସ୍ତକ ନମାଇ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ହାତ ଯୋଡି, ବିଷ୍ଣୁରକ୍ଷିତ ରାଜା ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 2
राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥
ରାଜା କହିଲେ: କରୁଣାମୟ ମହାତ୍ମନ୍! ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହୋଇଛି। ଆପଣ ମୋତେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣାଇଲେ।
Verse 3
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥
ମୁଁ ଏହାକୁ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମନେ କରେନି ଯେ ଆପଣ ପରି ମହାତ୍ମାମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନରେ ଲୀନ, ଆମ ପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ସଂସାରତାପରେ ତପ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତି।
Verse 4
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଆମେ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଶୁଣିଲୁ; ଏହା ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ସାର, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କର ସମ୍ୟକ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।
Verse 5
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥
ହେ ଭଗବନ, ତକ୍ଷକ ଆଦି କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ମୃତ୍ୟୁ, ଏପରିକି ପୁନଃପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆଉ ଭୟ କରୁନାହିଁ; କାରଣ ଆପଣ ଦର୍ଶାଇଥିବା ଭୟହୀନ ବ୍ରହ୍ମ-ନିର୍ବାଣରେ ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
Verse 6
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ ମୋର ବାଣୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟାକୁ ଅଧୋକ୍ଷଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବି। କାମନାମୁକ୍ତ ଚିତ୍ତକୁ ତାଙ୍କରେ ଲୀନ କରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି।
Verse 7
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥
ଆପଣ ମୋତେ ସର୍ବାଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଭଗବାନଙ୍କର ପରମ ପଦ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆତ୍ମାନୁଭୂତିରେ ନିଷ୍ଠ; ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ନିରସ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥
ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ହେଲାପରେ ଭଗବାନ ବାଦରାୟଣି (ଶୁକଦେବ) ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଓ ଉପସ୍ଥିତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 9
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
ତେବେ ରାଜର୍ଷି ପରୀକ୍ଷିତ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର କରି ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ପ୍ରାଣଗତି ଥମିଗଲା ଓ ସେ ଗଛ ପରି ଅଚଳ ହେଲେ।
Verse 10
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଗଙ୍ଗାତଟେ ପୂର୍ବମୁଖୀ ଦର୍ଭାସନରେ ବସି ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ; ଯୋଗସିଦ୍ଧିରେ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ମହାଯୋଗୀ, ଆସକ୍ତି ଓ ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 11
तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥
ହେ ବିପ୍ରମାନେ, କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ତକ୍ଷକ ନାଗ ରାଜାକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ପଥରେ କଶ୍ୟପ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।
Verse 12
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥
ତକ୍ଷକ ଧନ-ଉପହାର ଦେଇ ବିଷହାରୀ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ଫେରାଇଦେଲା; ପରେ ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣକାରୀ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିକଟିତ ହୋଇ ଦଂଶନ କଲା।
Verse 13
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥
ବ୍ରହ୍ମଭାବପ୍ରାପ୍ତ ସେଇ ରାଜର୍ଷିଙ୍କ ଦେହ ସର୍ପବିଷର ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା।
Verse 14
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥
ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୟଙ୍କର ହାହାକାର ଉଠିଲା; ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ।
Verse 15
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥
ଦେବଲୋକରେ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦିଲା, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନେ ଗାଇଲେ; ସାଧୁବାଦୀ ଦେବମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।
Verse 16
जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥
ତକ୍ଷକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଘାତକ ଦଂଶ ଦେଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ଜନମେଜୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ସର୍ପସତ୍ର ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ ନାଗଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଲେ।
Verse 17
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥
ସର୍ପସତ୍ରର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ମହୋରଗମାନେ ଦହିଯାଉଥିବା ଦେଖି ତକ୍ଷକ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା।
Verse 18
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥
ସେଠାରେ ତକ୍ଷକକୁ ନଦେଖି ରାଜା ଜନମେଜୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ ତକ୍ଷକ ଏହି ଅଗ୍ନିରେ କାହିଁକି ଦହୁନାହିଁ?’
Verse 19
तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶରଣ ନେଇଥିବା ତକ୍ଷକ ନାଗକୁ ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ସେ ଅଟକାଇଥିବାରୁ ସର୍ପଟି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ୁନାହିଁ।
Verse 20
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥
ଏହା ଶୁଣି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜନମେଜୟ (ପାରୀକ୍ଷିତ) ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ତେବେ ରକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତକ୍ଷକକୁ ଅଗ୍ନିରେ କାହିଁକି ନ ପତିତ କରାଯାଉ?
Verse 21
तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥
ଏହା ଶୁଣି ବିପ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତକ୍ଷକକୁ ଆହୁତି ଦେବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—“ହେ ତକ୍ଷକ! ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ମରୁତ୍-ଗଣ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ପତିତ ହେ।”
Verse 22
इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମୋଚ୍ଚାରିତ ଆକ୍ଷେପବାକ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଲେ; ବିମାନ ସହ ଓ ତକ୍ଷକ ସହ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
Verse 23
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥
ଆକାଶରୁ ବିମାନ ସହ ଓ ତକ୍ଷକ ସହ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଅଙ୍ଗିରା ମୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃହସ୍ପତି ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 24
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥
ହେ ମନୁଷ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ରାଜନ୍! ଏହି ନାଗରାଜ ତୁମ ହାତରେ ବଧ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଅମୃତ ପାନ କରିଛି, ତେଣୁ ସାଧାରଣ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁର ଧର୍ମରେ ନୁହେଁ।
Verse 25
जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥
ଜନ୍ତୁର ଜୀବନ, ମରଣ ଓ ପରଲୋକଗତି—ସବୁ ତାହାର ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ହେ ରାଜନ୍, ତେଣୁ ତାହାର ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଦାତା ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।
Verse 26
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्य: क्षुत्तृड्व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥
ହେ ନୃପ! ସର୍ପ, ଚୋର, ଅଗ୍ନି, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଭୁଖ, ତୃଷ୍ଣା, ରୋଗ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଜନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଆରବ୍ଧ କର୍ମର ଫଳକୁ ଭୋଗେ।
Verse 27
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ହାନି କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ସତ୍ରଯଜ୍ଞକୁ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ଅନେକ ନିର୍ଦୋଷ ସର୍ପ ପୂର୍ବରୁ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମରିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକେ ନିଜ ଦିଷ୍ଟ କର୍ମଫଳ ଭୋଗନ୍ତି।
Verse 28
सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇ ଉପଦେଶ ପାଇ ମହାରାଜ ଜନମେଜୟ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହିଲେ। ମହର୍ଷିଙ୍କ ବଚନକୁ ସମ୍ମାନ କରି ସେ ସର୍ପସତ୍ରରୁ ବିରତ ହେଲେ ଏବଂ ବାକ୍ପତି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
Verse 29
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥
ଏହି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାମାୟା—ଅଜେୟ ଓ ଦୁରବଗମ୍ୟ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଂଶ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବୃତ୍ତିଦ୍ୱାରା ଦେହାଦି ଅଭିମାନରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 30
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
ଏକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି; ସେଠାରେ ମାୟା ‘ଏ ଦମ୍ଭୀ, ମୁଁ ଏହାକୁ ବଶ କରିଦେବି’ ବୋଲି ଭାବି ନିର୍ଭୟରେ ଆଧିପତ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ମାୟିକ ବିବାଦମୟ ଦର୍ଶନଜାଳ ନାହିଁ; ବରଂ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ନିରନ୍ତର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପମୟ ମନ ନ ପ୍ରକାଶେ; ନ ସୃଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ, ନ ଭୋଗଲାଭ। ଅହଂକାର ଓ ତ୍ରିଗୁଣରେ ଆବୃତ ବଦ୍ଧଜୀବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସୀମିତ ଓ ସୀମାକାରୀ ସବୁକୁ ନିଷେଧ କରେ; ତେଣୁ ମୁନି ସଂସାର ତରଙ୍ଗକୁ ନିରୋଧ କରି ସେହି ପରମ ସତ୍ୟରେ ବିରମ କରୁ।
Verse 31
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
ଏକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି; ସେଠାରେ ମାୟା ‘ଏ ଦମ୍ଭୀ, ମୁଁ ଏହାକୁ ବଶ କରିଦେବି’ ବୋଲି ଭାବି ନିର୍ଭୟରେ ଆଧିପତ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ମାୟିକ ବିବାଦମୟ ଦର୍ଶନଜାଳ ନାହିଁ; ବରଂ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ନିରନ୍ତର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପମୟ ମନ ନ ପ୍ରକାଶେ; ନ ସୃଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ, ନ ଭୋଗଲାଭ। ଅହଂକାର ଓ ତ୍ରିଗୁଣରେ ଆବୃତ ବଦ୍ଧଜୀବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସୀମିତ ଓ ସୀମାକାରୀ ସବୁକୁ ନିଷେଧ କରେ; ତେଣୁ ମୁନି ସଂସାର ତରଙ୍ଗକୁ ନିରୋଧ କରି ସେହି ପରମ ସତ୍ୟରେ ବିରମ କରୁ।
Verse 32
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥
ଯେମାନେ ଅସାର-ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ନେତି ନେତି’ ବୋଲି ବିବେକ-ବିଚାର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦୌରାତ୍ମ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନନ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ହୃଦୟସ୍ଥ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି।
Verse 33
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥
ଏମିତି ଭକ୍ତମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ଅଧିଗତ କରନ୍ତି, କାରଣ ଦେହ ଓ ଘର ଆଧାରିତ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବର ଦୂଷଣ ସେମାନଙ୍କରେ ରହେ ନାହିଁ।
Verse 34
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥
ସମସ୍ତ ଅପମାନ ସହିବା ଉଚିତ୍, କାହାକୁ ଅବମାନ କରିବା ନୁହେଁ। ଦେହାଭିମାନ ଛାଡ଼ି କାହା ସହ ବୈର କରିବା ନୁହେଁ।
Verse 35
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥
ଅଜେୟ ଏବଂ ଅକୁଣ୍ଠ ମେଧାଧାରୀ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ତାଙ୍କ ପଦାମ୍ବୁରୁହ ଧ୍ୟାନରେ ମୁଁ ଏହି ସଂହିତାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିପାରିଲି।
Verse 36
श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥
ଶ୍ରୀଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୌମ୍ୟ ସୂତ! ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପୈଲ ଆଦି ମହାତ୍ମା ଶିଷ୍ୟ, ଯେମାନେ ବେଦାଚାର୍ଯ୍ୟ, ସେମାନେ ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି କହିଲେ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ—ଆମକୁ କହ।
Verse 37
सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସମାଧିରେ ସ୍ଥିର ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟ-ଆକାଶରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ବାହ୍ୟ ଶ୍ରବଣବୃତ୍ତି ନିରୋଧ କଲେ ତାହା ଅନୁଭବ ହୁଏ।
Verse 38
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି ବେଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପର ଉପାସନାରେ ଯୋଗୀମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ, କ୍ରିୟା ଓ କର୍ତ୍ତାଭାବ ଜନିତ ମଳକୁ ଧୋଇ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ରହିତ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 39
ततोऽभूत्त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥
ତେବେ ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରାତ୍ପର ସ୍ପନ୍ଦନରୁ ତିନି ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ଓଁକାର ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହା ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ। ସେହି ଓଁକାର ଭଗବାନଙ୍କ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା ଓ ପରମ ପୁରୁଷ—ତିନି ଅବସ୍ଥାର ପବିତ୍ର ପ୍ରତୀକ।
Verse 40
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
ଏହି ଓଁକାର-ସ୍ଫୋଟ ଶେଷରେ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ; ପରମାତ୍ମା ଭୌତିକ କାନ ବିନା ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ସୁପ୍ତ-ଶ୍ରୋତା, ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ବାକ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଆତ୍ମାର ହୃଦୟ-ଆକାଶରେ ଏହାର ପ୍ରକାଶ ହୁଏ।
Verse 41
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
ଏହି ଓଁକାର ସ୍ୱଧାମ-ସ୍ୱରୂପ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍ ବାଚକ। ଏହାହିଁ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର, ଉପନିଷଦ ଓ ବେଦର ଗୁପ୍ତ ସାର ଏବଂ ସନାତନ ବୀଜ।
Verse 42
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥
ହେ ଭୃଗୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଓଁକାରର ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ—ଅ, ଉ, ମ—ମୂଳ ଧ୍ୱନି। ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ, ନାମ, ଅର୍ଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିବିଧ ଭାବ ଧାରିତ ହୁଏ।
Verse 43
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥
ସେହି ଓଁକାରରୁ ଅଜ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଅକ୍ଷର-ସମାମ୍ନାୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ସ୍ୱର, ସ୍ପର୍ଶ, ଅନ୍ତସ୍ଥ, ଊଷ୍ମ ଆଦି—ଏବଂ ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ।
Verse 44
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥
ସେହି ଶବ୍ଦସମୂହ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଚାରି ମୁଖରୁ ଚାରି ବେଦ ପ୍ରକାଶ କଲେ—ଓଁକାର ଓ ସାତ ବ୍ୟାହୃତି ସହ—ଚାରି ବେଦର ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଭେଦ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞବିଧି ପ୍ରଚାର ପାଇଁ।
Verse 45
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ବେଦମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ; ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଷି ଏବଂ ବେଦପାଠରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଧର୍ମୋପଦେଷ୍ଟା ହୋଇ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ବେଦ ଶିଖାଇଲେ।
Verse 46
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥
ଏଭଳି ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପରମ୍ପରାରେ ବେଦ ପାଇଲେ ଏବଂ ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର ସାରା ଏହା ଚାଲିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର-ଯୁଗ ଶେଷରେ ମହର୍ଷିମାନେ ବେଦକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ପୃଥକ୍ ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 47
क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥
କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆୟୁ, ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି—ଏହା ଦେଖି ମହର୍ଷିମାନେ ହୃଦୟସ୍ଥ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବେଦକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ବିଭାଜନ କଲେ।
Verse 48
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା-ଶିବ ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଲୋକଭାବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ହେ ମହାଭାଗ ଶୌନକ! ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ପୂର୍ଣ୍ଣାଂଶର ଅଂଶର ଏକ କଳାରୂପେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏକ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ।
Verse 49
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମା-ଶିବ ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଲୋକଭାବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ ଶୌନକ, ସେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଅଂଶର ଅଂଶକଳାରେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ରୂପେ ଏକ ବେଦକୁ ଚାରିଭାଗ କଲେ।
Verse 50
ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥
ବ୍ୟାସଦେବ ଋଗ୍, ଅଥର୍ବ, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ ବେଦର ମନ୍ତ୍ରରାଶିକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ବର୍ଗଭାବେ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ଯେପରି ମିଶ୍ର ମଣିରାଶିକୁ ଢେରେ ଢେରେ ଛାଣି ରଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ଚାରିଟି ସଂହିତା ରଚିଲେ।
Verse 51
तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାମତି ଓ ସମର୍ଥ ବ୍ୟାସଦେବ ଚାରିଜଣ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, ସେହି ଚାରି ସଂହିତାରୁ ଏକେକଟି କରି ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 52
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
ବ୍ୟାସଦେବ ପ୍ରଥମ ସଂହିତା—ଋଗ୍ବେଦ—ପୈଳଙ୍କୁ ଶିଖାଇ ‘ବହ୍ୱୃଚ’ ନାମ ଦେଲେ। ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ‘ନିଗଦ’ ନାମକ ସଂଗ୍ରହ ସେ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସାମବେଦର ମନ୍ତ୍ର ‘ଛନ୍ଦୋଗ-ସଂହିତା’ ଭାବେ ଜୈମିନିଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ, ଏବଂ ‘ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସୀ’ ନାମରେ ଅଥର୍ବବେଦ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟ ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 53
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
ବ୍ୟାସଦେବ ପ୍ରଥମ ସଂହିତା—ଋଗ୍ବେଦ—ପୈଳଙ୍କୁ ଶିଖାଇ ‘ବହ୍ୱୃଚ’ ନାମ ଦେଲେ। ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ‘ନିଗଦ’ ନାମକ ସଂଗ୍ରହ ସେ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସାମବେଦର ମନ୍ତ୍ର ‘ଛନ୍ଦୋଗ-ସଂହିତା’ ଭାବେ ଜୈମିନିଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ, ଏବଂ ‘ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସୀ’ ନାମରେ ଅଥର୍ବବେଦ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟ ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 54
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
ମୁନି ପୈଳ ନିଜ ସଂହିତାକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରି ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମିତି ଓ ବାଷ୍କଳଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ।
Verse 55
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
ବାଷ୍କଳ ନିଜ ସଂହିତାକୁ ଚାରି ଭାଗ କରି ବୋଧ୍ୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ପରାଶର ଓ ଅଗ୍ନିମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ।
Verse 56
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମିତି ନିଜ ସଂହିତାକୁ ମାଣ୍ଡୂକେୟ ଋଷି-କବିଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ; ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଦେବମିତ୍ର ସେହି ପାଠକୁ ସୌଭରି ଆଦିଙ୍କୁ ପ୍ରଚାର କଲେ।
Verse 57
शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥
ମାଣ୍ଡୂକେୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶାକଳ୍ୟ ନିଜ ସଂହିତାକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ କରି ବାତ୍ସ୍ୟ, ମୁଦ୍ଗଳ, ଶାଳୀୟ, ଗୋଖଲ୍ୟ ଓ ଶିଶିରଙ୍କୁ ଦେଲେ।
Verse 58
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥
ଶାକଳ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ସଂହିତାକୁ ତିନି ଭାଗ କରି ଚତୁର୍ଥ ଭାବେ ନିରୁକ୍ତ ଭାଗ ଯୋଗ କଲେ; ଏବଂ ବଳାକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୈଳ, ଜାବାଳ, ବିରଜଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ।
Verse 59
बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥
ବାଷ୍କଲି ଋଗ୍ବେଦର ସମସ୍ତ ଶାଖାରୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ‘ବାଲଖିଲ୍ୟ-ସଂହିତା’ ରଚନା କଲେ। ସେହି ସଂହିତାକୁ ବାଲାୟନି, ଭଜ୍ୟ ଓ କାଶାର ଗ୍ରହଣ କରି ପରମ୍ପରାରେ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 60
बह्वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥
ଏହିପରି ଋଗ୍ବେଦର ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ସେହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି-ସ୍ୱରୂପ ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶିଷ୍ୟ-ପରମ୍ପରାରେ ଧାରଣ କରି ରଖିଲେ। ବେଦଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ଏହି ବିଭାଜନ କଥା ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 61
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥
ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ‘ଚରକ-ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପ କ୍ଷୟ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ କଠୋର ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ତପସ୍ୟାମୟ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ; ତେଣୁ ‘ଚରକ’ ନାମ ହେଲା।
Verse 62
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥
ତେବେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଅଳ୍ପସାର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରୟାସରୁ କେତେ ଫଳ ମିଳିବ? ମୁଁ ନିଜେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଶ୍ଚର ତପସ୍ୟା କରିବି।
Verse 63
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଗୁରୁ ବୈଶମ୍ପାୟନ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ—ଏଠାରୁ ଚାଲିଯା! ତୋରେ ନେଇ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ! ମୁଁ ଯାହା ଶିଖାଇଛି ସେସବୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରାଇ ଦେ।
Verse 64
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
ଦେବରାତସୁତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଯଜୁର୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ପରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଲୋଭରେ ସେହି ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଦେଖି ତିତ୍ତିର ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧରି ସବୁକୁ ସଂଗ୍ରହ କଲେ; ତେଣୁ ସେ ସୁନ୍ଦର ଯଜୁଃଶାଖା ‘ତୈତ୍ତିରୀୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 65
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
ଶିଷ୍ୟମାନେ ଲୋଭବଶେ ତିତ୍ତିର ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେହି ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କଲେ; ତେଣୁ ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଯଜୁଃଶାଖା ‘ତୈତ୍ତିରୀୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 66
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୌନକ! ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଜଣା ନୂତନ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଖୋଜିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ଏହି ଭାବରେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଉପାସନା କଲେ।
Verse 67
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥
ଶ୍ରୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ॐ, ଭଗବାନ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣ ଅଖିଳ ଜଗତର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ କାଳସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଏକମାତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚତୁର୍ବିଧ ଜୀବମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ପରି, କୌଣସି ଉପାଧିରେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। କ୍ଷଣ-ଲବ-ନିମେଷର ଅଂଶରେ ଗଠିତ ବର୍ଷପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଜଳକୁ ଶୋଷି ନେଇ ପୁନଃ ବର୍ଷାରୂପେ ଦେଇ ଏହି ଲୋକଯାତ୍ରାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 68
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥
ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସବିତା, ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ ତପନ! ଆମ୍ନାୟ-ପରମ୍ପରାର ବୈଦିକ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଯେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ସମୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ, ଦୁଃଖ ଏବଂ କାମନାର ବୀଜକୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୟ ମଣ୍ଡଳକୁ ସାବଧାନ ଧ୍ୟାନ କରୁ।
Verse 69
य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥
ତୁମେ ହିଁ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ତାଙ୍କର ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ତୁମେ ନିଜେ କର୍ମରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛ।
Verse 70
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥
ଏହି ଲୋକ ଭୟଙ୍କର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ‘ଅନ୍ଧକାର’ ନାମକ ଅଜଗରର ଗ୍ରାସରେ ପଡ଼ି ମୃତକ ସଦୃଶ ଅଚେତନ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ପରମ କରୁଣାମୟ ତୁମେ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୁଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିଦାନ କରି ଉଠାଅ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପରମ ଶ୍ରେୟସର ପଥରେ—ସ୍ୱଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସ୍ଥିତିରେ—ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଅ।
Verse 71
अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥
ତୁମେ ଭୂପତି ପରି ସର୍ବତ୍ର ବିଚରଣ କରି ଅସାଧୁମାନଙ୍କ ମନେ ଭୟ ଜଗାଅ। ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ କମଳପୁଷ୍ପଭରା ଅଞ୍ଜଳି ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ-ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
Verse 72
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥
ଅତଏବ, ହେ ଭଗବନ୍! ତ୍ରିଭୁବନର ଗୁରୁମାନେ ଯାହାକୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି, ସେହି ତୁମ ଚରଣକମଳ ଯୁଗଳକୁ ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; କାରଣ ମୋତେ ଅୟାତୟାମ—ଅପ୍ରଚଳିତ—ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଆବଶ୍ୟକ। କୃପାକରି ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ଦିଅ।
Verse 73
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି, ମୁନି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଅୟାତୟାମ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ।
Verse 74
यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥
ଯଜୁର୍ବେଦର ଅସଂଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଶତମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେଇ ବିଭୁ ଋଷି ପନ୍ଦରଟି ଶାଖା ରଚିଲେ। ଅଶ୍ୱର ଅୟାଳର କେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ବାଜସନେୟୀ-ସଂହିତା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; କାଣ୍ୱ, ମାଧ୍ୟନ୍ଦିନ ଆଦି ଋଷିମାନେ ପରମ୍ପରାରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 75
जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥
ସାମବେଦର ପ୍ରମାଣ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଜୈମିନି ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁମନ୍ତୁ ଥିଲେ, ଏବଂ ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁତ୍ୱାନ। ଜୈମିନି ତାଙ୍କ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କୁ ସାମବେଦ-ସଂହିତାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଉପଦେଶ କଲେ।
Verse 76
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
ଜୈମିନିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୁକର୍ମା ମହାନ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେ ସାମବେଦ-ରୂପୀ ମହାବୃକ୍ଷକୁ ଏକ ହଜାର ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ପରେ ସୁକର୍ମାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ—କୁଶଳପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟନାଭ, ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ ଆବନ୍ତ୍ୟ—ସାମମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 77
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
ଜୈମିନିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୁକର୍ମା ମହାନ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେ ସାମବେଦ-ରୂପୀ ମହାବୃକ୍ଷକୁ ଏକ ହଜାର ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ପରେ ସୁକର୍ମାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ—କୁଶଳପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟନାଭ, ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ ଆବନ୍ତ୍ୟ—ସାମମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 78
उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥
ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ଓ ଆବନ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପାଞ୍ଚଶେ ଶିଷ୍ୟ ‘ଉଦୀଚ୍ୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତରଦେଶୀୟ ସାମଗାୟକ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ‘ପ୍ରାଚ୍ୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବଦେଶୀୟ ସାମଗାୟକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ।
Verse 79
लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥
ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜିଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟ—ଲୌଗାକ୍ଷି, ମାଙ୍ଗଲି, କୁଲ୍ୟ, କୁଶୀଦ ଓ କୁକ୍ଷି—ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଶତ ଶତ ସଂହିତା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 80
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥
ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କୃତ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ; ଅବଶିଷ୍ଟ ସଂଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞ ଋଷି ଆବନ୍ତ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚାର କଲେ।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request formalizes nirodha in a bhakti-centered way: rather than mere yogic shutdown, he offers vāk and indriyas into Adhokṣaja (the Lord beyond material perception). In Bhāgavata theology, this indicates that the culmination of hearing (śravaṇa) is internal surrender—mind and senses reposed in the Lord—producing fearlessness (abhaya) even before death arrives.
Bṛhaspati stops the sacrifice by teaching karma-siddhānta: happiness, distress, life, death, and next destination arise from one’s own past and present actions, not from an external scapegoat. Therefore vengeance against snakes becomes adharmic harm to innocents and ignores the deeper causal chain of karma overseen by the Lord’s order.
The chapter presents oṁkāra as śabda-brahman’s primordial articulation—triune (A-U-M) and representative of the Absolute in personal, localized (Paramātmā), and impersonal aspects. From this subtle vibration Brahmā expands phonemes and reveals the four Vedas, establishing that Vedic authority is rooted in transcendental sound rather than human authorship.
Though outwardly violent, Parīkṣit’s end is framed as siddhi: he is already fixed in self-realization, free of doubt and attachment, and absorbed in the Absolute Truth. The bite becomes the final external trigger, while the inner cause is perfected remembrance of Hari—demonstrating that death cannot terrify one established in āśraya.