Adhyaya 84
Kurukṣetra Pilgrimage: Sages Praise Kṛṣṇa; Vasudeva Inquires on Karma; Viṣṇu-yajña Performed
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବ୍ରଜସହଚରମାନେ ଦ୍ୱାରକାର ରାଣୀମାନଙ୍କର କୃଷ୍ଣପ୍ରତି ତୀବ୍ର ପ୍ରେମ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଅଲଗା ଅଲଗା କଥାହେଉଥିବାବେଳେ ବ୍ୟାସ, ନାରଦ, ପରଶୁରାମ ଓ କୁମାରମାନଙ୍କ ସହ ଅନେକ ମହର୍ଷି ଆସନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମ ପାଣ୍ଡବ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତା ଧୀରେ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧ ସାଧୁ ତୁରନ୍ତ; ଦେହାଭିମାନ ଓ ସାଧୁସେବା ବିନା ‘ତୀର୍ଥବୁଦ୍ଧି’କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ବିନୟ ଦେଖି ଯୋଗମାୟା ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ବେଦସତ୍ୟର ରକ୍ଷକ ରୂପକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଯାଇଗଲାପରେ ବସୁଦେବ ପଚାରନ୍ତି—କର୍ମକୁ କର୍ମଦ୍ୱାରା କିପରି ନିବାରଣ କରିବା? ଉତ୍ତର—ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପଥ; ସହିତ ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତିନି ଋଣ ପରିଶୋଧ। ପରେ ବସୁଦେବ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାଯଜ୍ଞ କରି ଦାନ-ଭୋଜନରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସ୍ନେହମୟ ବିୟୋଗରେ ବିଦାୟ ନେଇ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନେ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्यथ याज्ञसेनी माधव्यथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्य: । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्य: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଅଖିଳାତ୍ମା ଭଗବାନ୍ ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଣୀମାନଙ୍କ ଗଭୀର ପ୍ରେମବନ୍ଧନ ଶୁଣି ପୃଥା, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ, ସୁଭଦ୍ରା, ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଓ ଗୋପୀମାନେ ସମସ୍ତେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂରିଗଲା।
Verse 2
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ରୀବଳରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅନେକ ମୁନି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ—ଦ୍ୱୈପାୟନ, ନାରଦ, ଚ୍ୟବନ, ଦେବଳ, ଅସିତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶତାନନ୍ଦ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ।
Verse 3
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନ୍ ପରଶୁରାମ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ, ବଶିଷ୍ଠ, ଗାଲବ, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଓ ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
Verse 4
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତ, ତ୍ରିତ, ଏକତ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଚାରି କୁମାର ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରା ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
Verse 5
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ଏହା ସହ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ବାମଦେବ ଆଦି ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଲସାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 6
तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादय: । पाण्डवा: कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥ ६ ॥
ସେଇ ଋଷିମାନେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ପୂର୍ବରୁ ବସିଥିବା ରାଜାଦି ସମସ୍ତେ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ; ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ମଧ୍ୟ। ପରେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱବନ୍ଦିତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 7
तानानर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्यमाल्यधूपानुलेपनै: ॥ ७ ॥
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଯଥାବିଧି ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର-ପୂଜା କଲେ; ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ସହିତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ—ସ୍ୱାଗତବାକ୍ୟ, ଆସନ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ମାଳା, ଧୂପ ଓ ଚନ୍ଦନଲେପ ଅର୍ପଣ କରି ଆରାଧନା କଲେ।
Verse 8
उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनु: । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वत: ॥ ८ ॥
ମୁନିମାନେ ସୁଖରେ ଆସୀନ ହେବା ପରେ, ଧର୍ମରକ୍ଷକ ଦିବ୍ୟଦେହଧାରୀ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଇ ମହାସଭାର ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ସମସ୍ତେ ନିରବ ହୋଇ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଶୁଣିଲେ।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम् ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଅହୋ! ଆମ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା; ଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଆମେ ପାଇଲୁ—ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 10
किं स्वल्पतपसां नृणामर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥ १० ॥
ଆମ ପରି ଅଳ୍ପତପସ୍ୱୀ ଲୋକ, ଯେମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ କେବଳ ମନ୍ଦିରର ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦେଖନ୍ତି—ସେମାନେ ଆଜି କିପରି ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ପାଦପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ ସେବା କରିପାରୁଛନ୍ତି?
Verse 11
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ११ ॥
କେବଳ ଜଳାଶୟ ହିଁ ତୀର୍ଥ ନୁହେଁ, ନ ମାଟି-ପଥରର ପ୍ରତିମାମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସାଧୁମାନେ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
Verse 12
नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मन: । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥
ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରା, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ବାକ୍ ଓ ମନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବମାନେ—ଦ୍ୱୈତଦୃଷ୍ଟିରେ ଉପାସନା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାପ ସତ୍ୟରେ ହରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ବିପଶ୍ଚିତ୍ ସାଧୁମାନେ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ସେବାରେ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି।
Verse 13
यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचि- ज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥ १३ ॥
ଯେ କଫ-ପିତ୍ତ-ବାୟୁରେ ଗଠିତ ଜଡ ଦେହକୁ ହିଁ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ସ୍ତ୍ରୀ-ପରିବାରକୁ ସ୍ଥାୟୀ ‘ମୋର’ ଭାବେ ଧରେ, ମାଟିର ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ହିଁ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ମାନେ, ତୀର୍ଥକୁ କେବଳ ସେଠାର ଜଳ ଭାବେ ଦେଖେ—କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନୀଜନଙ୍କୁ କେବେ ନ ମିଳେ, ନ ପୂଜେ, ନ ଦର୍ଶନ କରେ—ସେ ଗୋଖର, ଅର୍ଥାତ୍ ଗାଈ-ଗଧା ସମାନ।
Verse 14
श्रीशुक उवाच निशम्येत्थं भगवत: कृष्णस्याकुण्ठमेधस: । वचो दुरन्वयं विप्रास्तूष्णीमासन् भ्रमद्धिय: ॥ १४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଅସୀମ ପ୍ରଜ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏପରି ଦୁରନ୍ୱୟ ବଚନ ଶୁଣି ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ନିରବ ରହିଲେ।
Verse 15
चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसङ्ग्रह इत्यूचु: स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम् ॥ १५ ॥
କିଛି ସମୟ ମୁନିମାନେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସେହି ଆଚରଣ—ଯାହା ଅଧୀନ ଜୀବ ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ବିଚାର କଲେ। ସେମାନେ ନିଷ୍କର୍ଷ କଲେ ଯେ ସେ ଜନସଙ୍ଗ୍ରହ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏପରି କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସେମାନେ ହସି ଜଗଦ୍ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 16
श्रीमुनय ऊचु: यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वरा: । यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितम् ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀମୁନିମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ମାୟା ଆମ ପରି ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସୃଜକମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ କରିଦେଇଛି। ଅହୋ! ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା କେତେ ବିଚିତ୍ର—ମାନବସଦୃଶ କ୍ରିୟାରେ ନିଜକୁ ଢାକି, ଉଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତ୍ରଣାଧୀନ ହେବାର ଅଭିନୟ କରନ୍ତି।
Verse 17
अनीह एतद् बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७ ॥
ନିଶ୍ଚୟ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମାନବସଦୃଶ ଲୀଳା କେବଳ ଏକ ଅଭିନୟ। ସେ ଶ୍ରମବିନା ଏକାକୀ ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଏହି ବିଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଗ୍ରସି ଲୟ କରନ୍ତି; ତଥାପି ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରି ପୃଥିବୀ ନିଜ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅନେକ ନାମ-ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଅହୋ, ବିଭୁଙ୍କ ଚରିତ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭିଡମ୍ବନା!
Verse 18
अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुष: परो भवान् ॥ १८ ॥
ତଥାପି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାଳରେ ଆପଣ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଆପଣ—ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆତ୍ମା, ପରମ ପୁରୁଷ—ନିଜ ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ବେଦର ସନାତନ ପଥକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 19
ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तप:स्वाध्यायसंयमै: । यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तमव्यक्तं च तत: परम् ॥ १९ ॥
ବେଦ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ; ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସଂୟମ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ଉଭୟରୁ ପରେ ଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ର ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 20
तस्माद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मन: । सभाजयसि सद्धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान् ॥ २० ॥
ଏହିହେତୁ, ହେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ! ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଳକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ଆତ୍ମରୂପେ ଉପଲବ୍ଧି କରିବାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ ସେମାନେ। ସେହି କାରଣରୁ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜାରେ ଅଗ୍ରଣୀ।
Verse 21
अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृश: । त्वया सङ्गम्य सद्गत्या यदन्त: श्रेयसां पर: ॥ २१ ॥
ଆଜି ଆମର ଜନ୍ମ, ବିଦ୍ୟା, ତପସ୍ୟା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ସଫଳ ହେଲା; କାରଣ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଇଲୁ—ଆପଣ ହିଁ ସାଧୁଜନଙ୍କ ପରମ ଗତି ଓ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ।
Verse 22
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने परमात्मने ॥ २२ ॥
ଅକୁଣ୍ଠ ମେଧାବାନ୍ ପରମାତ୍ମା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସେ ନିଜ ଯୋଗମାୟାରେ ନିଜ ମହିମାକୁ ଆଛାଦିତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 23
न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णय: । मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम् ॥ २३ ॥
ଏହି ରାଜାମାନେ ଓ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟ ସଙ୍ଗ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସର୍ବସତ୍ତାର ଆତ୍ମା, କାଳଶକ୍ତି ଓ ପରମ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ମାୟାର ପରଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଆଛାଦିତ କରିଛି।
Verse 24
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
ଯେପରି ଶୋଇଥିବା ପୁରୁଷ ଗୁଣ-ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ନାମ-ରୂପର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଛବିରେ ନିଜକୁ ଧରି ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଭିନ୍ନ ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ; ସେପରି ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ଚିତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧାଉଡ଼ରେ ବିଷୟର ନାମ-ରୂପ ମାତ୍ର ଦେଖେ, ସ୍ମୃତି ଡୁବିଯାଇଥିବାରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 25
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
ଯେପରି ଶୋଇଥିବା ପୁରୁଷ ନାମ-ରୂପର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଛବିରେ ନିଜକୁ ଧରି ସ୍ୱପ୍ନରୁ ପରେ ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ; ସେପରି ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ଚିତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧାଉଡ଼ରେ ବିଷୟର ନାମ-ରୂପ ମାତ୍ର ଦେଖେ, ସ୍ମୃତି ଡୁବିଯାଇଥିବାରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 26
तस्याद्य ते ददृशिमाङ्घ्रिमघौघमर्ष- तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगै: । उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीवकोशा आपुर्भवद्गतिमथानुगृहाण भक्तान् ॥ २६ ॥
ଆଜି ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ଦର୍ଶନ କଲୁ—ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ସ ଏବଂ ପାପସମୂହକୁ ଧୋଇଦେବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ପରିପକ୍ୱ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିରେ ମନରୂପ ଆବରଣକୁ ଜୟ କରିଥିବାମାନେ ହିଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପରମଗତି ଭାବେ ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତୁ।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मन: ॥ २७ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷି! ଏଭଳି କହି ମୁନିମାନେ ଦାଶାର୍ହ (ଭଗବାନ), ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅନୁମତି ନେଇ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ମନ ଧରିଲେ।
Verse 28
तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशा: । प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रित: ॥ २८ ॥
ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ମହାଯଶସ୍ବୀ ବସୁଦେବ ମୁନିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସଂଯତ ଓ ସୁଚିନ୍ତିତ ଶବ୍ଦରେ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 29
श्रीवसुदेव उवाच नमो व: सर्वदेवेभ्य ऋषय: श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम् ॥ २९ ॥
ଶ୍ରୀ ବସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ଋଷିମାନେ, ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦୟାକରି ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। କର୍ମର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଆଉ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିପରି ନିବାରଣ କରାଯାଇପାରିବ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 30
श्रीनारद उवाच नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्न: पृच्छति श्रेय आत्मन: ॥ ३० ॥
ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଜିଜ୍ଞାସାରେ ବସୁଦେବ ନିଜ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ବିଷୟରେ ଆମକୁ ପଚାରୁଛନ୍ତି, ଏଥିରେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; କାରଣ ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଏକ ଶିଶୁ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।
Verse 31
सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानामनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଅତି ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଅନାଦରର କାରଣ ହୁଏ। ଯେପରି ଗଙ୍ଗାତଟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଜଳାଶୟକୁ ଯାଏ।
Verse 32
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଅନୁଭୂତି କାଳଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟି-ଲୟଦ୍ୱାରା, ନିଜ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଗୁଣପରିବର୍ତ୍ତନଦ୍ୱାରା—କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ।
Verse 33
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଭବ କ୍ଲେଶ, କର୍ମଫଳପାକ ଓ ଗୁଣପ୍ରବାହରେ କେବେ ଆହତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୂଢମାନେ ପ୍ରାଣାଦି ନିଜ ଭିଭବ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ ଭାବନ୍ତି—ଯେପରି ମେଘ, ହିମ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକିଦେଇଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।
Verse 34
अथोचुर्मुनयो राजन्नाभाष्यानकदुन्दुभिम् । सर्वेषां शृण्वतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयो: ॥ ३४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତେବେ ମୁନିମାନେ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ; ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି ବସୁଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସମସ୍ତ ରାଜା ଏବଂ ଭଗବାନ ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ଭଗବାନ ରାମ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ।
Verse 35
कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधु निरूपित: । यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखै: ॥ ३५ ॥
ଏହା ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି ଯେ କର୍ମର ନିରାକରଣ କର୍ମଦ୍ୱାରା ହୁଏ—ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯଜନ କଲେ।
Verse 36
चित्तस्योपशमोऽयं वै कविभि: शास्त्रचक्षुषा । दर्शित: सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावह: ॥ ३६ ॥
ଶାସ୍ତ୍ରଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହା ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି ମୋକ୍ଷ ଦେବାର ସର୍ବସହଜ ଯୋଗ; ଏହି ଧର୍ମ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ।
Verse 37
अयं स्वस्त्ययन: पन्था द्विजातेर्गृहमेधिन: । यच्छ्रद्धयाप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुष: ॥ ३७ ॥
ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଏ ସର୍ବାଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ ପଥ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ସତ୍ୟ ଉପାୟରେ ଲଭ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଧନଦ୍ୱାରା, ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
Verse 38
वित्तैषणां यज्ञदानैर्गृहैर्दारसुतैषणाम् । आत्मलोकैषणां देव कालेन विसृजेद्बुध: । ग्रामे त्यक्तैषणा: सर्वे ययुर्धीरास्तपोवनम् ॥ ३८ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧନଲୋଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଶିଖେ; ଗୃହଜୀବନ ଅନୁଭବ କରି ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁତ୍ର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼େ; ହେ ବାସୁଦେବ, କାଳର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ପରଲୋକ-ଉନ୍ନତିର ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏଭଳି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଧୀର ସଂୟମୀମାନେ ତପୋବନକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 39
ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्षिपितृणां प्रभो । यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तान्यनिस्तीर्य त्यजन् पतेत् ॥ ३९ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମରୁ ତିନି ଋଣ ସହିତ ଜନ୍ମେ—ଦେବଋଣ, ଋଷିଋଣ ଓ ପିତୃଋଣ। ଯଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ ଓ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଋଣ ଶୋଧ ନକରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ନରକଗତିକୁ ପଡ଼େ।
Verse 40
त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निर्ऋणोऽशरणो भव ॥ ४० ॥
କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ହେ ମହାମତି, ଋଷିଋଣ ଓ ପିତୃଋଣ—ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ପୂର୍ବରୁ ମୁକ୍ତ। ଏବେ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ କରି ଦେବଋଣକୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଧ କର; ଏଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଋଣରହିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଆଶ୍ରୟ ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 41
वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हरिम् । जगतामीश्वरं प्रार्च: स यद् वां पुत्रतां गत: ॥ ४१ ॥
ହେ ବସୁଦେବ! ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामना: । तानृषीनृत्विजो वव्रे मूर्ध्नानम्य प्रसाद्य च ॥ ४२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ମହାମନା ବସୁଦେବ ଭୂମିରେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଯଜ୍ଞର ଋତ୍ୱିଜ ହେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
Verse 43
त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् । तस्मिन्नयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकै: ॥ ४३ ॥
ହେ ରାଜନ! ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମାନୁସାରେ ବରିତ ହୋଇ, ସେ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମିକ ବସୁଦେବଙ୍କୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉତ୍ତମ ବିଧିବିଧାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ।
Verse 44
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
ହେ ରାଜନ! ବସୁଦେବ ମହାରାଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞଦୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ସ୍ନାନ କରି ସୁବସ୍ତ୍ର ଓ ପଦ୍ମମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଦୀକ୍ଷାଶାଳାକୁ ଆସିଲେ। ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜି ଆସିଲେ; ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ଗଳାରେ ରତ୍ନହାର, ସୁବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନଲେପ, ଏବଂ ପୂଜାର ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟ ହାତରେ ନେଇ—ଆସିଲେ।
Verse 45
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
ଆନନ୍ଦିତ ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଳାରେ ରତ୍ନହାର ପିନ୍ଧି, ସୁବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ଚନ୍ଦନଲେପ କରି, ପୂଜାର ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟ ହାତରେ ନେଇ ଦୀକ୍ଷାଶାଳାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 46
नेदुर्मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादय: । ननृतुर्नटनर्तक्यस्तुष्टुवु: सूतमागधा: । जगु: सुकण्ठ्यो गन्धर्व्य: सङ्गीतं सहभर्तृका: ॥ ४६ ॥
ମୃଦଙ୍ଗ, ପଟହ, ଶଙ୍ଖ, ଭେରୀ, ଆନକ ଆଦି ବାଦ୍ୟ ଗର୍ଜିଲା। ନଟ-ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଏବଂ ସୂତ-ମାଗଧମାନେ ସ୍ତୁତି ପାଠ କଲେ। ମଧୁରକଣ୍ଠୀ ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନେ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ।
Verse 47
तमभ्यषिञ्चन् विधिवदक्तमभ्यक्तमृत्विज: । पत्नीभिरष्टादशभि: सोमराजमिवोडुभि: ॥ ४७ ॥
ବସୁଦେବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ କାଜଳ ଲଗାଇ ଦେହରେ ତାଜା ମଖନ ଲେପ କରାଗଲା। ପରେ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟାଇ ତାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ଅଠାରୋଟି ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ। ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ସେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭିଲେ।
Verse 48
ताभिर्दुकूलवलयैर्हारनूपुरकुण्डलै: । स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृत: ॥ ४८ ॥
ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବଳୟ, ହାର, ନୂପୁର ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ବସୁଦେବ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ; ମୃଗଚର୍ମରେ ଆବୃତ ଦେହ ସହ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 49
तस्यर्त्विजो महाराज रत्नकौशेयवासस: । ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणोऽध्वरे ॥ ४९ ॥
ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ବସୁଦେବଙ୍କ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଓ ସଭାସଦମାନେ ରତ୍ନଖଚିତ ଆଭୂଷଣ ଏବଂ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଏତେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେ ମନେ ହେଉଥିଲା ସେମାନେ ବୃତ୍ରହନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 50
तदा रामश्च कृष्णश्च स्वै: स्वैर्बन्धुभिरन्वितौ । रेजतु: स्वसुतैर्दारैर्जीवेशौ स्वविभूतिभि: ॥ ५० ॥
ସେତେବେଳେ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ—ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅଧିଶ୍ୱର—ନିଜ ନିଜ ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ସହ, ଯେମାନେ ତାଙ୍କର ବିଭୂତିର ବିସ୍ତାର, ମହା ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 51
ईजेऽनुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणै: । प्राकृतैर्वैकृतैर्यज्ञैर्द्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम् ॥ ५१ ॥
ବିଧିଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ କରି, ବସୁଦେବ ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟାର ଈଶ୍ୱର ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
Verse 52
अथर्त्विग्भ्योऽददात् काले यथाम्नातं स दक्षिणा: । स्वलङ्कृतेभ्योऽलङ्कृत्य गोभूकन्या महाधना: ॥ ५२ ॥
ତାପରେ ଯଥାସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ବସୁଦେବ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ; ପୂର୍ବରୁ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆହୁରି ଆଭୂଷଣରେ ସଜାଇ, ଗୋ, ଭୂମି ଓ କନ୍ୟାଦି ମହାଧନ ଦାନ କଲେ।
Verse 53
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते महर्षय: । सस्नू रामह्रदे विप्रा यजमानपुर:सरा: ॥ ५३ ॥
ପତ୍ନୀ-ସଂୟାଜ ଓ ଅବଭୃଥ୍ୟ ଆଦି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିମତେ ସମାପ୍ତ କରାଇ, ସେଇ ମହର୍ଷି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜମାନ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ପରଶୁରାମଙ୍କ ରାମହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ।
Verse 54
स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात्तथा स्त्रिय: । तत: स्वलङ्कृतो वर्णानाश्वभ्योऽन्नेन पूजयत् ॥ ५४ ॥
ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତ ପରେ ବସୁଦେବ ନିଜ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜେ ପିନ୍ଧିଥିବା ଆଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ବନ୍ଦିମାନଙ୍କୁ (ସ୍ତୁତିପାଠକମାନଙ୍କୁ) ଦାନ କଲେ। ପରେ ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସ୍ୱୟଂ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ, କୁକୁର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନରେ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 55
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
ବସୁଦେବ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ—ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ—ଅତ୍ୟଧିକ ପାରିବର୍ହ (ଉପହାର) ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏବଂ ବିଦର୍ଭ, କୋଶଳ, କୁରୁ, କାଶୀ, କେକୟ, ସୃଞ୍ଜୟ ଦେଶର ରାଜବର୍ଗ, ସଭ୍ୟମାନେ, ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ସାକ୍ଷୀ ଦେବଗଣ, ମନୁଷ୍ୟ, ଭୂତ, ପିତୃ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍କାର କଲେ। ପରେ ଶ୍ରୀନିକେତନ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ସମସ୍ତ ଅତିଥି ବସୁଦେବଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଗୌରବ ଗାଇ ଗାଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 56
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
ସେ ପ୍ରଚୁର ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ—ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସନ୍ତାନ ସହିତ—ଏବଂ ବିଦର୍ଭ, କୋଶଳ, କୁରୁ, କାଶୀ, କେକୟ, ସୃଞ୍ଜୟ ଦେଶର ରାଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସଭ୍ୟ, ଋତ୍ୱିକ, ସାକ୍ଷୀ ଦେବଗଣ, ମନୁଷ୍ୟ, ଭୂତ, ପିତୃ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜି, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀନିବାସ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଅତିଥିମାନେ ବସୁଦେବଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଗୌରବ କୀର୍ତ୍ତନ କରି କରି ନିଜ ନିଜ ଦେଶକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 57
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ ବିଦୁର, ପୃଥା ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ଯମଜ ନକୁଳ-ସହଦେବ, ନାରଦ ଏବଂ ଭଗବାନ ବେଦବ୍ୟାସ—ଏହି ସମସ୍ତ ସୁହୃଦ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବାନ୍ଧବ ଯଦୁମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସ୍ନେହରେ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ। ପରେ ବିରହର କଷ୍ଟରେ ଗତି ମନ୍ଦ ହୋଇ, ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକେ ନିଜ ନିଜ ଦେଶକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 58
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ ବିଦୁର, ପୃଥା ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ଯମଜ ନକୁଳ-ସହଦେବ, ନାରଦ ଏବଂ ଭଗବାନ ବେଦବ୍ୟାସ—ଏହି ସମସ୍ତ ସୁହୃଦ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବାନ୍ଧବ ଯଦୁମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସ୍ନେହରେ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ। ପରେ ବିରହର କଷ୍ଟରେ ଗତି ମନ୍ଦ ହୋଇ, ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକେ ନିଜ ନିଜ ଦେଶକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 59
नन्दस्तु सह गोपालैर्बृहत्या पूजयार्चित: । कृष्णरामोग्रसेनाद्यैर्न्यवात्सीद् बन्धुवत्सल: ॥ ५९ ॥
ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ନିଜ ଗୋପାଳମାନଙ୍କ ସହ ଅଳ୍ପ ସମୟ ଆଉ ଅଧିକ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ରହଣି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ, ଉଗ୍ରସେନ ଆଦି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଭବମୟ ପୂଜା-ସତ୍କାରରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 60
वसुदेवोऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् । सुहृद् वृत: प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६० ॥
ମନୋରଥର ମହାର୍ଣ୍ଣବକୁ ବସୁଦେବ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହେଲା। ଅନେକ ସୁହୃଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଇ, ସେ ନନ୍ଦଙ୍କ ହାତ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 61
श्रीवसुदेव उवाच भ्रातरीशकृत: पाशो नृणां य: स्नेहसंज्ञित: । तं दुस्त्यजमहं मन्ये शूराणामपि योगिनाम् ॥ ६१ ॥
ଶ୍ରୀ ବସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ଭ୍ରାତା, ଭଗବାନ୍ ନିଜେ ‘ସ୍ନେହ’ ନାମକ ପାଶ ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାନ୍ଧେ। ମୋ ମତରେ ଶୂର ଓ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଛାଡ଼ିବାକୁ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି।
Verse 62
अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमै: । मैत्र्यर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित् ॥ ६२ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନ୍ ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି; କାରଣ ଆପଣମାନଙ୍କ ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ତମମାନେ ଆମ କୃତଘ୍ନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରତିମ ମୈତ୍ରୀ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ତାହାର ଫଳ କେବେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଦାନ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 63
प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि । अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्याम: पुर: सत: ॥ ६३ ॥
ହେ ଭ୍ରାତା, ପୂର୍ବେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କିଛି କରିପାରିଲୁ ନାହିଁ; ଏବେ ଆପଣ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀମଦର ମଦରେ ଅନ୍ଧ ଆମ ଚକ୍ଷୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଅଦେଖା କରୁଛି।
Verse 64
मा राज्यश्रीरभूत् पुंस: श्रेयस्कामस्य मानद । स्वजनानुत बन्धून् वा न पश्यति ययान्धदृक् ॥ ६४ ॥
ହେ ମାନଦ, ଯେ ପୁରୁଷ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହେ, ତାହାକୁ ରାଜଶ୍ରୀ କେବେ ନ ମିଳୁ; କାରଣ ସେଇ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ତାକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ ଏବଂ ସେ ନିଜ ସ୍ୱଜନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 65
श्रीशुक उवाच एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभि: । रुरोद तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचन: ॥ ६५ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସୌହୃଦରେ ହୃଦୟ ଗଳିଯାଇଥିବା ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି ବସୁଦେବ କାନ୍ଦି ପକାଇଲେ। ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ମୈତ୍ରୀ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
Verse 66
नन्दस्तु सख्यु: प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयो: । अद्य श्व इति मासांस्त्रीन् यदुभिर्मानितोऽवसत् ॥ ६६ ॥
ନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସଖା ବସୁଦେବ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ “ଆଜି ଯିବି, କାଲି ଯିବି” ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହି, ଯଦୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ ସହିତ ତିନି ମାସ ସେଠାରେ ରହିଲେ।
Verse 67
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
ତାପରେ ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ବସୁଦେବ, ଉଗ୍ରସେନ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଉଦ୍ଧବ, ବଳରାମ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଆଭୂଷଣ, ସୁକୁମାର ବସ୍ତ୍ର ଓ ନାନା ଅନର୍ଘ୍ୟ ଗୃହସାମଗ୍ରୀ ଦାନ କଲେ। ନନ୍ଦ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ; ଯଦୁମାନେ ସାଗରେଇଦେଇ, ସେ ପରିବାର ଓ ବ୍ରଜବାସୀ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 68
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
ତାପରେ ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ବସୁଦେବ, ଉଗ୍ରସେନ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଉଦ୍ଧବ, ବଳରାମ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଆଭୂଷଣ, ସୁକୁମାର ବସ୍ତ୍ର ଓ ନାନା ଅନର୍ଘ୍ୟ ଗୃହସାମଗ୍ରୀ ଦାନ କଲେ। ନନ୍ଦ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ; ଯଦୁମାନେ ସାଗରେଇଦେଇ, ସେ ପରିବାର ଓ ବ୍ରଜବାସୀ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 69
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुजे । मन: क्षिप्तं पुनर्हर्तुमनीशा मथुरां ययु: ॥ ६९ ॥
ନନ୍ଦ, ଗୋପ ଓ ଗୋପୀମାନେ—ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣାମ୍ବୁଜରେ ମନ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଥିବାରୁ—ସେ ମନକୁ ପୁନଃ ହଟାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ମଥୁରାକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 70
बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णय: कृष्णदेवता: । वीक्ष्य प्रावृषमासन्नाद् ययुर्द्वारवतीं पुन: ॥ ७० ॥
ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରି ଚାଲିଗଲାପରେ, ବର୍ଷାଋତୁ ଆସନ୍ନ ବୋଲି ଦେଖି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଦେବତା ମାନୁଥିବା ବୃଷ୍ଣିମାନେ ପୁନଃ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ।
Verse 71
जनेभ्य: कथयां चक्रुर्यदुदेवमहोत्सवम् । यदासीत्तीर्थयात्रायां सुहृत्सन्दर्शनादिकम् ॥ ७१ ॥
ସେମାନେ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଯଦୁନାଥ ବସୁଦେବ କରିଥିବା ମହୋତ୍ସବ-ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ କଥା କହିଲେ ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଯାହା ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ବିଶେଷକରି ପ୍ରିୟ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ମିଳନ, ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches that sacred waters and stone/earth Deities purify over time when approached with gradual purification, but a realized sādhu—fixed in spiritual truth—immediately awakens remembrance of God and destroys sin when respectfully served. The point is not to diminish tīrtha or arcana, but to assert that their perfection is sādhu-saṅga and living transmission of tattva through humility, inquiry, and service.
It critiques ahaṅkāra and misidentification: seeing the self as the body, treating family as permanent possession, worshiping land/birth or mere water as ultimate, while neglecting association with the wise. The strong metaphor underscores that without sādhu-sevā and tattva-jñāna, human life fails in its distinct purpose—self-realization and devotion to the Supreme.
The sages conclude that karma is neutralized when action is performed as yajña for Viṣṇu—regulated Vedic sacrifice and duty done with faith, without selfish fruit. Such yajñārtha-karma purifies the mind, supports dharma for householders, and gradually leads toward liberation and bhakti by transforming obligation into worship.
A twice-born householder is described as indebted to (1) the devas (supported by sacrifice), (2) the ṛṣis (repaid by study and preserving knowledge), and (3) the pitṛs (repaid by responsible progeny and ancestral rites). The teaching frames gṛhastha life as stewardship within cosmic reciprocity, meant to culminate in detachment and eventual renunciation rather than endless acquisition.
They explain that Yoga-māyā covers Kṛṣṇa’s full identity even from intimates, enabling humanlike līlā. Just as a dreamer forgets waking identity, conditioned perception clings to nāma-rūpa; thus only by grace, devotion, and purified consciousness can one recognize Kṛṣṇa as Time, the inner controller, and the Soul of all beings.