Adhyaya 61
Kṛṣṇa’s Queens, Their Sons, and Balarāma’s Victory over Rukmī at Dice (Aniruddha–Rocanā Marriage Context)
ଦ୍ୱାରକାର ରାଜକୁଳ ଲୀଳାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଂଶବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହିଷୀ ଦଶଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ସ୍ନେହମୟ ବ୍ୟବହାରରେ ମୋହିତ ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ ଭାବନ୍ତି—ଏହାରେ ଅନେକଙ୍କ ସହ ଏକାସାଥି ପ୍ରତିଦାନ କରିବା ତାଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ-ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶୁକଦେବ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର (ବିଶେଷତଃ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ) ନାମ କହି ଯଦୁବଂଶର ବିପୁଳ ବୃଦ୍ଧି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରନ୍ତି—ଶତ୍ରୁ ରୁକ୍ମୀ କିପରି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟା ଦେଲା? ଉତ୍ତର: ସ୍ୱୟଂବରରେ ରୁକ୍ମବତୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବରିଲା, ଏବଂ ରୁକ୍ମିଣୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ରୁକ୍ମୀ ସମ୍ମତି ଦେଲା। ପରେ ଭୋଜକଟରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ–ରୋଚନା ବିବାହ ସମୟରେ ପାଶାଖେଳରେ ରୁକ୍ମୀ ବଳରାମଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଛଳ କରେ; ଦିବ୍ୟବାଣୀ ତାକୁ ନିନ୍ଦା କରେ। ବଳରାମଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବାରୁ ରୁକ୍ମୀ ବଳରାମଙ୍କ ଗଦାରେ ନିହତ ହୁଏ; କଳିଙ୍ଗରାଜ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଏ, ସଭା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ସମ୍ପର୍କ-ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ନିରପେକ୍ଷ ରହି ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରନ୍ତି—ଅହଂକାର ଓ କପଟର ଫଳ ଶିକ୍ଷା ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकैकशस्ता: कृष्णस्य पुत्रान् दश दशाबला: । अजीजनन्ननवमान्पितु: सर्वात्मसम्पदा ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ନୀ ଦଶ ଦଶ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ପିତାଠାରୁ କୌଣସି ଦିଗରେ କମ୍ ନଥିଲେ, କାରଣ ପିତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମିକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସେମାନଙ୍କରେ ଥିଲା।
Verse 2
गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् । प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविद: स्त्रिय: ॥ २ ॥
ରାଜକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ମହଳରୁ କେବେ ଦୂରେ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜକୁ ହିଁ ତାଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
Verse 3
चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र- सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पै: । सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं स्वैर्विभ्रमै: समशकन् वनिता विभूम्न: ॥ ३ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ କମଳସଦୃଶ ମୁଖ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ବିଶାଳ ନେତ୍ର, ପ୍ରେମହାସମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ମୋହିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ନାରୀ-ଲାବଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 4
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकु: ॥ ४ ॥
ଷୋଳହଜାର ରାଣୀଙ୍କ ଧନୁଷାକାର ଭୃକୁଟି ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ହସ ସହ ପାର୍ଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରି ଯେନେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସନ୍ଦେଶ ପଠାଉଥିଲା; ତଥାପି କାମଦେବର ବାଣ ସମ ଏହି ସଙ୍କେତ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 5
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम् ॥ ५ ॥
ଏଭଳି ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇଲେ—ଯାହାଙ୍କ ପଦବୀକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚିବା ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ନିରନ୍ତର ବଢୁଥିବା ଆନନ୍ଦରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ, ହସମିଶ୍ରିତ ଦୃଷ୍ଟିବିନିମୟ, ନିତ୍ୟ-ନୂତନ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ଲାଲସା ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଭାବେ ରସାସ୍ୱାଦ କଲେ।
Verse 6
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ६ ॥
ଯଦିଓ ଭଗବାନଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶତଶତ ଦାସୀ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜେ ବିନମ୍ରତାରେ ଆଗକୁ ବଢି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରୁଥିଲେ, ଆସନ ଦେଉଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ପାଦ ଧୋଇ ମର୍ଦ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ତାମ୍ବୂଳ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ, ପଖା ହଲାଉଥିଲେ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରୁଥିଲେ, ପୁଷ୍ପମାଳା ପିନ୍ଧାଉଥିଲେ, କେଶ ସଜାଉଥିଲେ, ଶୟନ ବିଛାଉଥିଲେ, ସ୍ନାନ କରାଉଥିଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଦେଉଥିଲେ—ଏଭଳି ଦାସୀଭାବେ ବିଭୁଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 7
तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिता: । अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ଦଶ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଆଠ ମୁଖ୍ୟ ମହିଷୀଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଆଠ ରାଣୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦି, ତୁମକୁ ପଠି ସୁନାଉଛି।
Verse 8
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଚାରୁଦେଷ୍ଣ, ସୁଦେଷ୍ଣ, ବୀର୍ୟବାନ୍ ଚାରୁଦେହ, ସୁଚାରୁ, ଚାରୁଗୁପ୍ତ, ଭଦ୍ରଚାରୁ, ଚାରୁଚନ୍ଦ୍ର, ବିଚାରୁ ଏବଂ ଦଶମ ଚାରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାଠାରୁ କେବେ ହୀନ ନଥିଲେ।
Verse 9
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
ରୁକ୍ମିଣୀଠାରୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ—ଚାରୁଦେଷ୍ଣ, ସୁଦେଷ୍ଣ, ବୀର୍ୟବାନ୍ ଚାରୁଦେହ, ସୁଚାରୁ, ଚାରୁଗୁପ୍ତ, ଭଦ୍ରଚାରୁ, ଚାରୁଚନ୍ଦ୍ର, ବିଚାରୁ ଏବଂ ଦଶମ ଚାରୁ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ପିତାଠାରୁ କମ୍ ନଥିଲେ।
Verse 10
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର—ଭାନୁ, ସୁଭାନୁ, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ପ୍ରଭାନୁ, ଭାନୁମାନ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାନୁ, ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ଅଷ୍ଟମ ଅତିଭାନୁ, ଶ୍ରୀଭାନୁ ଓ ପ୍ରତିଭାନୁ। ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର—ସାମ୍ବ, ସୁମିତ୍ର, ପୁରୁଜିତ୍, ଶତଜିତ୍, ସହସ୍ରଜିତ୍, ବିଜୟ, ଚିତ୍ରକେତୁ, ବସୁମାନ, ଦ୍ରବିଡ ଓ କ୍ରତୁ। ସାମ୍ବ ଆଦି ଏହି ଦଶଜଣ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ସମ୍ମତ ଥିଲେ।
Verse 11
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର—ଭାନୁ, ସୁଭାନୁ, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ପ୍ରଭାନୁ, ଭାନୁମାନ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାନୁ, ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ଅଷ୍ଟମ ଅତିଭାନୁ, ଶ୍ରୀଭାନୁ ଓ ପ୍ରତିଭାନୁ। ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର—ସାମ୍ବ, ସୁମିତ୍ର, ପୁରୁଜିତ୍, ଶତଜିତ୍, ସହସ୍ରଜିତ୍, ବିଜୟ, ଚିତ୍ରକେତୁ, ବସୁମାନ, ଦ୍ରବିଡ ଓ କ୍ରତୁ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ସମ୍ମତ ଥିଲେ।
Verse 12
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ସାମ୍ବ, ସୁମିତ୍ର, ପୁରୁଜିତ୍, ଶତଜିତ୍, ସହସ୍ରଜିତ୍, ବିଜୟ, ଚିତ୍ରକେତୁ, ବସୁମାନ, ଦ୍ରବିଡ ଓ କ୍ରତୁ। ସାମ୍ବ ଆଦି ଏହି ଦଶଜଣ ପିତାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ସମ୍ମତ ଥିଲେ।
Verse 13
वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृष: । आम: शङ्कुर्वसु: श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजिते: सुता: ॥ १३ ॥
ନାଗ୍ନଜିତୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ବୀର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱସେନ, ଚିତ୍ରଗୁ, ବେଗବାନ, ବୃଷ, ଆମ, ଶଙ୍କୁ, ବସୁ ଏବଂ ଶ୍ରୀମାନ କୁନ୍ତି।
Verse 14
श्रुत: कविर्वृषो वीर: सुबाहुर्भद्र एकल: । शान्तिर्दर्श: पूर्णमास: कालिन्द्या: सोमकोऽवर: ॥ १४ ॥
କାଳିନ୍ଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ଶ୍ରୁତ, କବି, ବୃଷ, ବୀର, ସୁବାହୁ, ଭଦ୍ର, ଏକଲ, ଶାନ୍ତି, ଦର୍ଶ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ; କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ସୋମକ।
Verse 15
प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बल: प्रबल ऊर्धग: । माद्रया: पुत्रा महाशक्ति: सह ओजोऽपराजित: ॥ १५ ॥
ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ପ୍ରଘୋଷ, ଗାତ୍ରବାନ, ସିଂହ, ବଳ, ପ୍ରବଳ, ଊର୍ଧଗ, ମହାଶକ୍ତି, ସହ, ଓଜ ଏବଂ ଅପରାଜିତ।
Verse 16
वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च । महांस: पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजा: क्षुधि: ॥ १६ ॥
ମିତ୍ରବିନ୍ଦାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ବୃକ, ହର୍ଷ, ଅନିଲ, ଗୃଧ୍ର, ବର୍ଧନ, ଉନ୍ନାଦ, ମହାଂସ, ପାବନ, ବହ୍ନି ଏବଂ କ୍ଷୁଧି।
Verse 17
सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेन: शूर: प्रहरणोऽरिजित् । जय: सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यक: ॥ १७ ॥
ଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ସଙ୍ଗ୍ରାମଜିତ୍, ବୃହତ୍ସେନ, ଶୂର, ପ୍ରହରଣ, ଅରିଜିତ୍, ଜୟ ଓ ସୁଭଦ୍ର; ସହିତ ବାମ, ଆୟୁ ଏବଂ ସତ୍ୟକ।
Verse 18
दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरे: । प्रद्यम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबल: । पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे ॥ १८ ॥
ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାମ୍ରତପ୍ତ ଆଦି ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭଜାତ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ହେ ରାଜନ, ରୁକ୍ମୀଙ୍କ କନ୍ୟା ରୁକ୍ମବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ, ଭୋଜକଟ ପୁରରେ ବସୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହାବଳୀ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 19
एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवु: कोटिशो नृप । मातर: कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश ॥ १९ ॥
ହେ ନୃପ, ଏମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର କୋଟି କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ହେଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବଂଶର ମାତାମାନେ ଷୋଳହ ହଜାର ଥିଲେ।
Verse 20
श्रीराजोवाच कथं रुक्म्यरीपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि । कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते । एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथ: ॥ २० ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ରୁକ୍ମୀ, ଯିଏ ସୁଯୋଗ ମିଳିଲେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲା, ସେ କିପରି ଶତ୍ରୁର ପୁତ୍ରକୁ ନିଜ କନ୍ୟା ଦେଲା? ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଏହି ଦୁଇ ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷ ବିବାହରେ କିପରି ଏକତ୍ର ହେଲେ, ମୋତେ କହ।
Verse 21
अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन: ॥ २१ ॥
ଯୋଗୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଭାବେ—ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟିନାହିଁ, ଯାହା ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ—ଏବଂ ଯାହା ଦୂରେ କିମ୍ବା ଅବରୋଧରେ ଢାକା—ସେସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 22
श्रीशुक उवाच वृत: स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया । राज्ञ: समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ସ୍ୱୟଂବର ସଭାରେ ରୁକ୍ମବତୀ ସ୍ୱୟଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନଙ୍ଗ (କାମଦେବ) ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବରିଲେ। ପରେ ସେ ଏକମାତ୍ର ରଥରେ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ସମବେତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 23
यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानित: । व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसु: प्रियम् ॥ २३ ॥
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପମାନରେ ରୁକ୍ମୀ ଯଦ୍ୟପି ବୈର ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ତଥାପି ଭଉଣୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଭାଗିନେୟଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟାର ବିବାହ ମଞ୍ଜୁର କଲେ।
Verse 24
रुक्मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली । उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କୃତବର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଲୀ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ବିଶାଳନେତ୍ରୀ କନ୍ୟା ଚାରୁମତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।
Verse 25
दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरे: । रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसु: प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद् यौनं स्नेहपाशानुबन्धन: ॥ २५ ॥
ହରିଙ୍କ ସହ ଅଟୁଟ ବୈର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୁକ୍ମୀ ନିଜ ନାତୁଣୀ ରୋଚନାଙ୍କୁ କନ୍ୟାପୁତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ବିବାହ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଉଣୀକୁ ପ୍ରିୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ନେହପାଶରେ ବନ୍ଧିତ ଥିଲେ।
Verse 26
तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेशवौ । पुरं भोजकटं जग्मु: साम्बप्रद्युम्नकादय: ॥ २६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ବିବାହର ଆନନ୍ଦମୟ ଅବସରରେ ରୁକ୍ମିଣୀ, ବଳରାମ, କେଶବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଏବଂ ସାମ୍ବ-ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଭୋଜକଟ ନଗରକୁ ଗଲେ।
Verse 27
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବିବାହ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ କାଳିଙ୍ଗ ରାଜା ଆଦି ଦର୍ପିତ ନୃପମାନେ ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପାଶାରେ ବଳରାମଙ୍କୁ ହରାଅ। ସେ ପାଶାରେ ନିପୁଣ ନୁହେଁ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଏହାରେ ବଡ଼ ଆସକ୍ତି ଅଛି।” ଏହିପରି କହାଯାଇ ରୁକ୍ମୀ ବଳରାମଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ତାଙ୍କ ସହ ପାଶା ଖେଳିଲେ।
Verse 28
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
ବିବାହ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ କାଳିଙ୍ଗ-ପ୍ରମୁଖ ଦର୍ପିତ ରାଜାମାନେ ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜନ, ପାଶାରେ ବଳରାମଙ୍କୁ ହରାଅ; ସେ ଅକ୍ଷକ୍ରୀଡାରେ ନିପୁଣ ନୁହେଁ, ତଥାପି ତାହାରେ ଭାରି ଆସକ୍ତ।” ଏହିପରି କହି ରୁକ୍ମୀ ବଳରାମଙ୍କୁ ଡାକି ତାଙ୍କ ସହ ଜୁଆ ଖେଳିଲେ।
Verse 29
शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् । तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्ग: प्राहसद् बलम् । दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुध: ॥ २९ ॥
ସେହି ଖେଳରେ ବଳରାମ ପ୍ରଥମେ ଶତ, ପରେ ସହସ୍ର, ପରେ ଅୟୁତ (ଦଶହଜାର) ମୁଦ୍ରା ପଣ ଧରିଲେ। ପ୍ରଥମ ଦଉରରେ ରୁକ୍ମୀ ଜିତିଲେ। ତେବେ କାଳିଙ୍ଗ ରାଜା ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ବଳରାମଙ୍କୁ ହସି ଉପହାସ କଲେ। ହଳାୟୁଧ ବଳରାମ ଏହା ସହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 30
ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद् बल: । जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रित: ॥ ३० ॥
ତାପରେ ରୁକ୍ମୀ ଏକ ଲକ୍ଷ ମୁଦ୍ରାର ପଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେହି ପଣରେ ବଳରାମ ଜିତିଲେ। କିନ୍ତୁ ଛଳ ଆଶ୍ରୟ କରି ରୁକ୍ମୀ କହିଲେ—“ମୁଁ ଜିତିଛି!”
Verse 31
मन्युना क्षुभित: श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि । जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे ॥ ३१ ॥
କ୍ରୋଧରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ ଦିନର ସମୁଦ୍ର ପରି ଉତ୍ତାଳ, ଶ୍ରୀମାନ ବଳରାମ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଅରୁଣ ନୟନ ରୋଷରେ ଆହୁରି ଲାଲ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ଶତକୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରାର ପଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 32
तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलमाश्रित: । रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति ॥ ३२ ॥
ସେହି ପଣକୁ ମଧ୍ୟ ବଳରାମ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ନ୍ୟାୟରେ ଜିତିଲେ; କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମୀ ପୁଣି ଛଳ ଆଶ୍ରୟ କରି କହିଲେ—“ଏଠାରେ ମୁଁ ଜିତିଛି; ଏହି ସାକ୍ଷୀମାନେ ଯାହା ଦେଖିଛନ୍ତି, ତାହା କହୁନ୍ତୁ!”
Verse 33
तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लह: । धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा ॥ ३३ ॥
ସେତେବେଳେ ଆକାଶବାଣୀ ହେଲା— “ବଳରାମ ଧର୍ମମାର୍ଗେ ବଳଦ୍ୱାରା ଏହି ପଣ ଜିତିଛନ୍ତି; ରୁକ୍ମୀ ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା କହୁଛି।”
Verse 34
तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदित: । सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदित: ॥ ३४ ॥
ସେଇ ଦିବ୍ୟବାଣୀକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଦୁଷ୍ଟ ରାଜମାନଙ୍କ ଉକ୍ତାହରେ ବୈଦର୍ଭ ରୁକ୍ମୀ— ଯେନେ କାଳ ନିଜେ ତାକୁ ଚାଳିଥାଏ— ଶ୍ରୀ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ)ଙ୍କୁ ପରିହାସ କରି ଏପରି କହିଲା।
Verse 35
नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचरा: । अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशा: ॥ ३५ ॥
[ରୁକ୍ମୀ କହିଲା:] “ବନେ ଘୁରୁଥିବା ଗୋପାଳମାନେ, ତୁମେ ପାଶାର କୌଶଳ ଜାଣ ନାହିଁ। ପାଶାରେ ଖେଳ ଓ ବାଣରେ କ୍ରୀଡା ରାଜାମାନଙ୍କ କାମ; ତୁମ ପରି ଲୋକଙ୍କର ନୁହେଁ।”
Verse 36
रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासित: । क्रुद्ध: परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६ ॥
ଏଭଳି ରୁକ୍ମୀଙ୍କ ଅପମାନ ଓ ରାଜମାନଙ୍କ ଉପହାସରେ ଭଗବାନ ବଳରାମ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଶୁଭ ବିବାହସଭା ମଧ୍ୟରେ ସେ ଗଦା ଉଠାଇ ରୁକ୍ମୀକୁ ମାରିଦେଲେ।
Verse 37
कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । दन्तानपातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतैर्द्विजै: ॥ ३७ ॥
ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ହସି ବଳରାମଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିଥିବା କଳିଙ୍ଗରାଜ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧିତ ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ଦଶମ ପଦକ୍ଷେପରେ ହିଁ ତୁରନ୍ତ ଧରି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦାନ୍ତ ଖସାଇଦେଲେ।
Verse 38
अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिता: । राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिता: ॥ ३८ ॥
ବଳରାମଙ୍କ ପରିଘ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଘାତରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କର ହାତ, ଜଙ୍ଘ ଓ ମସ୍ତକ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସେମାନେ ରକ୍ତରଞ୍ଜିତ ହୋଇ ଭୟରେ ପଳାୟନ କଲେ ।
Verse 39
निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा । रक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरि: ॥ ३९ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଶାଳକ ରୁକ୍ମୀ ନିହତ ହେବା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନେହ ସମ୍ପର୍କ ତୁଟିଯିବା ଭୟ କରୁଥିଲେ ।
Verse 40
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययु: कुशस्थलीम् । रामादयो भोजकटाद् दशार्हा: सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रया: ॥ ४० ॥
ତତ୍ପରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିଥିବା ଦଶାର୍ହ ବଂଶଧରମାନେ ବଳରାମଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ନବବଧୂଙ୍କୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ରଥରେ ବସାଇ ଭୋଜକଟରୁ ଦ୍ୱାରକା ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
Frequently Asked Questions
Śukadeva explains that at the svayaṁvara Rukmavatī herself chose Pradyumna (Kāma’s re-embodiment), who then defeated rival kings and took her. Although Rukmī maintained enmity toward Kṛṣṇa, he sanctioned the marriage to please his sister Rukmiṇī—showing how familial affection can override political hatred, even when the heart remains hostile.
Rukmī repeatedly cheated after losing fair wagers, appealed to biased witnesses, ignored the ākāśa-vāṇī affirming Balarāma’s victory, and publicly insulted Him as an unqualified cowherd. In kṣatriya etiquette, cheating and humiliating a noble opponent—especially in a sacred wedding assembly—constitutes grave adharma and aparādha, provoking Balarāma’s decisive punishment.
It illustrates the Lord’s acintya-śakti: He can be fully present and reciprocally intimate with each devotee without division. The queens’ perception underscores His personalism—bhakti is relational—and simultaneously warns that finite minds cannot measure the Infinite by ordinary assumptions of exclusivity.
The text states Kṛṣṇa remained neutral to avoid rupturing affectionate ties with either Rukmiṇī (Rukmī’s sister) or Balarāma (His elder brother). The episode highlights dharma’s complexity in family systems: even when justice is enacted, speech and social response must consider relational duties and the prevention of further discord.
Principal names include Pradyumna (Rukmiṇī’s first son) and Sāmba (noted among Jāmbavatī’s sons), alongside many others from the chief queens. Such lists serve vaṁśānucarita: they anchor later narratives, establish the Yādava dynasty’s scale, and reinforce the theme that Kṛṣṇa’s household opulence is not mundane fertility but an expansion of divine sovereignty within human social forms.