Adhyaya 66
Pauṇḍraka’s False Vāsudeva Claim, His Death, and the Burning of Vārāṇasī by Sudarśana
ବଳରାମ ତାତ୍କାଳିକ ଭାବେ ବ୍ରଜରେ ଥିବାବେଳେ, କରୂଷର ରାଜା ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଚାଟୁକାରମାନଙ୍କ ମୋହରେ ପଡ଼ି ନିଜକୁ ଏକମାତ୍ର ବାସୁଦେବ ଘୋଷଣା କରି ଦ୍ୱାରକାକୁ ଦୂତ ପଠାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ନାମ, ଚିହ୍ନ ଓ ଆୟୁଧ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଦାବି କରେ। ଯାଦବସଭା ହସିଉଠେ; କୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି, ସେ ଯେଉଁ ‘ଆୟୁଧ’ ନେଇ ଗର୍ବ କରୁଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାହାକୁ ‘ମୁକ୍ତ’ କରିଦେବେ। ପୌଣ୍ଡ୍ରକ କାଶୀରାଜ ସହ ବିଶାଳ ସେନା ନେଇ ଆସି ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, କୌସ୍ତୁଭ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଆଦିର ନାଟକୀୟ ଅନୁକରଣ କରେ। କୃଷ୍ଣ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ସୁଦର୍ଶନରେ ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କ ଶିରଚ୍ଛେଦ କରନ୍ତି ଓ ବାଣରେ କାଶୀରାଜଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି; ସିଦ୍ଧମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିବାବେଳେ ସେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରନ୍ତି। କାଶୀରେ ସୁଦକ୍ଷିଣ ପିତୃକର୍ମ କରି ଶିବାରାଧନା ସହ ଅଭିଚାର କରି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିଦୈତ୍ୟକୁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପଠାଏ; କୃଷ୍ଣ ସୁଦର୍ଶନ ପଠାଇ ତାହାକୁ ପ୍ରତିହତ କରନ୍ତି, ଅଭିଚାର ଉଲ୍ଟା ଫେରି ସୁଦକ୍ଷିଣ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କୁ ଦହିଦିଏ। ପରେ ସୁଦର୍ଶନ ବାରାଣସୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରେ। ଶ୍ରବଣଫଳ—ପାପମୋଚନ ଓ ମୁକ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दव्रजं गते रामे करूषाधिपतिर्नृप । वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ରାମ ନନ୍ଦଙ୍କ ବ୍ରଜକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, କରୂଷର ଅଧିପତି ମୂଢ଼ତାରେ ‘ମୁଁ ହିଁ ବାସୁଦେବ’ ବୋଲି ଭାବି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୂତ ପଠାଇଲା।
Verse 2
त्वं वासुदेवो भगवानवतीर्णो जगत्पति: । इति प्रस्तोभितो बालैर्मेन आत्मानमच्युतम् ॥ २ ॥
“ତୁମେ ହିଁ ବାସୁଦେବ ଭଗବାନ୍, ଜଗତ୍ପତି, ଭୂମିରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ” — ଏପରି ଶିଶୁସଦୃଶ ଚାଟୁକାରିତାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ନିଜକୁ ଅଚ୍ୟୁତ ବୋଲି ଭାବିଲା।
Verse 3
दूतं च प्राहिणोन्मन्द: कृष्णायाव्यक्तवर्त्मने । द्वारकायां यथा बालो नृपो बालकृतोऽबुध: ॥ ३ ॥
ସେଇ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଦ୍ୱାରକାରେ ଥିବା, ଅବ୍ୟକ୍ତ-ଗତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୂତ ପଠାଇଲା; ସେ ଏମିତି ଅବୁଝ ଶିଶୁ ପରି, ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ଖେଳରେ ରାଜା କରିଦିଅନ୍ତି।
Verse 4
दूतस्तु द्वारकामेत्य सभायामास्थितं प्रभुम् । कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसन्देशमब्रवीत् ॥ ४ ॥
ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସି ଦୂତ ରାଜସଭାରେ ଆସୀନ କମଳନୟନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜସନ୍ଦେଶ ସେହି ସର୍ବଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 5
वासुदेवोऽवतीर्णोऽहमेक एव न चापर: । भूतानामनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज ॥ ५ ॥
ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ବାସୁଦେବ; ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ଜୀବମାନଙ୍କୁ କରୁଣା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ଅବତରିଛି; ତେଣୁ ତୁମ ମିଥ୍ୟା ନାମ ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 6
यानि त्वमस्मच्चिह्नानि मौढ्याद् बिभर्षि सात्वत । त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम् ॥ ६ ॥
ହେ ସାତ୍ୱତ! ମୂଢତାରେ ତୁମେ ଯେ ମୋର ଚିହ୍ନମାନ ଧାରଣ କରିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋ ଶରଣକୁ ଆସ; ନଚେତ୍ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେ।
Verse 7
श्रीशुक उवाच कत्थनं तदुपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्पमेधस: । उग्रसेनादय: सभ्या उच्चकैर्जहसुस्तदा ॥ ७ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି ପୌଣ୍ଡ୍ରକର ସେହି ଗର୍ବୋକ୍ତି ଶୁଣି ଉଗ୍ରସେନ ଆଦି ସଭ୍ୟମାନେ ସେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ହସିପଡ଼ିଲେ।
Verse 8
उवाच दूतं भगवान् परिहासकथामनु । उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस्त्वमेवं विकत्थसे ॥ ८ ॥
ସଭାର ପରିହାସ ଉପଭୋଗ କରି ଭଗବାନ୍ ଦୂତକୁ କହିଲେ—ହେ ମୂଢ! ଯେ ଚିହ୍ନ-ଆୟୁଧ ନେଇ ତୁମେ ଏଭଳି ଗର୍ବ କରୁଛ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ କରିବି।
Verse 9
मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृध्रवटैर्वृत: । शयिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम् ॥ ९ ॥
ଆରେ ମୂର୍ଖ! ଯେତେବେଳେ ତୁ ମରି ପଡ଼ିବୁ ଏବଂ ଶାଗୁଣା ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ତୋ ମୁହଁକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ଦେବେ, ସେତେବେଳେ ତୁ କୁକୁରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେବୁ।
Verse 10
इति दूतस्तमाक्षेपं स्वामिने सर्वमाहरत् । कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह ॥ १० ॥
ଦୂତ ସେହି ଅପମାନଜନକ ସନ୍ଦେଶ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜଣାଇଲା। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ରଥରେ ବସି କାଶୀ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 11
पौण्ड्रकोऽपि तदुद्योगमुपलभ्य महारथ: । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद् द्रुतम् ॥ ११ ॥
ମହାରଥୀ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖି ଦୁଇ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହ ନଗରରୁ ଶୀଘ୍ର ବାହାରି ଆସିଲା।
Verse 12
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ପୌଣ୍ଡ୍ରକର ମିତ୍ର କାଶୀରାଜ ତିନି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ ପଛରେ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଚାଲିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ଯେ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଖଡ୍ଗ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଛି ଏବଂ ନକଲି ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଲଗାଇଛି। ସେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ପିନ୍ଧିଛି ଏବଂ ବନମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ ହୋଇଛି। ସେ ହଳଦିଆ ପାଟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛି, ତା’ର ପତାକାରେ ଗରୁଡ଼ ଚିହ୍ନ ଅଛି ଏବଂ ସେ ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକୁଟ ଓ ମକର କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରିଛି।
Verse 13
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ପୌଣ୍ଡ୍ରକର ମିତ୍ର କାଶୀରାଜ ତିନି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ ପଛରେ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଚାଲିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ଯେ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଖଡ୍ଗ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଛି ଏବଂ ନକଲି ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଲଗାଇଛି। ସେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ପିନ୍ଧିଛି ଏବଂ ବନମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ ହୋଇଛି। ସେ ହଳଦିଆ ପାଟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛି, ତା’ର ପତାକାରେ ଗରୁଡ଼ ଚିହ୍ନ ଅଛି ଏବଂ ସେ ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକୁଟ ଓ ମକର କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରିଛି।
Verse 14
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କ ମିତ୍ର କାଶୀପତି, ହେ ରାଜନ, ତିନି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହ ପଛର ରକ୍ଷାଦଳ (ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ) ହୋଇ ପଛୁଆଇଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରି ଦେଖିଲେ, ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା ଆଦି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ ନକଲି ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ। ସେ କୃତ୍ରିମ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ବନମାଳା, ପୀତ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର, ଗରୁଡଧ୍ୱଜ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକୁଟ ଓ ଝଲମଲ ମକରକୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିଲା।
Verse 15
दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेषं कृत्रिममास्थितम् । यथा नटं रङ्गगतं विजहास भृशं हरि: ॥ १५ ॥
ତାକୁ ନିଜ ସମାନ କୃତ୍ରିମ ବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେଖି, ରଙ୍ଗମଞ୍ଚର ନଟକାର ପରି ଭଗବାନ୍ ହରି ଭଳିଭାବେ ହସିଲେ।
Verse 16
शूलैर्गदाभि: परिघै: शक्त्यृष्टिप्रासतोमरै: । असिभि: पट्टिशैर्बाणै: प्राहरन्नरयो हरिम् ॥ १६ ॥
ଶତ୍ରୁମାନେ ଶୂଳ, ଗଦା, ପରିଘ, ଶକ୍ତି, ଋଷ୍ଟି, ପ୍ରାସ, ତୋମର, ଖଡ୍ଗ, କୁହାଡ଼ି ଓ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 17
कृष्णस्तु तत्पौण्ड्रककाशिराजयो- र्बलं गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत् । गदासिचक्रेषुभिरार्दयद् भृशं यथा युगान्ते हढतभुक् पृथक् प्रजा: ॥ १७ ॥
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଓ କାଶୀରାଜଙ୍କ ହାତୀ, ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ପଦାତି ସହିତ ସେନାକୁ ଗଦା, ଖଡ୍ଗ, ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଓ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆର୍ଦ୍ଦୟ କଲେ; ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତେ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାକୁ ତାପିତ କରେ।
Verse 18
आयोधनं तद्रथवाजिकुञ्जर- द्विपत्खरोष्ट्रैररिणावखण्डितै: । बभौ चितं मोदवहं मनस्विना- माक्रीडनं भूतपतेरिवोल्बणम् ॥ १८ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚକ୍ରାୟୁଧରେ ଖଣ୍ଡିତ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମନୁଷ୍ୟ, ଖଚ୍ଚର ଓ ଉଠର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଛିଟିଯାଇଥିବା ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ତାହା ମନସ୍ବୀ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଚିତ୍ର ଆନନ୍ଦ ଦେଲା—ଯେପରି ଭୂତପତି ଶିବଙ୍କ ଉଗ୍ର କ୍ରୀଡାଭୂମି।
Verse 19
अथाह पौण्ड्रकं शौरिर्भो भो पौण्ड्रक यद् भवान् । दूतवाक्येन मामाह तान्यस्त्रण्युत्सृजामि ते ॥ १९ ॥
ତେବେ ଶୌରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ! ଦୂତବାକ୍ୟରେ ତୁମେ ଯେ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ କଥା କହିଥିଲ, ସେଇ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଛାଡ଼ୁଛି।”
Verse 20
त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत्त्वयाज्ञ मृषा धृतम् । व्रजामि शरनं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम् ॥ २० ॥
“ହେ ମୂର୍ଖ! ତୁମେ ମିଥ୍ୟାରେ ଧାରଣ କରିଥିବା ମୋ ନାମ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଇବି; ଯଦି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହେଁନି, ତେବେ ଆଜି ତୁମ ଶରଣକୁ ଯିବି।”
Verse 21
इति क्षिप्त्वा शितैर्बाणैर्विरथीकृत्य पौण्ड्रकम् । शिरोऽवृश्चद् रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरे: ॥ २१ ॥
ଏପରି ଉପହାସ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୌଣ୍ଡ୍ରକଙ୍କ ରଥକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ତାଙ୍କୁ ବିରଥ କଲେ; ପରେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଶିର କାଟିଦେଲେ—ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରରେ ପର୍ବତଶିଖର କାଟନ୍ତି।
Verse 22
तथा काशिपते: कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभि: । न्यपातयत् काशिपुर्यां पद्मकोशमिवानिल: ॥ २२ ॥
ସେହିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତୀରମାନେ ଦ୍ୱାରା କାଶୀରାଜଙ୍କ ଶିରକୁ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ତାହାକୁ କାଶୀପୁରୀରେ ଏମିତି ପତିତ କଲେ—ଯେପରି ପବନ ପଦ୍ମକୋଷକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
Verse 23
एवं मत्सरिणं हत्वा पौण्ड्रकं ससखं हरि: । द्वारकामाविशत् सिद्धैर्गीयमानकथामृत: ॥ २३ ॥
ଏପରି ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରକୁ ବଧ କରି ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗର ସିଦ୍ଧମାନେ ତାଙ୍କ ଅମୃତମୟ କୀର୍ତ୍ତି ଗାଇଥିଲେ।
Verse 24
स नित्यं भगवद्ध्यानप्रध्वस्ताखिलबन्धन: । बिभ्राणश्च हरे राजन् स्वरूपं तन्मयोऽभवत् ॥ २४ ॥
ସେ ନିତ୍ୟ ଭଗବଦ୍ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କଲା। ହେ ରାଜନ୍, ହରିଙ୍କ ରୂପ ଅନୁକରଣ କରି କରି ଶେଷେ ତନ୍ମୟ, କୃଷ୍ଣଚେତନ ହେଲା।
Verse 25
शिर: पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् । किमिदं कस्य वा वक्त्रमिति संशिशिरे जना: ॥ २५ ॥
ରାଜଦ୍ୱାରେ କୁଣ୍ଡଳଶୋଭିତ ଏକ ଶିର ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଲୋକେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। “ଏହା କ’ଣ? ଏହା କାହାର ମୁଖ?” ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କଲେ।
Verse 26
राज्ञ: काशीपतेर्ज्ञात्वा महिष्य: पुत्रबान्धवा: । पौराश्च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन् ॥ २६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏହାକୁ କାଶୀପତି ନିଜ ରାଜାଙ୍କ ଶିର ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ପୁଅମାନେ, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ଓ ନଗରବାସୀ ସମସ୍ତେ କରୁଣ ଭାବେ କାନ୍ଦିଲେ—“ହାୟ, ଆମେ ନଷ୍ଟ! ହେ ନାଥ, ହେ ନାଥ!”
Verse 27
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
ରାଜପୁତ୍ର ସୁଦକ୍ଷିଣ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ସଂସ୍ଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲା—“ପିତୃହନ୍ତାକୁ ବଧ କଲେ ମାତ୍ର ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଅପଚିତି (ପ୍ରତିଶୋଧ) କରିପାରିବି।” ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପରେ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଦାନଶୀଳ ସୁଦକ୍ଷିଣ ପରମ ସମାଧିରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା।
Verse 28
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
ରାଜପୁତ୍ର ସୁଦକ୍ଷିଣ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ସଂସ୍ଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲା—“ପିତୃହନ୍ତାକୁ ବଧ କଲେ ମାତ୍ର ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଅପଚିତି (ପ୍ରତିଶୋଧ) କରିପାରିବି।” ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପରେ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଦାନଶୀଳ ସୁଦକ୍ଷିଣ ପରମ ସମାଧିରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା।
Verse 29
प्रीतोऽविमुक्ते भगवांस्तस्मै वरमदाद् विभु: । पितृहन्तृवधोपायं स वव्रे वरमीप्सितम् ॥ २९ ॥
ସେହି ପୂଜାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭଗବାନ ଶିବ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ସୁଦକ୍ଷିଣଙ୍କୁ ବର ପ୍ରଦାନ କଲେ। ରାଜକୁମାର ନିଜ ପିତାଙ୍କ ହତ୍ୟାକାରୀଙ୍କୁ ବଧ କରିବାର ଉପାୟ ବର ରୂପେ ମାଗିଲେ।
Verse 30
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
ଭଗବାନ ଶିବ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିର ସେବା କର ଏବଂ ଅଭିଚାର ବିଧି ପାଳନ କର। ତେବେ ସେହି ଅଗ୍ନି ପ୍ରମଥଗଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ତୁମର ସଂକଳ୍ପ ପୂରଣ କରିବ, ଯଦି ତାହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିରୋଧୀଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।' ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ସୁଦକ୍ଷିଣ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
Verse 31
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
ଭଗବାନ ଶିବ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିର ସେବା କର ଏବଂ ଅଭିଚାର ବିଧି ପାଳନ କର। ତେବେ ସେହି ଅଗ୍ନି ପ୍ରମଥଗଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ତୁମର ସଂକଳ୍ପ ପୂରଣ କରିବ, ଯଦି ତାହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିରୋଧୀଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।' ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ସୁଦକ୍ଷିଣ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
Verse 32
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
ସେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଦାଢ଼ି ଓ କେଶ ତপ্ত ତମ୍ବା ପରି ଥିଲା ଏବଂ ଆଖିରୁ ନିଆଁ ବାହାରୁଥିଲା। ଦାନ୍ତ ଓ ବଙ୍କା ଭ୍ରୁଲତା ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ମୁହଁ କ୍ରୂର ଦିଶୁଥିଲା। ସେ ଉଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଜିଭରେ ପାଟି ଚାଟୁଥିଲେ ଏବଂ ଜଳନ୍ତା ତ୍ରିଶୂଳ ବୁଲାଉଥିଲେ।
Verse 33
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
ସେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଦାଢ଼ି ଓ କେଶ ତপ্ত ତମ୍ବା ପରି ଥିଲା ଏବଂ ଆଖିରୁ ନିଆଁ ବାହାରୁଥିଲା। ଦାନ୍ତ ଓ ବଙ୍କା ଭ୍ରୁଲତା ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ମୁହଁ କ୍ରୂର ଦିଶୁଥିଲା। ସେ ଉଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଜିଭରେ ପାଟି ଚାଟୁଥିଲେ ଏବଂ ଜଳନ୍ତା ତ୍ରିଶୂଳ ବୁଲାଉଥିଲେ।
Verse 34
पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम् । सोऽभ्यधावद् वृतो भूतैर्द्वारकां प्रदहन् दिश: ॥ ३४ ॥
ତାଳଗଛ ପରି ଉଚ୍ଚ ପାଦ ନେଇ ସେ ଦାନବ ଭୂତଗଣରେ ଘେରା ହୋଇ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଧାଇଲା; ପୃଥିବୀ କମ୍ପାଇ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦହିଲା।
Verse 35
तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकस: । विलोक्य तत्रसु: सर्वे वनदाहे मृगा यथा ॥ ३५ ॥
ଅଭିଚାର କ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିମୟ ଦାନବ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଦ୍ୱାରକାବାସୀ ସମସ୍ତେ ବନଦାହରେ ଭୟଭୀତ ମୃଗମାନଙ୍କ ପରି ତ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
Verse 36
अक्षै: सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुरा: । त्राहि त्राहि त्रिलोकेश वह्ने: प्रदहत: पुरम् ॥ ३६ ॥
ଭୟାକୁଳ ଲୋକେ ସଭାରେ ପାଶା ଖେଳୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିତ୍କାର କଲେ—“ତ୍ରାହି ତ୍ରାହି, ହେ ତ୍ରିଲୋକେଶ! ଅଗ୍ନିରେ ପୁରୀ ଦହୁଛି।”
Verse 37
श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् । शरण्य: सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्यवितास्म्यहम् ॥ ३७ ॥
ଲୋକମାନଙ୍କ ଆତଙ୍କ ଶୁଣି ଏବଂ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭୟ ଦେଖି ଶରଣଦାତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହସି କହିଲେ—“ଭୟ କରନି; ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।”
Verse 38
सर्वस्यान्तर्बहि:साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभु: । विज्ञाय तद्विघातार्थं पार्श्वस्थं चक्रमादिशत् ॥ ३८ ॥
ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ଜାଣିଲେ ଯେ ଏହି କୃତ୍ୟା ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ) ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ତାହାକୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ସେ ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 39
तत् सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम् । स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रमथाग्निमार्दयत् ॥ ३९ ॥
ତେବେ ମୁକୁନ୍ଦ ଭଗବାନଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା। ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସଦୃଶ ତେଜରେ ଏହା ଆକାଶ, ଦିଗମାନ, ସ୍ୱର୍ଗ-ପୃଥିବୀ ଓ ସେଇ ଅଗ୍ନିରୂପ ଦାନବକୁ ମଧ୍ୟ ତାପିତ କଲା।
Verse 40
कृत्यानल: प्रतिहत: स रथाङ्गपाणे- रस्त्रौजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्त: । वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं सर्त्विग्जनं समदहत् स्वकृतोऽभिचार: ॥ ४० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ରଥାଙ୍ଗପାଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରତେଜରେ ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ସେ କୃତ୍ୟାନଳ ମୁହଁ ଫେରାଇ ପଛୁଆ ହେଲା। ହିଂସା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟ ସେ ଅଭିଚାରାଗ୍ନି ବାରାଣସୀକୁ ଯାଇ ସୁଦକ୍ଷିଣ ଓ ତାଙ୍କ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଘେରି, ନିଜ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ କରି ମାରିଦେଲା।
Verse 41
चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम् । सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम् ॥ ४१ ॥
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅଗ୍ନିରୂପ ଦାନବକୁ ଅନୁସରି ବାରାଣସୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନଗରକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା—ସଭାଗୃହ, ଉଚ୍ଚ ଝରୋଖାଯୁକ୍ତ ପ୍ରାସାଦ, ଅନେକ ବଜାର, ଗୋପୁରଦ୍ୱାର, ଅଟ୍ଟାଳିକା, କୋଠାର-କୋଷ, ଏବଂ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥ ଓ ଅନ୍ନଶାଳା ସହିତ।
Verse 42
दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । भूय: पार्श्वमुपातिष्ठत् कृष्णस्याक्लिष्टकर्मण: ॥ ४२ ॥
ସମଗ୍ର ବାରାଣସୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବା ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ପୁଣି ଫେରି ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
Verse 43
य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तम:श्लोकविक्रमम् । समाहितो वा शृणुयात् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ४३ ॥
ଯେ କୌଣସି ମର୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ବୀରଲୀଳାକୁ ପାଠ କରାଏ, କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Pauṇḍraka was the king of Karūṣa who became intoxicated by praise from immature flatterers. Accepting their claims, he appropriated the name “Vāsudeva” and imitated the Lord’s insignia, mistaking external symbols and social validation for divine identity. The Bhāgavata frames this as a cautionary illustration of ahaṅkāra (false ego) and delusion (moha) when disconnected from śāstra and authentic realization.
Kṛṣṇa’s laughter highlights the ontological gap between mere costume and true divinity. The conch, disc, Śārṅga, Śrīvatsa, Kaustubha, and Garuḍa banner are not decorative accessories; they signify the Lord’s intrinsic potency and sovereignty. Pauṇḍraka’s mimicry resembles theatrical acting—externally similar but devoid of the Lord’s svarūpa-śakti—thereby exposing the absurdity of self-made divinity.
The text states that by constant meditation on the Supreme Lord, Pauṇḍraka shattered material bondage and became ‘Kṛṣṇa conscious’ in the sense that absorption in Kṛṣṇa (even through antagonism or imitation) can purify by fixing the mind on the Absolute. Traditional Vaiṣṇava commentators distinguish this from pure bhakti: the benefit arises from intense viṣaya-smṛti (fixation on the Lord), though it lacks the loving intent of devotion.
Abhicāra is a destructive rite intended to harm an enemy through ritualized invocation of fiery forces. Sudakṣiṇa, seeking revenge, invoked a fire-demon through Dakṣiṇāgni under Śiva’s sanction. Yet the Bhāgavata demonstrates that such violence cannot override Bhagavān’s protection (poṣaṇa). When Sudarśana repelled the demon, the destructive force—being inherently violent and misdirected against the Supreme—recoiled onto its creators, burning Sudakṣiṇa and the officiating priests.
Sudarśana acts as the Lord’s instrument of dharma and protection. After neutralizing the abhicāra demon, Sudarśana pursued the threat to its source, destroying the infrastructure of a polity that had aligned itself with aggressive adharma against Kṛṣṇa and His devotees. The narrative emphasizes Kṛṣṇa’s effortless sovereignty: the Lord remains composed in Dvārakā while His divine energy restores order and removes danger.