Adhyaya 50
Jarāsandha’s Siege of Mathurā, Kṛṣṇa-Balarāma’s Victory, and the Founding of Dvārakā amid Kālayavana’s Threat
କଂସ ନିହତ ହେବା ପରେ ତାହାର ବିଧବା ରାଣୀ ଅସ୍ତି ଓ ପ୍ରାପ୍ତି ପିତା ଜରାସନ୍ଧଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି। ସେ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ କରିବାକୁ ଠାନି ତେଇଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ ମଥୁରାକୁ ଘେରାଉ କରେ। ଜଗତ୍କାରଣ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟସଦୃଶ ନୀତିରେ ଦେଶ-କାଳ-ପ୍ରୟୋଜନ ବିଚାର କରି—ଭୂଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ସେନାକୁ ସଂହାର କରିବେ, କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜରାସନ୍ଧକୁ ନ ମାରିବେ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ରଥ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ବଳରାମ ଅଳ୍ପବଳ ସହ ବାହାରି ଜରାସନ୍ଧର ଅପମାନକୁ ନିରବ କରି ଶରବର୍ଷାରେ ମାଗଧ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି; ରଣଭୂମିରେ ରକ୍ତନଦୀ ପରି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ବଳରାମ ଜରାସନ୍ଧକୁ ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବାନ୍ଧିବାକୁ ରୋକି ଲଜ୍ଜିତ ରାଜାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି ଓ କର୍ମଫଳରୂପ ପରାଜୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ସତରଥର ପରାଜୟର ପୁନରାବୃତ୍ତି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଏ। ପରେ କାଳୟବନ ବିଶାଳ ଯବନ ସେନା ସହ ଆସିଲେ ଦ୍ୱିମୁଖ ବିପଦ ଦେଖି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅଜେୟ ଦୁର୍ଗନଗରୀ ଦ୍ୱାରକା ନିର୍ମାଣ କରାନ୍ତି, ଦେବଦାନରେ ସମୃଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ପ୍ରଜାକୁ ସେଠାକୁ ନେଇ ଯବନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ପଳାୟନ-ଉଦ୍ଧାର ଲୀଳାର ପିଠିକା।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अस्ति: प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ । मृते भर्तरि दु:खार्ते ईयतु: स्म पितुर्गृहान् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! କଂସ ହତ ହେବା ପରେ ତାହାର ଦୁଇ ରାଣୀ ଅସ୍ତି ଓ ପ୍ରାପ୍ତି, ପତି ମୃତ୍ୟୁର ଶୋକରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
Verse 2
पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दु:खिते । वेदयां चक्रतु: सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २ ॥
ଦୁଃଖିତ ରାଣୀମାନେ ନିଜ ପିତା ମଗଧରାଜ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କୁ ନିଜେମାନେ କିପରି ବିଧବା ହେଲେ ତାହା ସହ ସମସ୍ତ କଥା ଜଣାଇଲେ।
Verse 3
स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३ ॥
ହେ ନୃପ, ସେଇ ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ମଗଧରାଜ ଜରାସନ୍ଧ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରୁ ହଟାଇବାକୁ ପରମ ଉଦ୍ୟମ କଲା।
Verse 4
अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृत: । यदुराजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतोदिशम् ॥ ४ ॥
ତେଇଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାରେ ଘେରା ହୋଇ ସେ ଯଦୁରାଜଧାନୀ ମଥୁରାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅବରୋଧ କଲା।
Verse 5
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
ସେଇ ସେନାକୁ କୂଳ ଭାଙ୍ଗି ଉଠୁଥିବା ସାଗର ପରି ଦେଖି, ନିଜ ନଗର ଅବରୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ୱଜନ ଭୟାକୁଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଜଗତ୍କାରଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବ-ଲୀଳା ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ୍ ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେଶ-କାଳ ଓ ନିଜ ଅବତାର-ପ୍ରୟୋଜନ ଅନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 6
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
ସେଇ ସେନାକୁ କୂଳ ଭାଙ୍ଗି ଉଠୁଥିବା ସାଗର ପରି ଦେଖି, ନିଜ ନଗର ଅବରୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ୱଜନ ଭୟାକୁଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଜଗତ୍କାରଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବ-ଲୀଳା ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ୍ ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେଶ-କାଳ ଓ ନିଜ ଅବତାର-ପ୍ରୟୋଜନ ଅନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 7
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[ଭଗବାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ:] ଏହି ସେନା ପୃଥିବୀର ଭାର; ମଗଧରାଜ ଅଧୀନ ରାଜାମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କରିଛି। ପଦାତି, ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଓ ଗଜର ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ ଗଣ୍ୟ ଏହି ବଳକୁ ମୁଁ ସଂହାର କରିବି; କିନ୍ତୁ ଜରାସନ୍ଧକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ପରେ ସେ ପୁଣି ସେନା ଜମା କରିବ।
Verse 8
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[ଭଗବାନ୍ ମନେ ଭାବିଲେ—] ଏହି ସେନା ପୃଥିବୀର ଭାର; ମଗଧରାଜ ଜରାସନ୍ଧ ଅଧୀନ ରାଜାମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଣିଥିବା ଅକ୍ଷୌହିଣୀ—ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ସହ—ମୁଁ ନଶ୍ଟ କରିବି। କିନ୍ତୁ ଜରାସନ୍ଧକୁ ମୁଁ ମାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ ପରେ ସେ ପୁଣି ସେନା ଗଠନ କରିବ।
Verse 9
एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९ ॥
ମୋର ଏହି ଅବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏହି—ଭୂଭାର ହରଣ, ସାଧୁମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ବଧ।
Verse 10
अन्योऽपि धर्मरक्षायै देह: संभ्रियते मया । विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवत: क्वचित् ॥ १० ॥
ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ କାଳର ପ୍ରବାହରେ ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମ ବଢ଼େ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ନିବାରିବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 11
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्यवर्चसौ । रथावुपस्थितौ सद्य: ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥
ଗୋବିନ୍ଦ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଆକାଶରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜସ୍ବୀ ଦୁଇଟି ରଥ ହଠାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ସାରଥି ଓ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହ।
Verse 12
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । दृष्ट्वा तानि हृषीकेश: सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ହୃଷୀକେଶ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତେବେ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ)ଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 13
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
ହେ ଆର୍ୟ ବଳରାମ! ଦେଖ, ତୁମ ଆଶ୍ରିତ ଯଦୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ବିପଦ ଆସିପଡ଼ିଛି। ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ନିଜ ରଥ ଓ ପ୍ରିୟ ଆୟୁଧମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଈଶ, ସାଧୁମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ହିଁ ଆମ ଜନ୍ମ; ତେଣୁ ପୃଥିବୀର ତେଇଶ ସେନାର ଭାର ତୁମେ ଅପସାରଣ କର।
Verse 14
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
ହେ ଆର୍ୟ ବଳରାମ! ଦେଖ, ତୁମ ଆଶ୍ରିତ ଯଦୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ବିପଦ ଆସିପଡ଼ିଛି। ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ନିଜ ରଥ ଓ ପ୍ରିୟ ଆୟୁଧମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଈଶ, ସାଧୁମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ହିଁ ଆମ ଜନ୍ମ; ତେଣୁ ପୃଥିବୀର ତେଇଶ ସେନାର ଭାର ତୁମେ ଅପସାରଣ କର।
Verse 15
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् । निर्जग्मतु: स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ॥ १५ ॥
ଏଭଳି ପରାମର୍ଶ କରି ଦାଶାର୍ହ ଦ୍ୱୟ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ—କବଚ ପିନ୍ଧି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଆୟୁଧରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରଥରେ ନଗରରୁ ବାହାରିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଅତି ଅଳ୍ପ ସେନା ଥିଲା।
Verse 16
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथि: । ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथु: ॥ १६ ॥
ନଗରରୁ ବାହାରି, ଦାରୁକକୁ ସାରଥି କରି ହରି ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କିଲେ। ତାହାରେ ଶତ୍ରୁସେନାମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟକମ୍ପନ ହେଲା।
Verse 17
तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम । न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १७ ॥
ମଗଧରାଜ ଜରାସନ୍ଧ ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲା—“ହେ କୃଷ୍ଣ, ପୁରୁଷାଧମ! ଗୋଟିଏ ବାଳକ ସହ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଲଜ୍ଜା; ତେଣୁ ମୁଁ ତୋ ସହ ଏକା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁନି। ହେ ମୂର୍ଖ, ତୁ ଲୁଚି ରହୁଛୁ; ହେ ବନ୍ଧୁହନ୍ତା, ଯା—ମୁଁ ତୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ।”
Verse 18
तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह । हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १८ ॥
ହେ ରାମ! ଯଦି ତୋର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଛି, ଧୈର୍ୟ ଧରି ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର। ମୋ ଶରରେ ଛିନ୍ନ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯା, କିମ୍ବା ମୋତେ ବଧ କର।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् । न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षत: ॥ १९ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ସତ୍ୟ ଶୂରମାନେ ଗର୍ବରେ ବଡ଼ାଇ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କର୍ମରେ ପୌରୁଷ ଦେଖାନ୍ତି। ହେ ରାଜନ, ଯେ ଆତୁର ହୋଇ ମରିବାକୁ ଚାହେ, ତାହାର କଥାକୁ ଆମେ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ।
Verse 20
श्रीशुक उवाच जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसावृणोत् । ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभि: ॥ २० ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଜରାସନ୍ଧର ପୁତ୍ର ମହାବଳ ସମୂହ ନେଇ ମଧୁବଂଶୀ ମାଧବଦ୍ୱୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ଅଧିକ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଲା। ଯେପରି ବାୟୁ ମେଘରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କିମ୍ବା ଧୂଳିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ସେ ତାଙ୍କ ସେନା, ରଥ, ଧ୍ୱଜ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ ଆବୃତ କଲା।
Verse 21
सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा- वलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे । स्त्रिय: पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिता: सम्मुमुहु: शुचार्दिता: ॥ २१ ॥
ନଗରର ଅଟ୍ଟାଳିକା, ହର୍ମ୍ୟ ଓ ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁରଦ୍ୱାରରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ) ଓ ତାଳଚିହ୍ନ ଧ୍ୱଜରେ ପରିଚିତ ହରି-ରାମଙ୍କ ରଥକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଉ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଶୋକରେ ଆର୍ଦ୍ର ହୋଇ ସେମାନେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
Verse 22
हरि: परानीकपयोमुचां मुहु: शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् । स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २२ ॥
ମେଘମାଳା ପରି ଘେରିଆସିଥିବା ପ୍ରତିପକ୍ଷ ସେନାର ନିରନ୍ତର ଓ ଭୟଙ୍କର ଶରବର୍ଷାରେ ନିଜ ସେନା ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଦେବାସୁରମାନେ ଯାହାକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି ସେଇ ହରି ଭଗବାନ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷକୁ ଜୋରେ ଟଙ୍କାର କଲେ।
Verse 23
गृह्णन् निशङ्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् । निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन् निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २३ ॥
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତୂଣୀରରୁ ଶର ନେଇ ଧନୁଷରେ ସନ୍ଧାନ କରି, ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଟାଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣର ଅବିରତ ବର୍ଷା ଛାଡ଼ିଲେ। ସେହି ବାଣରେ ଶତ୍ରୁର ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତି ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଣପ୍ରହାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଚକ୍ର ପରି ଦିଶିଲା।
Verse 24
निर्भिन्नकुम्भा: करिणो निपेतु- रनेकशोऽश्वा: शरवृक्णकन्धरा: । रथा हताश्वध्वजसूतनायका: पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धरा: ॥ २४ ॥
କୁମ୍ଭସ୍ଥଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ହାତୀମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ; ଶରରେ ଗଳା କଟା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଢେର ହେଲେ। ଘୋଡ଼ା, ଧ୍ୱଜ, ସାରଥି ଓ ନାୟକ ସହିତ ରଥମାନେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ପଦାତିମାନେ କଟା ହାତ, ଜଂଘା ଓ କାନ୍ଧ ସହିତ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ।
Verse 25
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହେବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତର ଶତଶଃ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେହି ରକ୍ତନଦୀରେ ଭୁଜା ସର୍ପ ପରି, ମନୁଷ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ କଚ୍ଛପ ପରି, ମୃତ ହାତୀ ଦ୍ୱୀପ ପରି ଓ ମୃତ ଘୋଡ଼ା ଘଡ଼ିଆଳ ପରି ଦିଶିଲେ; ହାତ ଓ ଜଂଘା ମାଛ ପରି, କେଶ ଶୈବଳ ପରି, ଧନୁଷ ତରଙ୍ଗ ପରି ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଝାଡ଼ି ପରି ଭରିଥିଲା।
Verse 26
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ସେହି ରକ୍ତନଦୀରେ ହାତ ଓ ଜଂଘା ମାଛ ପରି, ନରକେଶ ଶୈବଳ ପରି, ଧନୁଷ ତରଙ୍ଗ ପରି ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଝାଡ଼ି ପରି ଘନ ଥିଲା। ଛୁରିକା ଭୟଙ୍କର ଭଉଁରି ପରି, ମହାମଣି ଓ ଆଭୂଷଣ ପଥର-କଙ୍କଡ଼ ପରି ଛିଟିଯାଇଥିଲା; ଏଭଳି ରକ୍ତପ୍ରବାହ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଲା।
Verse 27
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ଏହି ରକ୍ତପ୍ରବାହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟାବହ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରସ୍ପର ହର୍ଷକର ହେଲା। ସେଠାରେ ଅପରିମେୟ ତେଜସ୍ବୀ ଶ୍ରୀସଙ୍କର୍ଷଣ ମୁଷଳ ଦ୍ୱାରା, ପାର ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଦୁର୍ମଦ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 28
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ଶହ ଶହ ରକ୍ତ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା । ସେହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ବାହୁଗୁଡ଼ିକ ସର୍ପ ପରି, ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ କଚ୍ଛପ ପରି, ମୃତ ହାତୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱୀପ ପରି ଏବଂ ମୃତ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ କୁମ୍ଭୀର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏହା ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କର ଏକ ଲୀଳା ଥିଲା ।
Verse 29
स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य य: समीहितेऽनन्तगुण: स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ २९ ॥
ଯେ ନିଜ ଲୀଳା ବଳରେ ତ୍ରିଭୁବନର ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେ ଅନନ୍ତ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ଦମନ କରିବା କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ବିଷୟ ନୁହେଁ । ତଥାପି, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ।
Verse 30
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंह: सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥
ଜରାସନ୍ଧର ରଥ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାର ସମସ୍ତ ସୈନ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ, କେବଳ ତାର ପ୍ରାଣ ବାକି ଥିଲା । ସେହି ସମୟରେ ଭଗବାନ ବଳରାମ ସେହି ମହାବଳୀ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ସେହିପରି ଧରିଲେ, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ସିଂହ ଅନ୍ୟ ଏକ ସିଂହକୁ ଧରିଥାଏ ।
Verse 31
बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषै: । वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३१ ॥
ବରୁଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପାଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମାନବୀୟ ରଶି ଦ୍ୱାରା, ବଳରାମ ଜରାସନ୍ଧକୁ ବାନ୍ଧିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯିଏ ଅନେକ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ଜରାସନ୍ଧ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାର ଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ବଳରାମଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ ।
Verse 32
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଜରାସନ୍ଧ, ଲୋକନାଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା । କିନ୍ତୁ ବାଟରେ, ଅନେକ ରାଜା ତାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଲୌକିକ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଇଲେ ଯେ ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ବିଚାର ତ୍ୟାଗ କରୁ । ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଯଦୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପରାଜୟ କେବଳ ତୁମର ଅତୀତ କର୍ମର ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଅଟେ ।'
Verse 33
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
ଲୋକନାଥ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବୀରମାନଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ଜରାସନ୍ଧ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା ଏବଂ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲା। କିନ୍ତୁ ପଥରେ ଅନେକ ରାଜା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଲୋକିକ ଯୁକ୍ତିରେ ତାକୁ ରୋକି କହିଲେ—“ଯଦୁମାନଙ୍କ ହାତରେ ତୋର ପରାଜୟ ପୂର୍ବକର୍ମବନ୍ଧର ଅନିବାର୍ୟ ଫଳ।”
Verse 34
हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा । उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३४ ॥
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ନିହତ ହେବା ପରେ ଏବଂ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରିବାରୁ, ବୃହଦ୍ରଥପୁତ୍ର ରାଜା ଜରାସନ୍ଧ ଦୁଃଖିତ ମନେ ମଗଧ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଗଲା।
Verse 35
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
ମୁକୁନ୍ଦ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ସେନାକୁ ଅକ୍ଷତ ରଖି ଶତ୍ରୁସେନାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ତ୍ରିଦଶ ଦେବତାମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରି ତାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ। ମଥୁରାବାସୀ ଚିନ୍ତାର ଜ୍ୱରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହର୍ଷିତ ମନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ଏବଂ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ତାଙ୍କ ବିଜୟଗାନ କଲେ।
Verse 36
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
ମୁକୁନ୍ଦ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ସେନାକୁ ଅକ୍ଷତ ରଖି ଶତ୍ରୁସେନାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ତ୍ରିଦଶ ଦେବତାମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରି ତାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ। ମଥୁରାବାସୀ ଚିନ୍ତାର ଜ୍ୱରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହର୍ଷିତ ମନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ଏବଂ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ତାଙ୍କ ବିଜୟଗାନ କଲେ।
Verse 37
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
ପ୍ରଭୁ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ଶଙ୍ଖ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି ନିନାଦିତ ହେଲା; ଅନେକ ଭେରୀ-ତୂର୍ୟ, ବୀଣା, ବେଣୁ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ଏକାସାଥି ନାଦ କଲା। ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣି ଛିଟାଯାଇଥିଲା, ଲୋକେ ହର୍ଷିତ, ପତାକାରେ ନଗର ସୁଶୋଭିତ; ଉତ୍ସବ ତୋରଣ ବନ୍ଧା ଥିଲା ଏବଂ ବେଦମନ୍ତ୍ରର ବ୍ରହ୍ମଘୋଷରେ ସମଗ୍ର ନଗର ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
Verse 38
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ନଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଶଙ୍ଖ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦିତ ହେଲା; ଭେରୀ-ତୂର୍ୟ, ଅନେକ ଢୋଳ, ବୀଣା, ବେଣୁ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ଏକାସାଥିରେ ବାଜିଲା। ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିଲା, ସବୁଠି ପତାକା, ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ସବ ତୋରଣରେ ସଜିଥିଲା; ପ୍ରଜା ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ନଗର ବେଦମନ୍ତ୍ରର ବ୍ରହ୍ମଘୋଷରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା।
Verse 39
निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरै: । निरीक्ष्यमाण: सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनै: ॥ ३९ ॥
ନଗରର ନାରୀମାନେ ସ୍ନେହଭରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିହାରି, ପ୍ରେମରେ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ସହ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପୁଷ୍ପମାଳା, ଦହି, ଅକ୍ଷତ ଚାଉଳ, ଭଜା ଚାଉଳ ଓ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଛିଟାଇଲେ।
Verse 40
आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् । यदुराजाय तत् सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभु: ॥ ४० ॥
ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତ ଧନ—ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ ବୀରମାନଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ଆଭୂଷଣ—ଯଦୁରାଜଙ୍କୁ ଆଣି ଦାନ କଲେ।
Verse 41
एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबल: । युयुधे मागधो राजा यदुभि: कृष्णपालितै: ॥ ४१ ॥
ଏଭଳି ମଗଧରାଜ ସତରଥର ସେହି ପ୍ରକାରେ ପରାଜିତ ହେଲା; ତଥାପି ସେ ନିଜ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାବିଭାଗ ସହ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରକ୍ଷିତ ଯଦୁମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଚାଲିଲା।
Verse 42
अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णय: कृष्णतेजसा । हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽगादरिभिर्नृप: ॥ ४२ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ତେଜରେ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଜରାସନ୍ଧର ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦଳ ନିହତ ହେଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ସେ ରାଜା ପୁଣି ଚାଲିଯାଉଥିଲା।
Verse 43
अष्टादशमसङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा । नारदप्रेषितो वीरो यवन: प्रत्यदृश्यत ॥ ४३ ॥
ଅଷ୍ଟାଦଶମ ଯୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ ପ୍ରେରିତ ବୀର ଯବନ କାଳଯବନ ରଣଭୂମିରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 44
रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभि: । नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन्श्रुत्वात्मसम्मितान् ॥ ४४ ॥
ସେ ମଥୁରାକୁ ଆସି ତିନି କୋଟି ମ୍ଲେଚ୍ଛ ସେନା ସହିତ ନଗରକୁ ଘେରାଉ କଲା। ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ତାହାର କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ତାହାର ସମକକ୍ଷ ବୋଲି ସେ ଶୁଣିଥିଲା।
Verse 45
तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्ण: सङ्कर्षणसहायवान् । अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४५ ॥
ତାହାକୁ ଦେଖି, ସଙ୍କର୍ଷଣ ସହିତ ଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—“ଆହା! ଯଦୁମାନଙ୍କୁ ଆଜି ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ମହା ବିପଦ ଆସିପଡ଼ିଛି।”
Verse 46
यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबल: । मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥ ४६ ॥
ଏହି ମହାବଳୀ ଯବନ ଆଜିଠାରୁ ଆମକୁ ଅବରୋଧ କରୁଛି; ମାଗଧର ରାଜା ମଧ୍ୟ ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି କିମ୍ବା ପରଦିନ ନିଶ୍ଚୟ ଆସିବ।
Verse 47
आवयो: युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुत: । बन्धून् हनिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४७ ॥
ଆମେ ଦୁଇଜଣ କାଳଯବନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଯଦି ବଳବାନ ଜରାସନ୍ଧ ଆସିପଡ଼େ, ତେବେ ସେ ଆମ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବ କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ରାଜଧାନୀକୁ ନେଇଯିବ।
Verse 48
तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४८ ॥
ଏହେତୁ ଆଜିହିଁ ଆମେ ଏମିତି ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରିବା, ଯାହାକୁ ମାନବବଳ ଭେଦିପାରିବ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଆପଣା ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ବସାଇ ପରେ ସେ ଯବନ ରାଜାକୁ ବଧ କରିବା।
Verse 49
इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् । अन्त:समुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत् ॥ ४९ ॥
ଏଭଳି ବଳରାମଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଭଗବାନ୍ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ପରିମାଣର ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରାଇଲେ, ଏବଂ ସେହି ଦୁର୍ଗ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ବସ୍ତୁସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ନଗର ଗଢ଼ାଇଲେ।
Verse 50
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ସେହି ନଗର ନିର୍ମାଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ସମଗ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଶିଳ୍ପନୈପୁଣ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପ୍ରଶସ୍ତ ରଥ୍ୟା, ଚତ୍ୱର ଓ ବୀଥିମାନେ ବାସ୍ତୁ ନିୟମାନୁସାରେ ସୁବିନ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ଦେବଲୋକୀୟ ବୃକ୍ଷ-ଲତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିଚିତ୍ର ଉପବନ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣଶିଖର ଥିବା ଗୋପୁର ଓ ସ୍ଫଟିକ ଅଟ୍ଟାଳିକା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ରଜତ-ପିତଳର କୋଷ୍ଠାଗାର; ଗୃହମାନଙ୍କ ଉପରେ ରତ୍ନକୂଟ, ସାମ୍ନାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ, ଏବଂ ଭୂମିରେ ମହାମରକତ ଜଡା ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ପହରା ମିନାର ଓ ଗୃହଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଥିଲା। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ସେହି ନଗର, ଯଦୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରାସାଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 51
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ସେହି ନଗର ନିର୍ମାଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ସମଗ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଶିଳ୍ପନୈପୁଣ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପ୍ରଶସ୍ତ ରଥ୍ୟା, ଚତ୍ୱର ଓ ବୀଥିମାନେ ବାସ୍ତୁ ନିୟମାନୁସାରେ ସୁବିନ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ଦେବଲୋକୀୟ ବୃକ୍ଷ-ଲତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିଚିତ୍ର ଉପବନ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣଶିଖର ଥିବା ଗୋପୁର ଓ ସ୍ଫଟିକ ଅଟ୍ଟାଳିକା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ରଜତ-ପିତଳର କୋଷ୍ଠାଗାର; ଗୃହମାନଙ୍କ ଉପରେ ରତ୍ନକୂଟ, ସାମ୍ନାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ, ଏବଂ ଭୂମିରେ ମହାମରକତ ଜଡା ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ପହରା ମିନାର ଓ ଗୃହଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଥିଲା। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ସେହି ନଗର, ଯଦୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରାସାଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 52
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ସେହି ନଗର ନିର୍ମାଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ସମଗ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଶିଳ୍ପନୈପୁଣ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପ୍ରଶସ୍ତ ରଥ୍ୟା, ଚତ୍ୱର ଓ ବୀଥିମାନେ ବାସ୍ତୁ ନିୟମାନୁସାରେ ସୁବିନ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ଦେବଲୋକୀୟ ବୃକ୍ଷ-ଲତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିଚିତ୍ର ଉପବନ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣଶିଖର ଥିବା ଗୋପୁର ଓ ସ୍ଫଟିକ ଅଟ୍ଟାଳିକା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ରଜତ-ପିତଳର କୋଷ୍ଠାଗାର; ଗୃହମାନଙ୍କ ଉପରେ ରତ୍ନକୂଟ, ସାମ୍ନାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ, ଏବଂ ଭୂମିରେ ମହାମରକତ ଜଡା ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ପହରା ମିନାର ଓ ଗୃହଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଥିଲା। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ସେହି ନଗର, ଯଦୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରାସାଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 53
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ସେହି ନଗର ନିର୍ମାଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଶିଳ୍ପ-ବାସ୍ତୁ ନୈପୁଣ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପ୍ରଶସ୍ତ ରଥ୍ୟା, ଚତ୍ୱର ଓ ବ୍ୟାପାରୀ ପଥଗୁଡ଼ିକ ଯଥାବାସ୍ତୁ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମିରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା; ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବୃକ୍ଷ-ଲତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ୟାନ-ଉପବନ ନଗରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ଓ ସ୍ଫଟିକମୟ ଅଟ୍ଟାଳ-ଗୋପୁର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ସୁବର୍ଣ୍ଣାବୃତ ଗୃହରେ ରତ୍ନକୂଟ, ସାମ୍ନାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ, ତଳେ ମରକତ ଜଡା; ପାଖରେ ରୌପ୍ୟ-ପିତଳର କୋଷ୍ଠ, ଭଣ୍ଡାର ଓ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱଶାଳା ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ପହରା ମିନାର ଓ ଗୃହଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଥିଲା; ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକେ ଭରିଥିବା ସେହି ନଗର ଯଦୁନାଥ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାଜଭବନରେ ବିଶେଷ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 54
सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्र: प्राहिणोद्धरे: । यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते ॥ ५४ ॥
ମହେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସୁଧର୍ମା ସଭାଗୃହ ଓ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେହି ସୁଧର୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ମର୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମ—ମୃତ୍ୟୁର ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 55
श्यामैकवर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान्मनोजवान् । अष्टौ निधिपति: कोशान् लोकपालो निजोदयान् ॥ ५५ ॥
ବରୁଣ ମନୋବେଗୀ ଘୋଡ଼ା ଦେଲେ—କେତେକ ଗାଢ଼ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, କେତେକ ଶ୍ୱେତ। ଦେବମାନଙ୍କ ନିଧିପତି କୁବେର ନିଜ ଆଠ ଦିବ୍ୟ ନିଧି-କୋଷ ଅର୍ପଣ କଲେ, ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 56
यद् यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये । सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप ॥ ५६ ॥
ହେ ନୃପ! ହରି ଭଗବାନ ଭୂମିରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଦେବମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭଗବାନ ଯେଉଁ ଅଧିପତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସବୁକୁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟର୍ପଣ କଲେ।
Verse 57
तत्र योगप्रभावेन नीत्वा सर्वजनं हरि: । प्रजापालेन रामेण कृष्ण: समनुमन्त्रित: । निर्जगाम पुरद्वारात् पद्ममाली निरायुध: ॥ ५७ ॥
ସେଠାରେ ହରି ଯୋଗପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ନୂତନ ନଗରକୁ ନେଇଗଲେ। ପରେ ମଥୁରାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେଠାରେ ରହିଥିବା ପ୍ରଜାପାଳକ ବଳରାମଙ୍କ ସହ କୃଷ୍ଣ ପରାମର୍ଶ କରି, ପଦ୍ମମାଳା ପିନ୍ଧି, ନିରାୟୁଧ ହୋଇ ନଗରଦ୍ୱାରରୁ ବାହାରିଲେ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s stated intention is strategic and teleological: the immediate goal is to remove the earth’s burden by annihilating massive armies, while Jarāsandha is preserved for a later necessity in the Lord’s unfolding plan. The text also shows that Bhagavān’s līlā can operate through future causal links, not merely immediate victory.
This chapter notes a repeated cycle of seventeen defeats: Jarāsandha arrives with akṣauhiṇī divisions, the Vṛṣṇis—protected by Kṛṣṇa—destroy his forces, and Jarāsandha is released to depart, only to return again, intensifying the bhū-bhāra theme.
Kālayavana is a powerful Yavana (barbarian) warrior, appearing here as a new external threat that creates a two-front crisis alongside Jarāsandha. His siege forces Kṛṣṇa to shift from defending Mathurā to founding Dvārakā, advancing the narrative into the next major arc.
Kṛṣṇa proposes an immediate, impregnable refuge to protect the Yadu clan from simultaneous assaults. The sea-fortress ensures the devotees’ safety while enabling Kṛṣṇa and Balarāma to engage threats without exposing their dependents—an application of rakṣaṇa (protection of devotees) within dharmic statecraft.
The chapter explicitly frames Kṛṣṇa as the world’s original cause who nonetheless adopts nara-vat conduct—deliberation, strategy, and staged outcomes—so that His līlā remains relatable and instructive. This preserves both His transcendence (aiśvarya) and His intimate accessibility (mādhurya), which sages glorify.