Adhyaya 72
Yudhiṣṭhira’s Rājasūya Resolve and the Slaying of Jarāsandha
ରାଜସଭାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରାଜସୂୟ-ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି, ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତିର ପରମ ମହିମା ଓ ପ୍ରଭୁ-ଆରାଧକଙ୍କ ଶୁଭଗତି ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମ୍ମତି ଦେଇ କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦିଗ୍ବିଜୟ କରି ରାଜାମାନଙ୍କୁ ବଶ କରନ୍ତୁ ଓ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜିତିଲେ ମଧ୍ୟ ଜରାସନ୍ଧ ଅଜେୟ ରହି ଯଜ୍ଞର ସାର୍ବଭୌମ ଅଧିକାରକୁ ଅଟକାଏ। ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ନୀତି ସ୍ମରଣ କରି କୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ଅତିଥି ହୋଇ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ‘ଦାନ’ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଗନ୍ତି। ଜରାସନ୍ଧ ମାନି ନେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ନକରି ଭୀମଙ୍କୁ ସମକକ୍ଷ ଚୟନ କରେ; ଗଦା-ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିହୀନ ଚାଲେ। ଜରା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା ରହସ୍ୟ ଜାଣି କୃଷ୍ଣ ସଙ୍କେତ ଦେଲେ, ଭୀମ ତାକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରି ଅତ୍ୟାଚାରର ଅନ୍ତ କରେ। ପରେ କୃଷ୍ଣ ଜରାସନ୍ଧପୁତ୍ର ସହଦେବଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ବନ୍ଦୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ସଫଳତା ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏକଦିନ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜସଭାମଧ୍ୟରେ ମୁନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ନିଜ ଭାଇମାନେ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, କୁଳବୃଦ୍ଧ, ରକ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୀ, ବିବାହସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ସେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏକଦିନ ରାଜସଭାର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜ ମୁନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, କୁଳବୃଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାତି-ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ସେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 3
श्रीयुधिष्ठिर उवाच क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनी: । यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् सम्पादय न: प्रभो ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଗୋବିନ୍ଦ! କ୍ରତୁମାନଙ୍କର ରାଜା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାବନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ବିଭୂତିମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ପ୍ରଭୁ, ଆମର ଏହି ପ୍ରୟାସ ସଫଳ କରନ୍ତୁ।
Verse 4
त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग- माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥
ହେ କମଳନାଭ! ଯେ ଶୁଚି ଭକ୍ତମାନେ ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳ ନାଶକ ଆପଣଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ଅବିରତ ସେବନ କରନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଓ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ହେ ଈଶ! ସେମାନେ ଯଦି ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହାନ୍ତି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 5
तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द- सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एष: । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଦେବଦେବ! ଏହି ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦ ସେବାର ପ୍ରଭାବ ଏଠି ଦେଖୁ। ହେ ବିଭୋ! କୁରୁ-ସୃଞ୍ଜୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି ଓ ଯେମାନେ ଭଜନ୍ତି ନାହିଁ—ଉଭୟଙ୍କର ନିଷ୍ଠା-ସ୍ଥିତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ।
Verse 6
न ब्रह्मण: स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मन: समदृश: स्वसुखानुभूते: । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसाद: सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥
ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ‘ଏହା ମୋର, ସେ ପରର’ ଭଳି ସ୍ୱ-ପର ଭେଦବୁଦ୍ଧି ଥାଇପାରେ ନାହିଁ; କାରଣ ଆପଣ ପରବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବାତ୍ମା, ସମଦର୍ଶୀ ଓ ସ୍ୱସୁଖାନୁଭୂତିରେ ନିତ୍ୟ ନିଷ୍ଠିତ। ସ୍ୱର୍ଗୀୟ କଳ୍ପତରୁ ପରି ଆପଣ ଯେମାନେ ଯଥାବିଧି ସେବନ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ସେବାନୁରୂପ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଶତ୍ରୁକର୍ଷଣ! ତୁମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମ୍ୟକ୍; ଏହାଦ୍ୱାରା ତୁମ ମଙ୍ଗଳମୟ କୀର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ।
Verse 8
ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि न: प्रभो । सर्वेषामपि भूतानामीप्सित: क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ! ଋଷିମାନେ, ପିତୃଦେବମାନେ ଓ ଦେବମାନେ, ଆମ ସୁହୃଦମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯଜ୍ଞରାଜ ମହାକ୍ରତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇପ୍ସିତ।
Verse 9
विजित्य नृपतीन्सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥
ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ନୃପତିମାନଙ୍କୁ ଜିତି ପୃଥିବୀକୁ ବଶ କର; ପରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ସମ୍ଭାର ସଂଗ୍ରହ କରି ଏହି ମହାକ୍ରତୁ ସମ୍ପାଦନ କର।
Verse 10
एते ते भ्रातरो राजल्ँ लोकपालांशसम्भवा: । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभि: ॥ १० ॥
ହେ ରାଜନ୍! ତୁମ ଏହି ଭ୍ରାତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକର ପାଳକ ଦେବମାନଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ। ତୁମେ ଏତେ ଆତ୍ମବାନ୍ ଯେ, ଅକୃତାତ୍ମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଦୁର୍ଜୟ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜିତିଛ।
Verse 11
न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिव: ॥ ११ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ମୋର ପରମ ଭକ୍ତକୁ ତେଜ, ଯଶ, ଶ୍ରୀ (ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ) କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବିଭୂତିଦ୍ୱାରା କେହି ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ କରିପାରେ ନାହିଁ—ଦେବତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେବେ ପାର୍ଥିବ ରାଜା କଥା କଣ!
Verse 12
श्रीशुक उवाच निशम्य भगवद्गीतं प्रीत: फुल्लमुखाम्बुज: । भ्रातृन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ଗୀତବାଣୀ ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଖ କମଳ ପରି ଫୁଟିଉଠିଲା। ତେଣୁ ସେ ବିଷ୍ଣୁ-ତେଜରେ ସମର୍ଥ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ପଠାଇଲେ।
Verse 13
सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयै: । दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यै: केकयै: सह मद्रकै: ॥ १३ ॥
ସେ ସହଦେବଙ୍କୁ ସୃଞ୍ଜୟମାନଙ୍କ ସହ ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ପଠାଇଲେ; ନକୁଳଙ୍କୁ ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ପଶ୍ଚିମକୁ; ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କେକୟମାନଙ୍କ ସହ ଉତ୍ତରକୁ; ଏବଂ ବୃକୋଦର ଭୀମଙ୍କୁ ମଦ୍ରକମାନଙ୍କ ସହ ପୂର୍ବକୁ ପଠାଇଲେ।
Verse 14
ते विजित्य नृपान्वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥
ସେଇ ବୀରମାନେ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କୁ ପରାକ୍ରମରେ ଜୟ କରି, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରୁ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଆଣି, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ହେ ରାଜନ।
Verse 15
श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरि: । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥
ଜରାସନ୍ଧ ଅଜିତ ରହିଛି ବୋଲି ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ତେବେ ଆଦି ଭଗବାନ ହରି, ଉଦ୍ଧବ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ସେଇ ଉପାୟକୁ ଜରାସନ୍ଧ-ଜୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 16
भीमसेनोऽर्जुन: कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रय: । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यत: ॥ १६ ॥
ତେବେ ଭୀମସେନ, ଅର୍ଜୁନ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଏଇ ତିନିଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ହେ ତାତ, ଗିରିବ୍ରଜକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର (ଜରାସନ୍ଧ) ଥିଲେ।
Verse 17
ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिन: ॥ १७ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶ ଧାରଣ କରି ସେ ରାଜନ୍ୟମାନେ ଅତିଥି-ସମୟରେ ଘରକୁ ଯାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କୁ ବିନୟରେ ଯାଚନା କଲେ।
Verse 18
राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् । तन्न: प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ଯାଚକ ଅତିଥି ଭାବେ ଆମକୁ ଜାଣ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଆମେ କାମନା କରୁ; ଆମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛୁ ତାହା ଆମକୁ ଦିଅ।
Verse 19
किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभि: । किं न देयं वदान्यानां क: पर: समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥
ସହନଶୀଳମାନେ କଣ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ? ଅସାଧୁମାନେ କେଉଁ ଅକାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ? ଦାନୀମାନେ କଣ ଦେବେ ନାହିଁ? ସମଦର୍ଶୀଙ୍କ ପାଇଁ ପର କିଏ?
Verse 20
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्प: स वाच्य: शोच्य एव स: ॥ २० ॥
ଯେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଏହି ଅନିତ୍ୟ ଶରୀରଦ୍ୱାରା ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଗାଉଥିବା ଧ୍ରୁବ ଯଶ ଅର୍ଜନ କରେ ନାହିଁ, ସେ ନିନ୍ଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଓ ଶୋଚନୀୟ ମଧ୍ୟ।
Verse 21
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्ति: शिबिर्बलि: । व्याध: कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गता: ॥ २१ ॥
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ରନ୍ତିଦେବ, ଉଞ୍ଛବୃତ୍ତି ମୁଦ୍ଗଲ, ଶିବି, ବଲି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟାଧ ଓ କପୋତ—ଏବଂ ଅନେକେ ଅଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 22
श्रीशुक उवाच स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ २२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ସ୍ୱର, ଦେହାକୃତି ଓ ପୂର୍ବବାହୁରେ ଧନୁଷ୍ୟଜ୍ୟାର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଜରାସନ୍ଧ ଜାଣିଲା ଯେ ସେମାନେ ରାଜବଂଶୀ। ତେବେ ସେ ଭାବିଲା—ଏମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ କେଉଁଠି ଦେଖିଛି।
Verse 23
राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥
[ଜରାସନ୍ଧ ମନେ ଭାବିଲା:] ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜବଂଶୀ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଚିହ୍ନ-ବେଶ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ତଥାପି ସେମାନେ ଯାହା ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ, ମୋତେ ଦେବାକୁ ହେବ—ମୋର ଦୁସ୍ତ୍ୟଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ମାଗିଲେ ସୁଦ୍ଧା।
Verse 24
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ହିଁ ବଲି ମହାରାଜଙ୍କ ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଭଗବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶ ଧରି ଆସି, ଐଶ୍ୱର୍ୟଶାଳୀ ବଲିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଦରୁ ଭ୍ରଂଶ କରିଦେଲେ।
Verse 25
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପଦ ଫେରାଇ ନେବାକୁ ଦ୍ୱିଜରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁ ଆସିଥିଲେ। ଚାଳ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଗୁରୁ ନିଷେଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୈତ୍ୟରାଟ୍ ବଲି ପୃଥିବୀକୁ ଦାନ କରିଦେଲେ।
Verse 26
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थ: क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यश: ॥ २६ ॥
ଜୀବିତ ଥାଇ ମଧ୍ୟ, ନଶ୍ୱର ଦେହକୁ ଲାଗେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ବିପୁଳ ଯଶ ଅର୍ଜନ ନ କରୁଥିବା ଅଯୋଗ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟର ଉପକାର କ’ଣ?
Verse 27
इत्युदारमति: प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि व: ॥ २७ ॥
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଉଦାରମତି ଜରାସନ୍ଧ କୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଚୟନ କର; ମୋ ନିଜ ଶିର ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି।”
Verse 28
श्रीभगवानुवाच युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्क्षिण: ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— “ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯଦି ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବ, ତେବେ ଆମକୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ। ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ; ଯୁଦ୍ଧ ମାଗି ଆସିଛୁ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।”
Verse 29
असौ वृकोदर: पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥
ସେଠାରେ ପୃଥାପୁତ୍ର ଭୀମ; ଏହା ତାଙ୍କର ଭାଇ ଅର୍ଜୁନ। ମୁଁ ଏମାନଙ୍କର ମାତୁଳେୟ କୃଷ୍ଣ— ମୋତେ ତୁମ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଜାଣ।
Verse 30
एवमावेदितो राजा जहासोच्चै: स्म मागध: । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि व: ॥ ३० ॥
ଏଭଳି ଆହ୍ୱାନ ପାଇ ମାଗଧରାଜ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ହସିଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଉପହାସ କରି କହିଲେ— “ଭଲ, ହେ ମୂର୍ଖମାନେ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଉଛି!”
Verse 31
न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गत: ॥ ३१ ॥
“କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ସହ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ; କାରଣ ତୁମେ ଭୀରୁ। ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ତୁମ ତେଜ ଶିଥିଳ ହେଲା, ଏବଂ ତୁମେ ମଥୁରା ଛାଡ଼ି ସମୁଦ୍ରର ଶରଣ ନେଲା।”
Verse 32
अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्त्वो न मे सम: । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥
ଏହି ଅର୍ଜୁନ ମୋର ସମବୟସୀ ନୁହେଁ, ନା ଅତ୍ୟଧିକ ବଳବାନ; ସେ ମୋ ସମାନ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଭୀମ ମୋ ସମବଳ।
Verse 33
इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहि: ॥ ३३ ॥
ଏହିପରି କହି ଜରାସନ୍ଧ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଏକ ବିଶାଳ ଗଦା ଦେଲେ, ନିଜେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଦା ଧରି ନଗରରୁ ବାହାରକୁ ଗଲେ।
Verse 34
तत: समेखले वीरौ संयुक्तावितरेतरम् । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥
ତାପରେ ସମତଳ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ସେ ଦୁଇ ବୀର ପରସ୍ପର ଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ରଣୋନ୍ମାଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଗଦାଦ୍ୱାରା ଏକାପରକୁ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 35
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतो: शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणो: ॥ ३५ ॥
ସେମାନେ ବିଚିତ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଗଢ଼ି ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଘୂରୁଥିଲେ। ରଙ୍ଗମଞ୍ଚର ନଟମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 36
ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेससन्निभ: । गदयो: क्षिप्तयो राजन्दन्तयोरिव दन्तिनो: ॥ ३६ ॥
ତାପରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଦୁଇ ଗଦା ଟକ୍କର ଖାଇ ‘ଚଟଚଟ’ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯାହା ବଜ୍ରାଘାତ ସଦୃଶ। ହେ ରାଜନ୍, ସେ ଧ୍ୱନି ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରତ ଦୁଇ ହାତୀର ଦନ୍ତ ଟକ୍କର।
Verse 37
ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रुम् । चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्यो: ॥ ३७ ॥
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଭୁଜବେଗରେ ଗଦା ଘୁରାଇ ପରସ୍ପରର କାନ୍ଧ, କଟି, ପାଦ, ହାତ, ଜଂଘା ଓ ଜତ୍ରୁରେ ପ୍ରହାର କଲେ। ସେହି ପ୍ରହାରରେ ଗଦାଗୁଡ଼ିକ ଅର୍କବୃକ୍ଷର ଶାଖା ପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ଦୁଇ ହାତୀ ଉଗ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରେ।
Verse 38
इत्थं तयो: प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरय:स्परशैरपिष्टाम् । शब्दस्तयो: प्रहरतोरिभयोरिवासी- न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थ: ॥ ३८ ॥
ଏଭଳି ଗଦା ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ସେଇ ଦୁଇ ନରବୀର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଲୋହା ପରି କଠୋର ମୁଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ପିଟିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ତାଡନର ଶବ୍ଦ ଦୁଇ ହାତୀ ଧକ୍କା ଖାଉଥିବା ପରି କିମ୍ବା କଠୋର ବଜ୍ରଘାତ ପରି ଥିଲା।
Verse 39
तयोरेवं प्रहरतो: समशिक्षाबलौजसो: । निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥
ହେ ରାଜନ, ସମାନ ଶିକ୍ଷା, ବଳ ଓ ଉତ୍ସାହ ଥିବା ସେମାନେ ଏଭଳି ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧର କୌଣସି ନିଷ୍କର୍ଷ ହେଲା ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ଗତି କ୍ଷୀଣ ହେଲା ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅବିରତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଚାଲିଲେ।
Verse 40
शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरि: ॥ ४० ॥
ଭଗବାନ୍ ହରି ଶତ୍ରୁ ଜରାସନ୍ଧର ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ରହସ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସୀ ଜରା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ। ଏସବୁ ଚିନ୍ତା କରି ସେ ନିଜ ତେଜସ୍ରେ ପାର୍ଥ (ଭୀମ)କୁ ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ଦାନ କଲେ।
Verse 41
सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शन: । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४१ ॥
ଶତ୍ରୁବଧର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି ଅମୋଘଦର୍ଶନ ପ୍ରଭୁ ଭୀମକୁ ସଙ୍କେତ ଦେଲେ—ମନେ ହେଲା ଗଛର ଛୋଟ ଡାଳିକୁ ମଧ୍ୟରୁ ଫାଡ଼ି ଦେଖାଉଛନ୍ତି।
Verse 42
तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीम: प्रहरतां वर: । गृहीत्वा पादयो: शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४२ ॥
ସେହି ସଙ୍କେତ ବୁଝି ମହାବଳୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା ଭୀମ ଶତ୍ରୁକୁ ପାଦ ଧରି ଭୂମିରେ ପତିତ କଲେ।
Verse 43
एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य स: । गुदत: पाटयामास शाखमिव महागज: ॥ ४३ ॥
ଭୀମ ଗୋଟିଏ ପାଦକୁ ପାଦରେ ଦବାଇ ଅନ୍ୟ ପାଦକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ମହାଗଜ ଯେପରି ଶାଖା ଭାଙ୍ଗେ, ସେପରି ଗୁଦଠାରୁ ଉପରକୁ ଜରାସନ୍ଧକୁ ଫାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 44
एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके । एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशु: प्रजा: ॥ ४४ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଜାମାନେ ରାଜାକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖଣ୍ଡରେ ଗୋଟିଏ ପାଦ, ଉରୁ, ବୃଷଣ, କଟି, ଅଂଶକ, ବାହୁ, ଆଖି, ଭୃକୁଟି ଓ କାନ, ଏବଂ ପିଠି ଓ ବକ୍ଷର ଅର୍ଧାଂଶ ଥିଲା।
Verse 45
हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे । पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ ॥ ४५ ॥
ମଗଧେଶ୍ୱର ନିହତ ହେବା ସହିତ ବଡ଼ ହାହାକାର ଉଠିଲା; ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭୀମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
Verse 46
सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावन: । अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभु: । मोचयामास राजन्यान्संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४६ ॥
ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଳକ, ଅମେୟାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ ଭଗବାନ୍ ଜରାସନ୍ଧର ପୁତ୍ର ସହଦେବକୁ ମଗଧମାନଙ୍କ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ; ପରେ ମଗଧ ଯେଉଁ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଥିଲା ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks the Rājasūya to honor Kṛṣṇa’s divine expansions and to establish righteous sovereignty that publicly demonstrates bhakti’s power: those who take shelter of the Lord attain auspiciousness and fulfillment, whereas those who do not remain unsatisfied. The rite becomes a vehicle for glorifying Bhagavān and organizing society under dharma.
Kṛṣṇa knew the mystery of Jarāsandha’s life—he had been born in two halves and rejoined by the demoness Jarā, making ordinary defeat ineffective. Kṛṣṇa therefore signaled the correct method by splitting a twig, instructing Bhīma to tear Jarāsandha into two, preventing rejoining and ensuring final death in accordance with destiny and dharma.
Sahadeva went south with the Sṛñjayas, Nakula went west with the Matsyas, Arjuna went north with the Kekayas, and Bhīma went east with the Madrakas—collecting tribute and establishing Yudhiṣṭhira’s authority required for the Rājasūya.
Jarāsandha is portrayed as scrupulous about guest-reception and brāhmaṇa-respect, valuing lasting fame (yaśas) over bodily preservation. The chapter frames dāna and kṣatriya honor through exemplars like Bali and Hariścandra: even when aware of a ruse, a ruler may uphold the vow of giving to preserve dharmic reputation.
It establishes the ethical purpose of the campaign: removing oppression and restoring legitimate rule. By installing Jarāsandha’s son Sahadeva and releasing captives, Kṛṣṇa aligns political power with loka-saṅgraha and clears the final obstacle to Yudhiṣṭhira’s Rājasūya, integrating statecraft with divine compassion.