Adhyaya 41
Kṛṣṇa Enters Mathurā: City Splendor, Devotees’ Reception, and the Washerman’s Fate
ଅକ୍ରୂରଙ୍କ ନଦୀଦର୍ଶନରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରକାଶ ପରେ, ଭଗବାନ ସେହି ବିଶ୍ୱରୂପ ଆଭାକୁ ସଂହରି ପୁଣି ସାଧାରଣ ଯାତ୍ରାରେ ଫେରନ୍ତି—ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଇଚ୍ଛାମତେ ନିଜକୁ ପ୍ରକଟ ଓ ଗୁପ୍ତ କରିପାରେ ବୋଲି ଶିଖାନ୍ତି। ଅକ୍ରୂର କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କ ସହ ମଥୁରା ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ବ୍ରଜର ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହରବାହାରେ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ଅକ୍ରୂରଙ୍କୁ ଆଗରୁ ପଠାନ୍ତି; କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତ ଅକ୍ରୂର କଂସଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଇ ଆସନ୍ତା ସଂଘର୍ଷର ରାଜନୈତିକ ପଟଭୂମି ତିଆରି କରନ୍ତି। ପରେ କୃଷ୍ଣ ସଖମାନଙ୍କ ସହ ମଥୁରାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସହରର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ରାଜଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଭକ୍ତିର ମଞ୍ଚ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି କୃଷ୍ଣକଥା ଶୁଣିଥିବା ମଥୁରାର ନାରୀମାନେ ଦର୍ଶନରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଶ୍ରବଣ→ଦର୍ଶନ→ଭାବ ଭକ୍ତିକ୍ରମକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପଥରେ ବସ୍ତ୍ର ଚାହିଲେ ଅହଂକାରୀ ରାଜଧୋବୀ ଅପମାନ କରି ନିହତ ହୁଏ; ନମ୍ର ବୁଣକାର ଓ ମାଳାକାର ସୁଦାମା କୃପା ଓ ବର ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅପରାଧ ଓ ସେବାର ବିପରୀତତା ଦେଖାଇ କଂସବଧ ଦିଗକୁ କଥାକୁ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स्तुवतस्तस्य भगवान् दर्शयित्वा जले वपु: । भूय: समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यमिवात्मन: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ଅକ୍ରୂର ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଜଳରେ ଦେଖାଇଥିବା ନିଜ ରୂପକୁ ପୁନଃ ସଂହରିଲେ; ଯେପରି ନଟ ନିଜ ନାଟ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରେ।
Verse 2
सोऽपि चान्तर्हितं वीक्ष्य जलादुन्मज्य सत्वर: । कृत्वा चावश्यकं सर्वं विस्मितो रथमागमत् ॥ २ ॥
ସେ ଦର୍ଶନ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ଶୀଘ୍ର ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ; ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ କର୍ମକାଣ୍ଡ ସମାପ୍ତ କରି, ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ରଥ ପାଖକୁ ଫେରିଲେ।
Verse 3
तमपृच्छद्धृषीकेश: किं ते दृष्टमिवाद्भुतम् । भूमौ वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे ॥ ३ ॥
ତାହାପରେ ହୃଷୀକେଶ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ଭୂମିରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ଜଳରେ କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖିଲ କି? ତୋର ଦେହଭାବ ଦେଖି ଆମେ ସେହିପରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛୁ।
Verse 4
श्रीअक्रूर उवाच अद्भुतानीह यावन्ति भूमौ वियति वा जले । त्वयि विश्वात्मके तानि किं मेऽदृष्टं विपश्यत: ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀ ଅକ୍ରୂର କହିଲେ—ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳରେ ଯେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ସେସବୁ ବିଶ୍ୱାତ୍ମକ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଆପଣ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ କ’ଣ ନ ଦେଖିଲି?
Verse 5
यत्राद्भुतानि सर्वाणि भूमौ वियति वा जले । तं त्वानुपश्यतो ब्रह्मन् किं मे दृष्टमिहाद्भुतम् ॥ ५ ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳର ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ବସ୍ତୁ ନିବାସ କରେ, ସେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଏବେ ଦେଖୁଛି; ତେବେ ଏହି ଲୋକରେ ମୁଁ କେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖିବି?
Verse 6
इत्युक्त्वा चोदयामास स्यन्दनं गान्दिनीसुत: । मथुरामनयद् रामं कृष्णं चैव दिनात्यये ॥ ६ ॥
ଏହିପରି କହି ଗାନ୍ଦିନୀପୁତ୍ର ଅକ୍ରୂର ରଥକୁ ଆଗକୁ ହାଙ୍କିଲେ। ଦିନ ଶେଷେ ସେ ବଳରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ମଥୁରାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 7
मार्गे ग्रामजना राजंस्तत्र तत्रोपसङ्गता: । वसुदेवसुतौ वीक्ष्य प्रीता दृष्टिं न चाददु: ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମାର୍ଗରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସେଠାରେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଆଗକୁ ଆସି ବସୁଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସତ୍ୟକଥା, ସେମାନେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ହଟାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 8
तावद् व्रजौकसस्तत्र नन्दगोपादयोऽग्रत: । पुरोपवनमासाद्य प्रतीक्षन्तोऽवतस्थिरे ॥ ८ ॥
ଏପଟେ ନନ୍ଦଗୋପ ଆଦି ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ରଥର ପୂର୍ବରୁ ମଥୁରାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସହରର ବାହାର ପାର୍ଶ୍ୱର ଉପବନକୁ ଯାଇ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି ସେଠାରେ ରହିଲେ।
Verse 9
तान् समेत्याह भगवानक्रूरं जगदीश्वर: । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रश्रितं प्रहसन्निव ॥ ९ ॥
ନନ୍ଦ ଆଦିଙ୍କ ସହ ମିଶି ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିନମ୍ର ଅକ୍ରୂରଙ୍କ ହାତକୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରି, ହସିହସି ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 10
भवान् प्रविशतामग्रे सहयान: पुरीं गृहम् । वयं त्विहावमुच्याथ ततो द्रक्ष्यामहे पुरीम् ॥ १० ॥
ଆପଣ ରଥ ନେଇ ଆମଠାରୁ ଆଗେ ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଆମେ ଏଠାରେ କିଛି ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କରି ପରେ ପୁରୀ ଦେଖିବାକୁ ଯିବୁ।
Verse 11
श्रीअक्रूर उवाच नाहं भवद्भ्यां रहित: प्रवेक्ष्ये मथुरां प्रभो । त्यक्तुं नार्हसि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ ११ ॥
ଶ୍ରୀ ଅକ୍ରୂର କହିଲେ: ପ୍ରଭୋ, ଆପଣ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ମଥୁରାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ। ନାଥ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ; ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉନାହିଁ।
Verse 12
आगच्छ याम गेहान्न: सनाथान्कुर्वधोक्षज । सहाग्रज: सगोपालै: सुहृद्भिश्च सुहृत्तम ॥ १२ ॥
ଆସନ୍ତୁ, ଅଧୋକ୍ଷଜ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ଗୋପମାନେ ଓ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ସହ ମୋ ଘରକୁ ଯାଉ। ହେ ସୁହୃତ୍ତମ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ମୋ ଘରକୁ ସନାଥ କରନ୍ତୁ।
Verse 13
पुनीहि पादरजसा गृहान् नो गृहमेधिनाम् । यच्छौचेनानुतृप्यन्ति पितर: साग्नय: सुरा: ॥ १३ ॥
ଆମ ପରି ଗୃହମେଧୀ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରକୁ ଆପଣଙ୍କ କମଳପାଦର ରଜରେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ସେହି ଶୁଚିତାରେ ଆମ ପିତୃମାନେ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଓ ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ତୃପ୍ତ ହେବେ।
Verse 14
अवनिज्याङ्घ्रियुगलमासीत्श्लोक्यो बलिर्महान् । ऐश्वर्यमतुलं लेभे गतिं चैकान्तिनां तु या ॥ १४ ॥
ଆପଣଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ମହାବଳି ମହାରାଜ କେବଳ ଗୌରବମୟ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଅତୁଳ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପରମ ଗତି ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ।
Verse 15
आपस्तेऽङ्घ्य्रवनेजन्यस्त्रींल्लोकान् शुचयोऽपुनन् । शिरसाधत्त या: शर्व: स्वर्याता: सगरात्मजा: ॥ १५ ॥
ଆପଣଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନରୁ ଦିବ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଗଙ୍ଗାଜଳ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରିଛି। ସେଇ ଜଳକୁ ଶିବ ନିଜ ଶିରରେ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଜଳର କୃପାରେ ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲେ।
Verse 16
देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन । यदूत्तमोत्तम:श्लोक नारायण नमोऽस्तु ते ॥ १६ ॥
ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ! ଯାହାଙ୍କ ମହିମା ଶ୍ରବଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ପରମ ପୁଣ୍ୟ; ହେ ଯଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ! ହେ ନାରାୟଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच आयास्ये भवतो गेहमहमार्यसमन्वित: । यदुचक्रद्रुहं हत्वा वितरिष्ये सुहृत्प्रियम् ॥ १७ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ସହିତ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ଯଦୁବଂଶର ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କରି ମୋ ସୁହୃଦ ଓ ହିତେଷୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବି।
Verse 18
श्रीशुक उवाच एवमुक्तो भगवता सोऽक्रूरो विमना इव । पुरीं प्रविष्ट: कंसाय कर्मावेद्य गृहं ययौ ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅକ୍ରୂର ମନ ଭାରି ହୋଇଥିବା ପରି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ କଂସଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ଜଣାଇ ପରେ ଘରକୁ ଗଲେ।
Verse 19
अथापराह्ने भगवान् कृष्ण: सङ्कर्षणान्वित: । मथुरां प्राविशद् गोपैर्दिदृक्षु: परिवारित: ॥ १९ ॥
ଅପରାହ୍ନେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବଳରାମଙ୍କ ସହ, ଗୋପବାଳମାନେ ଘେରିଥିବାବେଳେ, ମଥୁରା ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 20
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
ଭଗବାନ ମଥୁରାକୁ ଦେଖିଲେ—ସ୍ଫଟିକର ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁର-ଦ୍ୱାର, ବିଶାଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କପାଟ-ତୋରଣ, ତାମ୍ର-ପିତଳ କୋଷ୍ଠାଗାର, ଦୁରାସଦ ପରିଖା, ଏବଂ ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ-ଉପବନରେ ଶୋଭିତ ନଗରୀ।
Verse 21
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
ସେଇ ମଥୁରା ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଶୃଙ୍ଗାଟକ-ଚତ୍ୱର, ପ୍ରାସାଦ ଓ ନିଜ ଉପବନ, ଶ୍ରେଣୀ-ସଭାଗୃହ ଓ ନାନା ଭବନରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା; ଘରର ବଲଭୀ ଓ ବେଦିରେ ବୈଦୂର୍ଯ୍ୟ, ବଜ୍ର, ନିର୍ମଳ ସ୍ଫଟିକ, ନୀଳମଣି, ପ୍ରବାଳ, ମୁକ୍ତା ଓ ମରକତ ଜଡିତ ଥିଲା।
Verse 22
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
ଜାଲି-ଜନେଲାର ଛୋଟ ରନ୍ଧ୍ର ଓ ରତ୍ନଜଡିତ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ପାଳିତ ପାରାବତ ଓ ମୟୂରଙ୍କ କଳରବରେ ନଗରୀ ମୁଖରିତ ଥିଲା। ରାଜପଥ, ବଜାରମାର୍ଗ, ଗଲି ଓ ଚତ୍ୱର ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିଲା; ସର୍ବତ୍ର ମାଳ୍ୟ, ନବାଙ୍କୁର, ଲାଜ ଓ ଚାଉଳ ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 23
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
ଘରଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦଧି ଓ ଚନ୍ଦନରେ ଲେପିତ ଏବଂ ଆମ୍ବ ପଲ୍ଲବରେ ଶୋଭିତ। ପାଖରେ ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ, ଦୀପାବଳୀର ଶାରୀ, ଧ୍ୱଜ-କେତୁ, ଏବଂ କଦଳୀ ଓ କ୍ରମୁକ (ସୁପାରି) ତଣ୍ଡ ରଖି ସଜାଯାଇଥିଲା।
Verse 24
तां सम्प्रविष्टौ वसुदेवनन्दनौ वृतौ वयस्यैर्नरदेववर्त्मना । द्रष्टुं समीयुस्त्वरिता: पुरस्त्रियो हर्म्याणि चैवारुरुहुर्नृपोत्सुका: ॥ २४ ॥
ମଥୁରାର ନାରୀମାନେ ଗୋପସଖମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ରାଜପଥ ଦ୍ୱାରା ନଗରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ବସୁଦେବ-ନନ୍ଦନ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ତ୍ୱରାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବାହାରିଲେ। ହେ ରାଜନ୍, କେହି କେହି ଉତ୍ସୁକତାରେ ଘରର ଛାତ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
Verse 25
काश्चिद् विपर्यग्धृतवस्त्रभूषणा विस्मृत्य चैकं युगलेष्वथापरा: । कृतैकपत्रश्रवनैकनूपुरा नाङ्क्त्वा द्वितीयं त्वपराश्च लोचनम् ॥ २५ ॥
କେହି କେହି ନାରୀ ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣ ଉଲ୍ଟା ପିନ୍ଧିଲେ; କେହି ଯୁଗଳରୁ ଗୋଟିଏ କାନଫୁଲ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ନୂପୁର ଭୁଲିଗଲେ; ଆଉ କେହି ଗୋଟିଏ ଆଖିରେ ମାତ୍ର ଅଞ୍ଜନ-ଶୃଙ୍ଗାର କରି ଅନ୍ୟଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 26
अश्नन्त्य एकास्तदपास्य सोत्सवा अभ्यज्यमाना अकृतोपमज्जना: । स्वपन्त्य उत्थाय निशम्य नि:स्वनं प्रपाययन्त्योऽर्भमपोह्य मातर: ॥ २६ ॥
ଯେମାନେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ ସେମାନେ ତାହା ଛାଡ଼ି ଉତ୍ସାହରେ ବାହାରିଲେ; କେହି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ତେଲମର୍ଦ୍ଦନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖି ଚାଲିଆସିଲେ; ଯେମାନେ ଶୁଅଥିଲେ ସେମାନେ କୋଳାହଳ ଶୁଣି ସହସା ଉଠିଲେ; ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ପିଆଉଥିବା ମାଆମାନେ ଶିଶୁକୁ ପାଖେ ରଖି ଦୌଡ଼ିଲେ।
Verse 27
मनांसि तासामरविन्दलोचन: प्रगल्भलीलाहसितावलोकै: । जहार मत्तद्विरदेन्द्रविक्रमो दृशां ददच्छ्रीरमणात्मनोत्सवम् ॥ २७ ॥
ପଦ୍ମଲୋଚନ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ନିର୍ଭୀକ ଲୀଳାକୁ ସ୍ମରି ହସମିଶ୍ରିତ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ସେହି ନାରୀମାନଙ୍କ ମନ ହରିନେଲେ। ମଦମତ୍ତ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପରି ଗମ୍ଭୀର ଚାଳରେ ଚାଲି, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଦେହଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଉତ୍ସବ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 28
दृष्ट्वा मुहु: श्रुतमनुद्रुतचेतसस्तं तत्प्रेक्षणोत्स्मितसुधोक्षणलब्धमाना: । आनन्दमूर्तिमुपगुह्य दृशात्मलब्धं हृष्यत्त्वचो जहुरनन्तमरिन्दमाधिम् ॥ २८ ॥
ମଥୁରାର ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଗଳିଗଲା। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରସାରିତ ହସର ଅମୃତ-ଛିଟାରେ ସେମାନେ ନିଜକୁ ସମ୍ମାନିତ ମନେ କଲେ। ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି, ଆନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଭଳି ଅନୁଭବ କରି, ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ—ହେ ଅରିନ୍ଦମ—ତାଙ୍କ ବିରହଜନିତ ଅନନ୍ତ କ୍ଲେଶକୁ ଭୁଲିଗଲେ।
Verse 29
प्रासादशिखरारूढा: प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजा: । अभ्यवर्षन् सौमनस्यै: प्रमदा बलकेशवौ ॥ २९ ॥
ପ୍ରାସାଦର ଛାଦ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ପ୍ରୀତିରେ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମମୁଖୀ ନାରୀମାନେ ବଳରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।
Verse 30
दध्यक्षतै: सोदपात्रै: स्रग्गन्धैरभ्युपायनै: । तावानर्चु: प्रमुदितास्तत्र तत्र द्विजातय: ॥ ३० ॥
ପଥେ ପଥେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଆନନ୍ଦିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଧି, ଅକ୍ଷତ, ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର, ମାଳା, ଚନ୍ଦନାଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାରରେ ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
Verse 31
ऊचु: पौरा अहो गोप्यस्तप: किमचरन्महत् । या ह्येतावनुपश्यन्ति नरलोकमहोत्सवौ ॥ ३१ ॥
ମଥୁରାର ନାରୀମାନେ କହିଲେ—ଆହା! ଗୋପୀମାନେ କେତେ ମହାନ ତପ କରିଥିବେ, ଯେ ସେମାନେ ନରଲୋକର ମହୋତ୍ସବସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 32
रजकं कञ्चिदायान्तं रङ्गकारं गदाग्रज: । दृष्ट्वायाचत वासांसि धौतान्यत्युत्तमानि च ॥ ३२ ॥
ରଙ୍ଗ କାମ କରୁଥିବା ଜଣେ ଧୋବୀ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଗଦାଧରଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଧୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ମାଗିଲେ।
Verse 33
देह्यावयो: समुचितान्यङ्ग वासांसि चार्हतो: । भविष्यति परं श्रेयो दातुस्ते नात्र संशय: ॥ ३३ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ମିତ୍ର! ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଅର୍ହ; ଆମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଦିଅ। ଏହି ଦାନ କଲେ ତୁମର ପରମ ଶ୍ରେୟ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 34
स याचितो भगवता परिपूर्णेन सर्वत: । साक्षेपं रुषित: प्राह भृत्यो राज्ञ: सुदुर्मद: ॥ ३४ ॥
ସର୍ବତଃ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଗବାନ ଯାଚିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ପୀ ଭୃତ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅପମାନଭରା ଉତ୍ତର ଦେଲା।
Verse 35
ईदृशान्येव वासांसि नित्यं गिरिवनेचर: । परिधत्त किमुद्वृत्ता राजद्रव्याण्यभीप्सथ ॥ ३५ ॥
ରଜକ କହିଲା—ହେ ଉଦ୍ଧତ ବାଳକମାନେ! ତୁମେ ନିତ୍ୟ ଗିରି-ବନେ ଘୁରୁଥିବା; ତଥାପି ଏମିତି ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବାକୁ ଧୃଷ୍ଟତା? ଏହା ରାଜଦ୍ରବ୍ୟ!
Verse 36
याताशु बालिशा मैवं प्रार्थ्यं यदि जिजीवीषा । बध्नन्ति घ्नन्ति लुम्पन्ति दृप्तं राजकुलानि वै ॥ ३६ ॥
ମୂର୍ଖମାନେ, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ଯାଅ! ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଲେ ଏଭଳି ମାଗନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଅତି ଧୃଷ୍ଟକୁ ରାଜଲୋକେ ବାନ୍ଧି, ମାରି, ଲୁଟିନେଇଥାନ୍ତି।
Verse 37
एवं विकत्थमानस्य कुपितो देवकीसुत: । रजकस्य कराग्रेण शिर: कायादपातयत् ॥ ३७ ॥
ଏଭଳି ଦର୍ପରେ କଥା କହୁଥିବା ରଜକଙ୍କୁ ଶୁଣି ଦେବକୀସୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ କେବଳ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଦେହରୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ।
Verse 38
तस्यानुजीविन: सर्वे वास:कोशान्विसृज्य वै । दुद्रुवु: सर्वतो मार्गं वासांसि जगृहेऽच्युत: ॥ ३८ ॥
ରଜକଙ୍କ ସହାୟକମାନେ ସମସ୍ତେ ବସ୍ତ୍ରର ଗଠରି ଛାଡ଼ି ରାସ୍ତାରେ ସବୁଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲେ; ତାପରେ ଅଚ୍ୟୁତ ସେ ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନେଲେ।
Verse 39
वसित्वात्मप्रिये वस्त्रे कृष्ण: सङ्कर्षणस्तथा । शेषाण्यादत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित् ॥ ३९ ॥
କୃଷ୍ଣ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ) ନିଜମନ ପ୍ରିୟ ବସ୍ତ୍ର ଯୁଗଳ ପିନ୍ଧିଲେ; ପରେ କୃଷ୍ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋପବାଳକମାନଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରି କିଛି ଭୂମିରେ ଛିଟାଇ ଦେଲେ।
Verse 40
ततस्तु वायक: प्रीतस्तयोर्वेषमकल्पयत् । विचित्रवर्णैश्चैलेयैराकल्पैरनुरूपत: ॥ ४० ॥
ତାପରେ ସେ ବୁଣକାର ପ୍ରୀତିଭରା ହୋଇ ଆଗକୁ ଆସି, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ବସ୍ତ୍ରାଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଅନୁରୂପ ଭାବେ ତାଙ୍କର ବେଶକୁ ସୁନ୍ଦର କଲା।
Verse 41
नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामौ विरेजतु: । स्वलङ्कृतौ बालगजौ पर्वणीव सितेतरौ ॥ ४१ ॥
ନାନା ଲକ୍ଷଣର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବେଶରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ (ବଳରାମ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ନିଜ ନିଜ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ସେମାନେ ପର୍ବଦିନରେ ସଜାଯାଇଥିବା ଦୁଇ ଶିଶୁ ହାତୀ ପରି—ଏକ ଶ୍ୱେତ, ଏକ ଶ୍ୟାମ।
Verse 42
तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात्सारूप्यमात्मन: । श्रियं च परमां लोके बलैश्वर्यस्मृतीन्द्रियम् ॥ ४२ ॥
ସେ ବୁଣକାର ଉପରେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦେହାନ୍ତର ପରେ ନିଜ ସଦୃଶ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତିର ମୋକ୍ଷ (ସାରୂପ୍ୟ) ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ ତାକୁ ପରମ ଶ୍ରୀ, ବଳ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଭାବ, ସ୍ମୃତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ତେଜ ଦେଲେ।
Verse 43
तत: सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतु: । तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि ॥ ४३ ॥
ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ମାଳାକାର ସୁଦାମାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁଦାମା ସହସା ଉଠି ଦାଁଡ଼ିଲା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲା।
Verse 44
तयोरासनमानीय पाद्यं चार्घ्यार्हणादिभि: । पूजां सानुगयोश्चक्रे स्रक्ताम्बूलानुलेपनै: ॥ ४४ ॥
ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଆଣି ପାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ସୁଦାମା ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଉପଚାର ଏବଂ ମାଳା, ତାମ୍ବୂଳ, ଚନ୍ଦନଲେପନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲା।
Verse 45
प्राह न: सार्थकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो । पितृदेवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम् ॥ ४५ ॥
[ସୁଦାମା କହିଲା:] ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା ଏବଂ ମୋର କୁଳ ପବିତ୍ର ହେଲା। ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବାରୁ ମୋର ପିତୃମାନେ, ଦେବମାନେ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
Verse 46
भवन्तौ किल विश्वस्य जगत: कारणं परम् । अवतीर्णाविहांशेन क्षेमाय च भवाय च ॥ ४६ ॥
ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ-ଜଗତର ପରମ କାରଣ। ଏହି ଲୋକର କ୍ଷେମ ଓ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ପାଇଁ ଆପଣମାନେ ନିଜ ଅଂଶସହ ଏଠାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 47
न हि वां विषमा दृष्टि: सुहृदोर्जगदात्मनो: । समयो: सर्वभूतेषु भजन्तं भजतोरपि ॥ ४७ ॥
ସମଗ୍ର ଜଗତର ସୁହୃଦ୍ ଓ ଜଗଦାତ୍ମା ହେବାରୁ ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କାହାପ୍ରତି ବିଷମ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣ ସମଦୃଷ୍ଟି। ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରେମଭଜନର ପ୍ରତିଦାନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ସବୁଠାରେ ସମଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 48
तावाज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येष भवद्भिर्यन्नियुज्यते ॥ ४८ ॥
ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଭୃତ୍ୟକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି? ଆପଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ମହା ଅନୁଗ୍ରହ।
Verse 49
इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानस: । शस्तै: सुगन्धै: कुसुमैर्माला विरचिता ददौ ॥ ४९ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି ପ୍ରୀତିଚିତ୍ତ ସୁଦାମା ତାଜା ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପର ମାଳା ଗଠି ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲା।
Verse 50
ताभि: स्वलङ्कृतौ प्रीतौ कृष्णरामौ सहानुगौ । प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर्वरदौ वरान् ॥ ५० ॥
ସେଇ ମାଳାରେ ସୁଶୋଭିତ କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପରେ ବରଦାତା ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଣତ ଶରଣାଗତ ସୁଦାମାକୁ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଲେ।
Verse 51
सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन्नेवाखिलात्मनि । तद्भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम् ॥ ५१ ॥
ସୁଦାମା ସେଇ ଅଖିଳାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ପରମ ଦୟା—ଏହି ତିନିଟି ବର ବାଛିଲା।
Verse 52
इति तस्मै वरं दत्त्वा श्रियं चान्वयवर्धिनीम् । बलमायुर्यश: कान्तिं निर्जगाम सहाग्रज: ॥ ५२ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ବର ଦେଇ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୁଦାମାକୁ ବଂଶବୃଦ୍ଧିକାରୀ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ବଳ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଯଶ ଓ କାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ପରେ ସେ ଅଗ୍ରଜ ବଳରାମ ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Frequently Asked Questions
It highlights līlā-tattva: Bhagavān reveals His aiśvarya (majestic divinity) to confirm truth and strengthen devotion, then withdraws it to preserve intimate humanlike exchange. Like an actor concluding a performance, Kṛṣṇa demonstrates sovereign control over revelation (yogamāyā), ensuring devotees relate through love rather than being forced into awe alone.
Akrūra is a devotee bound by a difficult assignment: he must complete a political mission for Kaṁsa while inwardly serving Kṛṣṇa’s plan. His “heavy heart” reflects the tension between external duty and internal bhakti, and it foreshadows Kaṁsa’s imminent downfall—Akrūra knows the Lord has come to remove the Yadu enemy, yet he must still act as messenger to set events in motion.
They model the Bhagavata pathway where hearing (śravaṇa) matures into direct vision (darśana) and emotional transformation (bhāva). Having repeatedly heard of Kṛṣṇa, they become absorbed at first sight, forget ordinary duties, and internally ‘embrace’ Him by taking Him into the heart through the eyes—depicting devotional psychology where the Lord’s beauty awakens latent devotion.
The episode is not about poverty or a simple refusal; it is about arrogant hostility aligned with adharmic royal power. The washerman insults the Lords and threatens violence on the King’s behalf, embodying pride, disrespect, and complicity in Kaṁsa’s regime. Kṛṣṇa’s swift punishment functions as rakṣā (protecting devotees and dharma) and as a narrative signal that Mathurā’s oppressive order will be dismantled.
They form a moral-spiritual triad: (1) the washerman represents aparādha—pride and contempt toward Bhagavān; (2) the weaver represents affectionate service offered spontaneously, rewarded with wellbeing and spiritual attainment; (3) Sudāmā represents surrendered devotion, hospitality, and right understanding of the Lord’s impartiality and reciprocal love, choosing bhakti itself as the highest boon.
Sudāmā asks for unshakable devotion to Kṛṣṇa, friendship with devotees, and compassion for all beings. In Bhagavata theology, this surpasses material prosperity and even impersonal liberation because it establishes an eternal relationship with the Supreme Soul and aligns one’s life with the Lord’s own compassionate purpose.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.