Adhyaya 14

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय । वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु- लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ୟାମଳ ଦେହ ନବମେଘ ସଦୃଶ, ବସ୍ତ୍ର ବିଜୁଳି ପରି ଦୀପ୍ତ; ଗୁଞ୍ଜା ଅଳଙ୍କାର ଓ ମୟୂରପିଛ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖକୁ ଅଧିକ ଶୋଭାୟମାନ କରେ। ବନଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ହାତରେ ଗ୍ରାସ ଧରି, ଲାଠି, ଶିଙ୍ଗ ଓ ବେଣୁ ସହ, ହେ ଗୋପରାଜ-ନନ୍ଦନ, ଆପଣ ମୃଦୁ ପଦରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Verse 2

अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि । नेशे महि त्ववसितुं मनसान्तरेण साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूते: ॥ २ ॥

ହେ ଦେବ! ମୋ ପ୍ରତି କୃପାମୟ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା, ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହର ପ୍ରଭାବକୁ ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମାପି ପାରିବୁ ନାହିଁ। ମୋ ମନ ବିଷୟରୁ ହଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝି ପାରୁନି; ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମସୁଖାନୁଭୂତିକୁ ମୁଁ କିପରି ଜାଣିବି?

Verse 3

ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्‌मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥

ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନର ତର୍କ-ପ୍ରୟାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି ସୁଦ୍ଧା, ଶରୀର-ବାଣୀ-ମନ ଦ୍ୱାରା ନମ୍ର ହୋଇ, ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳା-କଥାକୁ ଶ୍ରବଣ କରି ଜୀବନ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ହେ ଅଜିତ—ସେମାନେ ତ୍ରିଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତି।

Verse 4

श्रेय:सृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥

ହେ ବିଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ହିଁ ଶ୍ରେୟସ୍‌ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଥ। ଯେମାନେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ବୋଧ/ତର୍କଜ୍ଞାନ ଲାଭ ପାଇଁ କ୍ଲେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶେଷରେ କ୍ଲେଶ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ରହେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଖାଲି ତୁଷକୁ କୁଟିଲେ ଧାନ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 5

पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन- स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया । विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥

ହେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ଜଗତର ଅନେକ ଯୋଗୀ ନିଜ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ତୁମ ଚରଣେ ଅର୍ପଣ କରି ଏବଂ ସ୍ୱଧର୍ମ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରି ଭକ୍ତିସେବାର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ପରିପକ୍ୱ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତୁମକୁ ଜାଣି, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ସହଜେ ଶରଣ ନେଇ ତୁମ ପରମ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 6

तथापि भूमन्महिमागुणस्य ते विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभि: । अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥

ତଥାପି, ହେ ଭୂମନ! ତୁମ ମହିମାଗୁଣକୁ କେବଳ ନିର୍ମଳ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଥିବାମାନେ ହିଁ ବୁଝିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଅବିକାରୀ ଆତ୍ମାନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅ; କାରଣ ତୁମେ ଅନନ୍ୟ-ବୋଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମା—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 7

गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य । कालेन यैर्वा विमिता: सुकल्पै- र्भूपांशव: खे मिहिका द्युभास: ॥ ७ ॥

ହେ ଈଶ୍ୱର! କାଳକ୍ରମେ ପଣ୍ଡିତ ଦାର୍ଶନିକ କିମ୍ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପରମାଣୁ, ଆକାଶର ହିମକଣ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ତାରାମାନଙ୍କର ଦୀପ୍ତ କଣିକା ଯାଏଁ ଗଣନା କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଅବତରିତ ପରମ ପୁରୁଷ, ତୁମ ଅସୀମ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣକୁ କିଏ ମାପିପାରିବ?

Verse 8

तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେ ତୁମ ଅହେତୁକ କୃପାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅପେକ୍ଷା କରି, ନିଜ କୃତ କର୍ମର ବିପାକକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଭୋଗ କରେ, ଏବଂ ହୃଦୟ-ବାଣୀ-ଦେହ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ଅର୍ପଣ କରେ—ସେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିପଦର ଅଧିକାରୀ; ତାହା ତାଙ୍କର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଂଶ।

Verse 9

पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि । मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥

ହେ ଈଶ! ହେ ଅନନ୍ତ ଆଦ୍ୟ ପରମାତ୍ମନ! ମାୟାବୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରୁଥିବା ତୁମ ଉପରେ ମୁଁ ମୋ ମାୟା ପ୍ରସାର କରି ତୁମ ଆତ୍ମୈଶ୍ୱର୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି—ମୋର ଏହି ଅନାର୍ୟ ଧୃଷ୍ଟତା ଦେଖ। ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିଏ? ମହା ଅଗ୍ନି ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗାରି ପରି।

Verse 10

अत: क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो ह्यजानतस्त्वत्पृथगीशमानिन: । अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥

ଏହେତୁ ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ରଜୋଗୁଣଜନିତ ମୂଢତାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ଭାବି ମୁଁ ନିଜକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ନିୟନ୍ତା ମନେ କରିଛି। ଅଜ୍ଞାନାନ୍ଧକାରେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧ; ନାଥ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ—ଦୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 11

क्‍वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू- संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकाय: । क्‍वेद‍ृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या- वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥

ମୁଁ କିଏ—ମୋ ହାତର ସାତ ବିତସ୍ତି ପରିମାଣର ଛୋଟ ଜୀବ, ତମ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଗଠିତ ଘଟସଦୃଶ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବନ୍ଧିତ। ଆପଣଙ୍କ ମହିମା—ଆପଣଙ୍କ ରୋମକୂପରୁ ଧୂଳିକଣ ପରି ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଗତି କରେ।

Verse 12

उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयो: किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे । किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं तवास्ति कुक्षे: कियदप्यनन्त: ॥ १२ ॥

ହେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ପ୍ରଭୁ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ପାଦଦ୍ୱାରା ଠେଲିଲେ ମା କି ରୁଷ୍ଟ ହୁଏ? ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ‘ଅଛି’ ‘ନାହିଁ’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କହନ୍ତି—ସେଥିରୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଉଦରର ବାହାରେ ଅଛି କି, ହେ ଅନନ୍ତ?

Verse 13

जगत् त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे नारायणस्योदरनाभिनालात् । विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ्‍‍‍‍न वै मृषा किन्‍त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତିନି ଲୋକ ଜଳରେ ଲୀନ ହୁଏ; ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶ ନାରାୟଣ ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାଭିନାଳରୁ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ସେହି ପଦ୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ—ଏହି କଥା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ହେ ଈଶ୍ୱର, ମୁଁ କି ଆପଣଙ୍କୁ ନୁହେଁ ଉତ୍ପନ୍ନ?

Verse 14

नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना- मात्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी । नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना- त्तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥

ହେ ପରମ ନିୟନ୍ତା, ଆପଣ ମୂଳ ନାରାୟଣ ନୁହେଁ କି—କାରଣ ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କର ଅଧୀଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ। ନିଶ୍ଚୟ ନାରାୟଣ ଆପଣଙ୍କ ଏକ ବିସ୍ତାର; ଆଦିଜଳ ‘ନର’ର ଆଶ୍ରୟ/ଉତ୍ପତ୍ତିମୂଳ ଥିବାରୁ ସେ ନାରାୟଣ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେ ସତ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ମାୟାକୃତ ନୁହେଁ।

Verse 15

तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपु: किं मे न द‍ृष्टं भगवंस्तदैव । किं वा सुद‍ृष्टं हृदि मे तदैव किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥

ହେ ଭଗବାନ! ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଯଦି ଜଳରେ ଥିଲା, ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ କାହିଁକି ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ? ହୃଦୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ କିପରି ହଠାତ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲେ?

Verse 16

अत्रैव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहि: स्फुटस्य । कृत्‍स्‍नस्य चान्तर्जठरे जनन्या मायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ଅବତାରରେ ଆପଣ ମାୟାର ପରମ ନିୟନ୍ତା ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ—ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଉଦରରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖାଇ ଏହା ପ୍ରକଟ କଲେ।

Verse 17

यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा । तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥

ଯେପରି ଆପଣଙ୍କ ଉଦରରେ ଆପଣ ସହିତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଏକେ ରୂପରେ ଏହା ଏବେ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ। ଆପଣଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିନା ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?

Verse 18

अद्यैव त्वद‍ृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शित- मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्वत्सा: समस्ता अपि । तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलै: साकं मयोपासिता- स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆଜି ଆପଣ ମୋତେ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ କି—ଆପଣ ନିଜେ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତିର ପ୍ରକଟ ରୂପ? ପ୍ରଥମେ ଆପଣ ଏକା ଥିଲେ; ପରେ ଆପଣ ବ୍ରଜର ବଛଡ଼ା ଓ ଗୋପବାଳ ସଖାମାନଙ୍କ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତା’ପରେ ସମାନ ସଂଖ୍ୟାରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସହିତ ସମସ୍ତେ ପୂଜିଲୁ; ପରେ ସମାନ ସଂଖ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଶେଷରେ ଆପଣ ପୁନଃ ନିଜ ଅସୀମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 19

अजानतां त्वत्पदवीमनात्म- न्यात्मात्मना भासि वितत्य मायाम् । सृष्टाविवाहं जगतो विधान इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्र: ॥ १९ ॥

ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ୟ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ଥିତିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ନିଜ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ମାୟାକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଭୌତିକ ଜଗତର ଅଂଶ ପରି ଦିଶନ୍ତି। ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମାରୂପେ, ପାଳନ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ, ଏବଂ ସଂହାର ପାଇଁ ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 20

सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि तिर्यक्षु याद:स्वपि तेऽजनस्य । जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय प्रभो विधात: सदनुग्रहाय च ॥ २० ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ, ହେ ବିଧାତା! ଆପଣ ଅଜନ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମୀ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦର୍ପ ଦମନ କରିବାକୁ ଏବଂ ସାଧୁ-ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ଦେବ, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅବତାର ନେଉଛନ୍ତି।

Verse 21

को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम् । क्‍व वा कथं वा कति वा कदेति विस्तारयन्क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥

ହେ ଭୂମନ, ହେ ଭଗବନ, ହେ ପରାତ୍ମନ, ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର! ତ୍ରିଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳା ନିରନ୍ତର ଚାଲିଛି; ଆପଣ କେଉଁଠି, କିପରି, କେତେ ଓ କେବେ ଯୋଗମାୟାକୁ ବିସ୍ତାର କରୁଛନ୍ତି—ଏହା କିଏ ଜାଣିପାରିବ?

Verse 22

तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाभमस्तधिषणं पुरुदु:खदु:खम् । त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति ॥ २२ ॥

ଏହିପରି ଏ ସମଗ୍ର ଜଗତ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସତ୍; ତଥାପି ସତ୍ୟ ପରି ଦିଶି ଚେତନାକୁ ଢାକି ଦିଏ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଏହା ସତ୍ୟ ପରି ଦିଶେ କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ମାୟାଶକ୍ତି ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ହେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୋ, ଆପଣ ନିତ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ।

Verse 23

एकस्त्वमात्मा पुरुष: पुराण: सत्य: स्वयंज्योतिरनन्त आद्य: । नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जन: पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृत: ॥ २३ ॥

ଆପଣ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା, ଆଦିପୁରୁଷ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ଅନନ୍ତ ଓ ଅନାଦି ସତ୍ୟ। ଆପଣ ନିତ୍ୟ, ଅକ୍ଷର, ଅବିରତ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ନିରଞ୍ଜନ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଉପାଧିରହିତ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଅମୃତ—ଅବିନାଶୀ ଅମରତ୍ୱରସ।

Verse 24

एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । गुर्वर्कलब्धोपनिषत्सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଉପନିଷଦ୍-ଜ୍ଞାନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ସ୍ୱାତ୍ମାର ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝି ସେମାନେ ମାୟାମୟ ଭବସାଗରକୁ ପାର କରନ୍ତି।

Verse 25

आत्मानमेवात्मतयाविजानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । ज्ञानेन भूयोऽपि च तत् प्रलीयते रज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा ॥ २५ ॥

ଯେପରି ଦୋରିକୁ ସାପ ଭାବି ଭୟ ହୁଏ, ଦୋରି ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ଭୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ; ସେପରି ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସର୍ବାତ୍ମା ଭାବେ ଚିହ୍ନନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାୟିକ ସଂସାର ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ଲୟ ହୁଏ।

Verse 26

अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षौ द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् । अजस्रचित्यात्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥

ଭବବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏ ଦୁଇଟି ଅଜ୍ଞାନର ନାମ; ସତ୍ୟଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏମାନଙ୍କର ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ, ପର, ନିରନ୍ତର-ଚେତନ ଆତ୍ମାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବିଚାର କଲେ ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦିନ-ରାତି ଭେଦ ନଥିବା ପରି।

Verse 27

त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥

ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ମାୟାର ଏକ ପୃଥକ୍ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି ଏବଂ ଯେ ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତରେ ଆପଣ ହିଁ, ତାହାକୁ ଦେହ ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞତା କେତେ! ସେମାନେ ପରମାତ୍ମାକୁ ଆପଣଙ୍କ ପରମ ପୁରୁଷତ୍ୱର ବାହାରେ ଖୋଜନ୍ତି।

Verse 28

अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव ह्यतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्त: । असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्त: ॥ २८ ॥

ହେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ, ସନ୍ତ-ଭକ୍ତମାନେ ଆପଣଠାରୁ ଭିନ୍ନ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ଖୋଜନ୍ତି। ସତ୍ୟ—ଦୋରିରେ ସାପ ଭ୍ରମକୁ ଖଣ୍ଡନ ନ କଲେ, ସାମ୍ନାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୋରିର ଯଥାର୍ଥ ଗୁଣ କିପରି ବୁଝିବେ?

Verse 29

अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय- प्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥

ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦର କୃପାର ଅତି ସାନ ଲେଶ ଯାହାକୁ ମିଳେ, ସେ ହିଁ ଆପଣଙ୍କ ମହିମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ କେବଳ ତର୍କ-ବିତର୍କରେ, ବହୁ ବର୍ଷ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 30

तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥

ହେ ନାଥ! ମୋର ଏହି ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟ ହେଉ—ଏହି ଜନ୍ମରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଯୋନି କିମ୍ବା ତିର୍ୟକ୍ ଯୋନିରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଇ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଲ୍ଲବର ସେବା କରିପାରିବି।

Verse 31

अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्य: स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा । यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वरा: ॥ ३१ ॥

ହେ ବିଭୋ! ବ୍ରଜର ଗାଈମାନେ ଓ ଗୋପୀମାନେ କେତେ ଧନ୍ୟ—ତାଙ୍କର ସ୍ତନ୍ୟାମୃତକୁ ଆପଣ ଆନନ୍ଦରେ ପାନ କଲେ, ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ା ଓ ସନ୍ତାନ ରୂପ ଧାରଣ କରି। ଆପଣଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଆଦିକାଳରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇନାହିଁ।

Verse 32

अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥

ଅହୋ! ନନ୍ଦମହାରାଜ, ଗୋପମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କର କେତେ ଭାଗ୍ୟ, କେତେ ଭାଗ୍ୟ! କାରଣ ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସନାତନ ପରବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ତାଙ୍କର ମିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 33

एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता- मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागा: । एतद्‌धृषीकचषकैरसकृत् पिबाम: शर्वादयोऽङ्‌घ्य्रुदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥

ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଏମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟମହିମା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ—ତାହା ଥାଉ। ତଥାପି ଆମେ—ଶିବ ଆଦି ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଏକାଦଶ ଦେବ—ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟବାନ; କାରଣ ଏହି ବ୍ରଜଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ମଧୁ-ଅମୃତାସବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପାନ କରୁଛୁ।

Verse 34

तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्‍‍घ्रिरजोऽभिषेकम् । यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदरज: श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥

ଏହି ଗୋକୁଳ ଅଟବୀରେ ଯେକୌଣସି ଜନ୍ମ ମିଳିବା ମୋର ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟ ହେଉ, ଯେପରି ଏଠାର ଯେକୌଣସି ନିବାସୀଙ୍କ ପଦରଜ ମୋ ମସ୍ତକରେ ଅଭିଷେକ ପରି ପଡ଼ୁ। କାରଣ ତାଙ୍କର ସମଗ୍ର ଜୀବନ-ପ୍ରାଣ ଭଗବାନ୍ ମୁକୁନ୍ଦ; ଯାହାଙ୍କ ପଦରଜକୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତି-ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।

Verse 35

एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न- श्चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति । सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥

ହେ ଦେବ! ବ୍ରଜର ଗୋଷ୍ଠବାସୀମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ହିଁ ସମସ୍ତ ବରର ପରମ ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେଉଁ ଫଳ କେଉଁଠି ମିଳିବ—ଭାବିଲେ ମୋ ମନ ମୋହିତ ହୁଏ। ପୂତନା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଛଦ୍ମବେଶ ଧରି ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ପାଇଲା; ତେବେ ଯେଉଁ ବ୍ରଜଭକ୍ତମାନେ ଘର, ଧନ, ସୁହୃଦ, ପ୍ରିୟଜନ, ଦେହ, ସନ୍ତାନ, ପ୍ରାଣ ଓ ହୃଦୟ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ଆଉ କ’ଣ ଦେବେ?

Verse 36

तावद् रागादय: स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् । तावन्मोहोऽङ्‍‍‍‍‍घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जना: ॥ ३६ ॥

ହେ କୃଷ୍ଣ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କ ଜନ—ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ—ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଗାଦି ଆସକ୍ତି ଚୋର ପରି ରହେ; ଘର ହିଁ କାରାଗାର; ଏବଂ ପରିବାର ପ୍ରତି ମୋହ ପାଦରେ ନିଗଡ଼ ପରି ବନ୍ଧେ।

Verse 37

प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले । प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ପ୍ରପଞ୍ଚରୁ ଅତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଭୂତଳରେ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଅନୁକରଣ କରନ୍ତି—ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦର ନାନା ରସକୁ ବିସ୍ତାର କରିବା ପାଇଁ।

Verse 38

जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचर: ॥ ३८ ॥

ଯେମାନେ କହନ୍ତି, “ମୁଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସବୁ ଜାଣେ,” ସେମାନେ ତାହା ଭାବୁନ୍ତୁ। ଅଧିକ କହି କ’ଣ? ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆପଣଙ୍କ ବୈଭବ ମୋ ମନ, ଦେହ ଓ ବାଣୀର ଗୋଚରରୁ ପରେ—ଏତିକି ମୋ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 39

अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वद‍ृक् । त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत्तवार्पितम् ॥ ३९ ॥

ହେ କୃଷ୍ଣ! ମୋତେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା; ଆପଣ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ। ଏହି ଗୋଟିଏ ବିଶ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି।

Verse 40

श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन् क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् । उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रु- गाकल्पमार्कमर्हन् भगवन्नमस्ते ॥ ४० ॥

ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ତୁମେ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବୃଷ୍ଣିକୁଳକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ; ପୃଥିବୀ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୋମାତା ରୂପ ମହାସାଗରମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଛ। ତୁମେ ଅଧର୍ମର ଘନ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଅ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଉଦ୍ଭବିତ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କର। ହେ ଭଗବାନ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତ ରହିବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରିବି।

Verse 41

श्रीशुक उवाच इत्यभिष्टूय भूमानं त्रि: परिक्रम्य पादयो: । नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରି, ଅସୀମ ଆରାଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଭୂମାନଙ୍କୁ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ଜଗତର ନିୟୁକ୍ତ ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 42

ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् । वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥

ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ। ପରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ସେଉଁଠି ଥିବା ବଛଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ଯେଉଁ ନଦୀତଟରେ ସେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ ସେଇ ପୁଲିନକୁ ଆଣିଲେ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଗୋପସଖାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାପୂର୍ବ ଥିଲେ।

Verse 43

एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तरात्मन: । कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भका: ॥ ४३ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଯଦିଓ ସେଇ ଶିଶୁମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣେଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ, ତଥାପି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ବର୍ଷକୁ ସେମାନେ କେବଳ ଅର୍ଧକ୍ଷଣ ଭାବିଲେ।

Verse 44

किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतस: । यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥

ମାୟାରେ ମୋହିତ ଚେତନା ଥିବା ଲୋକେ ଏଠି କ’ଣ କ’ଣ ନ ଭୁଲନ୍ତି? ସେଇ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ସଦା ମୋହିତ ଓ ବିସ୍ମୃତିମୟ ରହେ; ଏହି ଭୁଲିଯିବାର ପରିବେଶରେ କେହି ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 45

ऊचुश्च सुहृद: कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा । नैकोऽप्यभोजि कवल एहीत: साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥

ଗୋପବାଳ ସଖାମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—ତୁମେ ତ ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସିଲ! ତୁମ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଆମେ ଗୋଟିଏ କବଳ ମଧ୍ୟ ଖାଇନାହିଁ। ଆସ, ନିର୍ବିଘ୍ନେ ଭୋଜନ କର।

Verse 46

ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकै: । दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥

ତାପରେ ହସିହସି ହୃଷୀକେଶ ଭଗବାନ ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ ସମାପ୍ତ କଲେ। ବନରୁ ବ୍ରଜକୁ ଫେରୁଥିବାବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୃତ ଅଘାସୁରର ଅଜଗର-ଚର୍ମ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 47

बर्हप्रसूनवनधातुविचित्रिताङ्ग: प्रोद्दामवेणुदलश‍ृङ्गरवोत्सवाढ्य: । वत्सान् गृणन्ननुगगीतपवित्रकीर्ति- र्गोपीद‍ृगुत्सवद‍ृशि: प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥

ମୟୂରପିଛ, ପୁଷ୍ପ ଓ ବନଧାତୁର ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା; ବାଂଶୀଧ୍ୱନି ଉତ୍ସବ ପରି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ସେ ବଛୁଆମାନଙ୍କୁ ନାମ ଧରି ଡାକୁଥିଲେ, ଏବଂ ଗୋପବାଳମାନେ ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଗାଇ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ରୂପ ମହୋତ୍ସବ ହେଲା।

Verse 48

अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना । हतोऽविता वयं चास्मादिति बाला व्रजे जगु: ॥ ४८ ॥

ବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚି ଗୋପବାଳମାନେ ଗାଇଲେ—“ଆଜି ଯଶୋଦା-ନନ୍ଦଙ୍କ ପୁଅ ମହାସର୍ପକୁ ମାରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କଲା!” କେହି ତାଙ୍କୁ ଯଶୋଦାନନ୍ଦନ, କେହି ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କହିଲେ।

Verse 49

श्रीराजोवाच ब्रह्मन् परोद्भ‍वे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भ‍वेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥

ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପରର ପୁଅ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଏତେ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ କିପରି ହେଲା—ଯେ ପ୍ରେମ ସେମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କେବେ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 50

श्रीशुक उवाच सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभ: । इतरेऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ। ପୁତ୍ର, ଧନ ଆଦିର ପ୍ରିୟତା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମପ୍ରିୟତାରୁ ହିଁ।

Verse 51

तद् राजेन्द्र यथा स्नेह: स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥

ଏହିହେତୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଦେହୀମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ ଯେପରି ନିଜ ଆତ୍ମା-ଦେହରେ ଥାଏ, ସେପରି ‘ମୋର’ ବୋଲି ଧରିଥିବା ପୁତ୍ର, ଧନ, ଗୃହ ଆଦିରେ ନଥାଏ।

Verse 52

देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम । यथा देह: प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥

ହେ ରାଜନ୍ୟସତ୍ତମ, ଯେମାନେ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦେହ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ; ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେହ ପରି ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।

Verse 53

देहोऽपि ममताभाक् चेत्तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रिय: । यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥

ଯଦି କେହି ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ନୁହେଁ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଭାବେ, ତେବେ ଦେହ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ପରି ପ୍ରିୟ ହେବ ନାହିଁ। କାରଣ ଏହି ଦେହ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାର ଆଶା ବଳବତୀ ରହେ।

Verse 54

तस्मात् प्रियतम: स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ; ସେଇ ଆତ୍ମାର ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ହିଁ ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ଅଛି।

Verse 55

कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥

ତୁମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆଦି ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ। ଜଗତ୍‌ହିତ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତିରେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦେହଧାରୀ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 56

वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्‍नु चरिष्णु च । भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥

ଏହି ଲୋକରେ ଯେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସତ୍ୟ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 57

सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थित: । तस्यापि भगवान् कृष्ण: किमतद् वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥

ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମୂଳ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ମଧ୍ୟ କାରଣ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ହିଁ। ତେବେ ତାଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ୍ ବୋଲି କେଉଁ ବସ୍ତୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବ?

Verse 58

समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारे: । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥

ମୁରାରି ନାମେ ପୁଣ୍ୟଯଶସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କମଳଚରଣର ନୌକାକୁ ଯେମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭବସାଗର ବଛଡ଼ାର ଖୁର ଚିହ୍ନର ଜଳ ପରି ଅତି ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପରମ ପଦ—ବୈକୁଣ୍ଠ—ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଦେ ପଦେ ବିପଦ ନାହିଁ।

Verse 59

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । तत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥

ତୁମେ ମୋତେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଦେଲି। ଭଗବାନ ହରି ନିଜ କୌମାର (ପଞ୍ଚମ) ବର୍ଷରେ ଯେ ଲୀଳା କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୌଗଣ୍ଡ (ଷଷ୍ଠ) ବର୍ଷରେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 60

एतत् सुहृद्भ‍िश्चरितं मुरारे- रघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं श‍ृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥

ଯେ କେହି ମୁରାରି ଭଗବାନଙ୍କର ଗୋପସଖମାନଙ୍କ ସହ କୃତ ଏହି ଲୀଳା—ଅଘାସୁରବଧ, ବନର ଘାସ ଉପରେ ଭୋଜନ, ଦିବ୍ୟ ରୂପପ୍ରକାଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ତୁତି—ଶୁଣେ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।

Verse 61

एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्‍प्लवनादिभि: ॥ ६१ ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରଜରେ ଶୈଶବକାଳକୁ ନାନା କୌମାର କ୍ରୀଡାରେ କାଟିଲେ—ଲୁଚିଲୁଚି, ଖେଳରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବା, ମାଙ୍କଡ଼ ପରି ଲାଫାଲାଫି ଇତ୍ୟାଦି।