Adhyaya 9

Verse 1

मैत्रेय उवाच त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् । सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिद‍ृक्षया गत: ॥ १ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଉରୁକ୍ରମ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଲେ; ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପକୁ ଫେରିଗଲେ। ତାପରେ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ଅବତାର ସହ ଅଭିନ୍ନ ଭଗବାନ ଗରୁଡ଼ର ପିଠିରେ ଚଢ଼ି, ନିଜ ଭକ୍ତ-ସେବକ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁବନକୁ ଗଲେ।

Verse 2

स वै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहि:स्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥

ତୀବ୍ର ଯୋଗସାଧନାର ପରିପାକରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ହୃଦୟପଦ୍ମକୋଷରେ ବିଜୁଳି ପରି ଦୀପ୍ତ ପ୍ରଭୁର ରୂପ ସ୍ଫୁରିତ ହେଉଥିଲା; ହଠାତ୍ ତାହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା। ଧ୍ରୁବ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା ସହିତ ବାହାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 3

तद्दर्शनेनागतसाध्वस: क्षिता- ववन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् । द‍ृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भक- श्चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଭକ୍ତିଭାବରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ହୋଇ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପ୍ରେମୋନ୍ମାଦରେ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଯେନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପାନ କରୁଥିଲେ, ମୁଖଦ୍ୱାରା ଯେନେ ପଦ୍ମପାଦକୁ ଚୁମ୍ବନ କରୁଥିଲେ, ଭୁଜଦ୍ୱାରା ଯେନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିଲେ।

Verse 4

स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरि- र्ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थित: । कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥

ଧ୍ରୁବ ଛୋଟ ବାଳକ; ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନଭିଜ୍ଞତାରେ ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହରି ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିଲେ। କରଯୋଡ଼ି ଦାଁଡ଼ିଥିବା ବାଳକର କପାଳ/କପୋଳରେ କୃପାକରି ନିଜ ବ୍ରହ୍ମମୟ ଶଙ୍ଖ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।

Verse 5

स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय: । तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षिति: ॥ ५ ॥

ସେହି ସମୟରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ପାଇ ଵେଦୀୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣିଲେ। ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ଧ୍ରୁବଲୋକ ପାଇବାକୁ ଥିବା ଧ୍ରୁବ ଅତୁରତା ବିନା ସ୍ଥିରଭାବେ ନିଷ୍କର୍ଷମୟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 6

ध्रुव उवाच योऽन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्ना । अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥

ଧ୍ରୁବ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ। ଆପଣ ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୋର ସୁପ୍ତ ବାକ୍‌ଶକ୍ତିକୁ ଜୀବନ୍ତ କରନ୍ତି; ଏବଂ ହସ୍ତ-ଚରଣ, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ନିଜ ସ୍ୱଧାମ ତେଜରେ ସଞ୍ଜୀବିତ କରନ୍ତି। ହେ ଭଗବାନ ପରମପୁରୁଷ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 7

एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् । सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥

ହେ ଭଗବନ୍, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପରମ; ତୁମ ଆତ୍ମଶକ୍ତି—ମାୟା ନାମକ ବିଶାଳ ଗୁଣମୟ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କର। ସୃଷ୍ଟି କରି ପୁରୁଷ ରୂପେ ତାହାରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରକୃତିର ଅସତ୍ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ନାନା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ କାଠରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜ୍ୱଳେ।

Verse 8

त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्न: । तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥

ହେ ନାଥ, ତୁମେ ଦିଆ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ତୁମ ଶରଣାଗତ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଏମିତି ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଥିବା ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖେ। ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ତୁମ ପାଦମୂଳ, ଏବଂ ତୁମେ ଆର୍ତ୍ତଙ୍କ ମିତ୍ର; ତେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ବିଦ୍ୱାନ ତୁମକୁ କିପରି ଭୁଲିପାରିବ?

Verse 9

नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतो: । अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९ ॥

ଏହି ଚର୍ମଥଳି ସଦୃଶ ଦେହଭୋଗ ପାଇଁ ଯେମାନେ ତୁମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ମାୟାରେ ହରାଇଯାଇଛି। ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା ଏବଂ କଳ୍ପତରୁ ସଦୃଶ ତୁମକୁ ପାଇ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ (ମୋ ପରି ମୂଢ) ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ବର ଚାହାନ୍ତି—ଯାହା ନରକବାସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 10

या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥

ହେ ନାଥ, ତୁମ ପାଦପଦ୍ମର ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ତୁମ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ତୁମ ଗୁଣକଥା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଦେହଧାରୀମାନେ ଯେ ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ଆନନ୍ଦ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେବାର ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତିରସର ଆନନ୍ଦ ସମ୍ମୁଖେ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ, ତେବେ କାଳର ଖଡ୍ଗରେ କଟି ମାନୋ ଵିମାନରୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଶେଷେ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା ସ୍ୱର୍ଗସୁଖର କଥା କଣ?

Verse 11

भक्तिं मुहु: प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम् । येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्त: ॥ ११ ॥

ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ କହିଲେ: ହେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ, ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ନିରନ୍ତର ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରେମଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବାହିତ, ଅମଳ ହୃଦୟବାନ ମହାତ୍ମା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ମୋତେ ଦିଅ। ସେଇ ଭକ୍ତିସାଧନ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ବିପଦର ତରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଭବସାଗରକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ପାର ହେବି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ଗୁଣ-ଲୀଳାର ଅମୃତକଥା ପାନ କରି ମତ୍ତ ହେଉଛି।

Verse 12

ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं ये चान्वद: सुतसुहृद्गृहवित्तदारा: । ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गा: ॥ १२ ॥

ହେ ପଦ୍ମନାଭ ପ୍ରଭୁ! ଯାହାର ହୃଦୟ ତୁମ ପଦପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ପାଇଁ ଲୋଭୀ, ସେହି ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଯେ ପାଏ, ସେ ଦେହକୁ ଓ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୀ ପୁତ୍ର, ସୁହୃଦ, ଗୃହ, ଧନ, ପତ୍ନୀ—ଭୋଗୀଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରିୟ—ଏସବୁକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ନାହିଁ।

Verse 13

तिर्यङ्‌नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य मर्त्यादिभि: परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं नात: परं परम वेद्मि न यत्र वाद: ॥ १३ ॥

ହେ ଅଜ, ପରମ ପ୍ରଭୁ! ପଶୁ, ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ନାନା ଜୀବରୂପ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱାଦି କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କେବେ ପ୍ରକଟ, କେବେ ଅପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ମୁଁ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ତୁମେ ଯେ ପରମ, ସ୍ଥୂଳ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛ, ତାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ଜାଣିନଥିଲି; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ତର୍କର ଶେଷ।

Verse 14

कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान्स्वद‍ृगनन्तसखस्तदङ्के । यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म- गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! କଳ୍ପାନ୍ତେ ଗର୍ଭୋଦକଶାୟୀ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରକଟ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଉଦରରେ ଲୟ କରି ଅନନ୍ତ ଶେଷଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେହି ପଦ୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଆପଣ ହିଁ ସେଇ ପରମ ଭଗବାନ—ଏହା ବୁଝି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।

Verse 15

त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीश: । यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वद‍ृष्टय‍ा द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା; କୂଟସ୍ଥ ପରମାତ୍ମା, ଆଦିପୁରୁଷ, ଷଡୈଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ ଏବଂ ତ୍ରିଗୁଣର ନିତ୍ୟ ଅଧୀଶ। ଆପଣଙ୍କ ଅଖଣ୍ଡ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବୁଦ୍ଧିର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ ଆପଣ। ଯଜ୍ଞଫଳର ଭୋକ୍ତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ସର୍ବଥା ଭିନ୍ନ ଓ ନିର୍ଲିପ୍ତ; ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ବିଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି ମଧ୍ୟ ଅଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 16

यस्मिन्विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् । तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य- मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମ-ପ୍ରକାଶରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ଦୁଇ ବିରୋଧୀ ଧାରା ସଦା ରହେ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଅଖଣ୍ଡ, ଆଦ୍ୟ, ଅନନ୍ତ, ଅବିକାର, କେବଳ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ସେଇ ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ବିଶ୍ୱର କାରଣ। ଆପଣ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ; ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।

Verse 17

सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म- माशीस्तथानुभजत: पुरुषार्थमूर्ते: । अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥

ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣ ସତ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦର ପରମ ଆଧାର, ପୁରୁଷାର୍ଥମୂର୍ତ୍ତି। ଯେ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସେବା କରେ, ତା’ପାଇଁ ରାଜ୍ୟଭୋଗଠାରୁ ସେ ସେବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୋ ପରି ଅଜ୍ଞ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ନିର୍ହେତୁକ କୃପାରେ, ଗାଈ ନବଜାତ ବଛାକୁ ଦୁଧ ଦେଇ ରକ୍ଷା କରି ପୋଷେ ଯେପରି, ସେପରି ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 18

मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता । भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ସତ୍ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତାରେ ଯୁକ୍ତ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ତୁତି ସମାପ୍ତ କଲେ, ଭକ୍ତ-ସେବକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 19

श्रीभगवानुवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक । तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ହେ ରାଜପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ! ତୁମ ହୃଦୟର ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସେହିଟିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଦାନ କରିବି।

Verse 20

नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्‍नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥

ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ହେ ଧ୍ରୁବ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧ୍ରୁବଲୋକ (ଧ୍ରୁବକ୍ଷିତି) ପ୍ରଦାନ କରିବି, ଯାହା କଳ୍ପାନ୍ତ ପ୍ରଳୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳ ରହିବ। ସେଠାରେ ଗ୍ରହ, ଋକ୍ଷ, ତାରା ଓ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କର ଚକ୍ର ସ୍ଥାପିତ; ଆକାଶର ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିମଣ୍ଡଳ ଧାନ କୁଟିବା ପାଇଁ ବଳଦ ମେଢ଼ିଆକୁ ଘେରି ଘୁରେ ଯେପରି, ସେପରି ତାହାକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ଧର୍ମ, ଅଗ୍ନି, କଶ୍ୟପ, ଶୁକ୍ର ଆଦି ମୁନିମାନେ ବସୁଥିବା ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦକ୍ଷିଣେ (ଡାହାଣେ) ରଖି ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 21

नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्‍नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥

ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ହେ ଧ୍ରୁବ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧ୍ରୁବଲୋକ (ଧ୍ରୁବକ୍ଷିତି) ପ୍ରଦାନ କରିବି, ଯାହା କଳ୍ପାନ୍ତ ପ୍ରଳୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳ ରହିବ। ସେଠାରେ ଗ୍ରହ, ଋକ୍ଷ, ତାରା ଓ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କର ଚକ୍ର ସ୍ଥାପିତ; ଆକାଶର ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିମଣ୍ଡଳ ଧାନ କୁଟିବା ପାଇଁ ବଳଦ ମେଢ଼ିଆକୁ ଘେରି ଘୁରେ ଯେପରି, ସେପରି ତାହାକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ଧର୍ମ, ଅଗ୍ନି, କଶ୍ୟପ, ଶୁକ୍ର ଆଦି ମୁନିମାନେ ବସୁଥିବା ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦକ୍ଷିଣେ (ଡାହାଣେ) ରଖି ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 22

प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रय: । षट्-त्रिंशद्वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रिय: ॥ २२ ॥

ତୁମ ପିତା ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଗଲେ, ତୁମେ ଧର୍ମାଶ୍ରୟ ହୋଇ ଛତ୍ତିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଅବିରତ ଶାସନ କରିବ। ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଳ ଆଜି ପରି ଅକ୍ଷୟ ରହିବ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିବ ନାହିଁ।

Verse 23

त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मना: । अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥

ଭବିଷ୍ୟତରେ ତୁମ ଭାଇ ଉତ୍ତମ ବନରେ ମୃଗୟାକୁ ଯିବ; ଶିକାରରେ ମନ ଲଗାଇଥିବାବେଳେ ସେ ନିହତ ହେବ। ପୁତ୍ରମୃତ୍ୟୁରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ତୁମ ସତ୍ମାତା ସୁରୁଚି ତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ବନକୁ ଯିବ, କିନ୍ତୁ ଦାବାଗ୍ନି ତାକୁ ଗ୍ରସିବ।

Verse 24

इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञै: पुष्कलदक्षिणै: । भुक्त्वा चेहाशिष: सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥

ମୁଁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ହୃଦୟ। ତୁମେ ପୁଷ୍କଳ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଅନେକ ମହାଯଜ୍ଞ କରି ମୋତେ ପୂଜିବ। ଏଭଳି ଏହି ଜୀବନରେ ସତ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦର ସୁଖ ଭୋଗ କରି, ଅନ୍ତକାଳେ ମୋତେ ସ୍ମରିବ।

Verse 25

ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टाद‍ृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गत: ॥ २५ ॥

ତାପରେ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ ମୋର ଧାମକୁ ଯିବ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିବାସୀମାନେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ସେ ଧାମ ସପ୍ତଋଷିଙ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ଅଛି; ସେଠାକୁ ଯାଇଲେ ପୁଣି ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତକୁ ଫେରିବା ନାହିଁ।

Verse 26

मैत्रेय उवाच इत्यर्चित: स भगवानतिदिश्यात्मन: पदम् । बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद्गरुडध्वज: ॥ २६ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବେ ବାଳକ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଧାମ ଦାନ କରି, ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ରୁବ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।

Verse 27

सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णो: पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସେବାରେ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପଜ ଫଳ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 28

विदुर उवाच सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरे- र्मायाविनस्तच्चरणार्चनार्जितम् । लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥

ବିଦୁର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ହରିଙ୍କ ପରମ ପଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ତାହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିରେ, ତାଙ୍କ ଚରଣାର୍ଚ୍ଚନାରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ। ଧ୍ରୁବ ଏକ ଜନ୍ମରେ ତାହା ପାଇ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ କାହିଁକି ଅତୃପ୍ତ ରହିଲେ?

Verse 29

मैत्रेय उवाच मातु: सपत्‍न्या वाग्बाणैर्हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସତ୍ମାତାଙ୍କ କଠୋର ବାକ୍ୟବାଣରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ହୃଦୟ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ମୁକ୍ତିପତିଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ମାଗିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷେ ଭଗବାନ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ମନର ଭୌତିକ ଯାଚନା ପାଇଁ ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।

Verse 30

ध्रुव उवाच समाधिना नैकभवेन यत्पदं विदु: सनन्दादय ऊर्ध्वरेतस: । मासैरहं षड्‌भिरमुष्य पादयो- श्छायामुपेत्यापगत: पृथङ्‍मति: ॥ ३० ॥

ଧ୍ରୁବ ମନେ କହିଲେ—ସମାଧିସ୍ଥ ସନନ୍ଦନାଦି ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ଯାହାଙ୍କ ପଦାଶ୍ରୟ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ପଦପଦ୍ମର ଛାୟାକୁ ମୁଁ ଛଅ ମାସରେ ପହଞ୍ଚିଲି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ମତି ରଖିବାରୁ ମୋ ସ୍ଥାନରୁ ଖସିଗଲି।

Verse 31

अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद: पादमूलं गत्वायाचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥

ଆହୋ! ମୋ ପରି ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟବାନଙ୍କ ଏହି ଅନାତ୍ମ୍ୟକୁ ଦେଖ। ଯେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଶୃଙ୍ଖଳା କାଟିଦିଅନ୍ତି, ସେହି ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦମୂଳକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୂର୍ଖତାରେ ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁ ମାଗିଲି।

Verse 32

मतिर्विदूषिता देवै: पतद्‌भिरसहिष्णुभि: । यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तम: ॥ ३२ ॥

ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ ଥିବା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ନିମ୍ନକୁ ପତିତ ହେବାକୁ ପଡେ; ତେଣୁ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମୋର ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତିକୁ ସେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ସହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେଇ ଅସହିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେ ମୋର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ନାରଦମୁନିଙ୍କ ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ-ବରକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିଲି ନାହିଁ।

Verse 33

दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नद‍ृक् । तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥

ମୁଁ ଦୈବୀ ମାୟାର ଆଶ୍ରୟରେ ଥିଲି; ପ୍ରକୃତ ତଥ୍ୟ ନଜାଣି ଯେନେ ତାହାର କୋଳରେ ଶୋଇଥିଲି। ଦ୍ୱୈତ ଦୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମରେ ମୁଁ ଭାଇକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବିଲି ଏବଂ ‘ସେମାନେ ମୋର ଶତ୍ରୁ’ ବୋଲି ମିଥ୍ୟା ଭାବନାରେ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ପାଇଲି।

Verse 34

मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जित: ॥ ३४ ॥

ମୁଁ ଯାହା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲି ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ—ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ପରି। ତପସ୍ୟାରେ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଦୁଷ୍କର ସେଇ ଜଗଦାତ୍ମା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ମଧ୍ୟ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇପାରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମିଳି ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ପୁଣି ସେଇ ଭବକୁ ହିଁ ମାଗିଲି।

Verse 35

वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितो बत । ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधन: ॥ ३५ ॥

ମୋର ମୂଢତା ଓ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ହେତୁ, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦାସ୍ୟସେବା ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନାମ, ଯଶ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ହିଁ ମାଗିଲି। ମୋ ଅବସ୍ଥା ସେଇ ଗରିବ ଲୋକ ପରି, ଯେ ମହା ସମ୍ରାଟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରେ ଛିଲା ଚାଉଳର କିଛି ଭାଙ୍ଗା ଦାଣା ମାତ୍ର ମାଗେ।

Verse 36

मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयोरजोजुषस्तात भवाद‍ृशा जना: । वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनोयद‍ृच्छया लब्धमन:समृद्धय: ॥ ३६ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ ବିଦୁର! ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ତୁମ ପରି ଲୋକେ, ତାଙ୍କ ଚରଣମଧୁରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣସେବାରେ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ଜୀବନର ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ତୃପ୍ତ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଭୌତିକ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 37

आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । राजा न श्रद्दधे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥

ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ଫେରିଆସୁଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ଯେନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ଜୀବନ ମିଳିଲା, ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ନିଜକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଭାଗା ଭାବି—ମୋ ପାଇଁ ଏମିତି ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ କେମିତି? ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କଲେ।

Verse 38

श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर्हर्षवेगेन धर्षित: । वार्ताहर्तुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥

ଦୂତର କଥାକୁ ସେ ଯଦିଓ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ବଚନରେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲା। ଏହି ଶୁଭବାର୍ତ୍ତାରେ ହର୍ଷାବେଗରେ ଭରି, ସେ ଦୂତକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ହାର ଦାନ କଲେ।

Verse 39

सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥

ତାପରେ ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ସହିତ ନେଲେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୁଳବୃଦ୍ଧ, ଅଧିକାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ନିକଟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ। ଶଙ୍ଖ-ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ, ବେଣୁ ସ୍ୱର ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ରର ମଙ୍ଗଳଘୋଷ ସହ, ପୁତ୍ରଦର୍ଶନ ଉତ୍ସୁକତାରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ନଗରରୁ ବାହାରିଲେ।

Verse 40

सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥

ତାପରେ ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ସହିତ ନେଲେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୁଳବୃଦ୍ଧ, ଅଧିକାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ନିକଟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ। ଶଙ୍ଖ-ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ, ବେଣୁ ସ୍ୱର ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ରର ମଙ୍ଗଳଘୋଷ ସହ, ପୁତ୍ରଦର୍ଶନ ଉତ୍ସୁକତାରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ନଗରରୁ ବାହାରିଲେ।

Verse 41

सुनीति: सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्‍मभूषिते । आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ॥ ४१ ॥

ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ—ସୁନୀତି ଓ ସୁରୁଚି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ପାଲଙ୍କିରେ ଆରୋହଣ କରି, ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତମଙ୍କ ସହିତ ସେହି ଯାତ୍ରାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।

Verse 42

तं द‍ृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्‌घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥

ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ନିକଟସ୍ଥ ଉପବନ ଦିଗକୁ ଦ୍ରୁତ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ଦୀର୍ଘଦିନର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରେମବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ସେ ଆଗକୁ ଯାଇ, ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଧ୍ରୁବ ଆଉ ପୂର୍ବପରି ନୁହେଁ; ଭଗବାନ ବିଷ୍ୱକ୍ଷେଣଙ୍କ କମଳଚରଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପବନ୍ଧନ ନଶି ଯାଇ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲେ।

Verse 43

तं द‍ृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्‌घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥

ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ପ୍ରେମବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ରଥରୁ ଅବତରି ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ଯାଇ, ଦୀର୍ଘ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଧ୍ରୁବ ଆଉ ପୂର୍ବପରି ନୁହେଁ; ଭଗବାନ ବିଷ୍ୱକ୍ଷେଣଙ୍କ କମଳଚରଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପବନ୍ଧନ ନଶି ଯାଇ ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲେ।

Verse 44

अथाजिघ्रन्मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभि: । स्‍नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथ: ॥ ४४ ॥

ତାପରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନରେ ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ଦୀର୍ଘଦିନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା। ସେହିପାଇଁ ସେ ବାରମ୍ବାର ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଘ୍ରାଣ କଲେ ଏବଂ ନୟନରୁ ବହୁଥିବା ଅତି ଶୀତଳ ଅଶ୍ରୁଧାରାରେ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।

Verse 45

अभिवन्द्य पितु: पादावाशीर्भिश्चाभिमन्त्रित: । ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृत: सज्जनाग्रणी: ॥ ४५ ॥

ତାପରେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ପିତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ପରେ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନିଜ ଦୁଇ ମାତାଙ୍କ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କଲେ।

Verse 46

सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् । परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥

ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ନିର୍ଦୋଷ ଶିଶୁଟି ସୁରୁଚିଙ୍କ ପାଦରେ ନମି ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଖି, ସୁରୁଚି ତୁରନ୍ତ ତାକୁ ଉଠାଇ ଦୁଇ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଭାବାବେଗର ଅଶ୍ରୁରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ—“ବତ୍ସ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ ଜୀବ!”

Verse 47

यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरि: । तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥

ମୈତ୍ରୀ ଆଦି ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ସ୍ୱଭାବତଃ ନମନ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଜଳ ଆପେଆପେ ନିମ୍ନଦିଗକୁ ବହେ।

Verse 48

उत्तमश्च ध्रुवश्चोभावन्योन्यं प्रेमविह्वलौ । अङ्गसङ्गादुत्पुलकावस्रौघं मुहुरूहतु: ॥ ४८ ॥

ଉତ୍ତମ ଓ ଧ୍ରୁବ—ଦୁଇ ଭାଇ—ପରସ୍ପର ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାମାତ୍ରେ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଅଶ୍ରୁଧାରା ବହାଇଲେ।

Verse 49

सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ४९ ॥

ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ସତ୍ୟ ଜନନୀ ସୁନୀତି, ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଶୋକ ଭୁଲିଗଲେ।

Verse 50

पय: स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजै: सलिलै: शिवै: । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहु: ॥ ५० ॥

ହେ ବିଦୁର, ମହାବୀରଙ୍କ ଜନନୀ ସୁନୀତିଙ୍କ ସ୍ତନରୁ ଦୁଧ ଓ ନେତ୍ରରୁ ଶୁଭ ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା। ସେଇ ଦୁଇ ଧାରାରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ପୁନଃପୁନଃ ସିକ୍ତ ହେଲା—ଏହା ମହାମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 51

तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्टय‍ा ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुव: ॥ ५१ ॥

ରାଜମହଳର ଲୋକେ ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ: ‘ରାଣୀମାତା, ଧନ୍ୟ ଆପଣ! ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖନାଶକ। ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ହରାଇଥିଲା, ଏବେ ପୁନଃ ମିଳିଲା; ଦେଖାଯାଉଛି ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କଷ୍ଟର ଅନ୍ତ କରିବେ।’

Verse 52

अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान्‌प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्यु: सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥

ଦେବୀ, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ହରଣକାରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଛ; ଯାହାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଧୀରଜନ ଦୁର୍ଜୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରି ଜନ୍ମ–ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି—ଏହି ସିଦ୍ଧି ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 53

लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृप: । आरोप्य करिणीं हृष्ट: स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥

ଏଭଳି ଲୋକମାନଙ୍କ ସ୍ନେହଭରା ପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ରୁବ ନିଜ ଭାଇ ସହିତ ଥିଲେ। ରାଜା ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଦୁହେଁକୁ ହାତିଣୀର ପିଠିରେ ବସାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟରେ ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 54

तत्र तत्रोपसंक्लृप्तैर्लसन्मकरतोरणै: । सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतैश्च तद्विधै: ॥ ५४ ॥

ନଗର ସାରା ଠାରେ ଠାରେ ଚମକୁଥିବା ମକର-ଆକୃତି ତୋରଣ ସଜାଯାଇଥିଲା; ଗୁଛ ସହିତ କଦଳୀ ଷ୍ଟମ୍ଭ ଏବଂ ପତ୍ର-ଶାଖା ସହିତ ସୁପାରି ଗଛ ମଧ୍ୟ ଏଠି-ସେଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

Verse 55

चूतपल्लववास:स्रङ्‍मुक्तादामविलम्बिभि: । उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भै: सदीपकै: ॥ ५५ ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ଜଳଭରା କୁମ୍ଭ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦୀପ ରଖାଯାଇଥିଲା; ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ବସ୍ତ୍ର, ପୁଷ୍ପମାଳା, ମୁକ୍ତାଦାମ ଏବଂ ଝୁଲୁଥିବା ଆମ ପଲ୍ଲବରେ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା।

Verse 56

प्राकारैर्गोपुरागारै: शातकुम्भपरिच्छदै: । सर्वतोऽलड़्क़ृतं श्रीमद्विमानशिखरद्युभि: ॥ ५६ ॥

ରାଜଧାନୀର ପ୍ରାକାର, ଗୋପୁର ଓ ଭବନଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା; ଏହି ଅବସରରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁଦିଗରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହେଲା। ନଗର-ଭବନର ଶିଖର ଏବଂ ଉପରେ ଭାସୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ବିମାନର ଶିଖର ମଧ୍ୟ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା।

Verse 57

मृष्टचत्वररथ्याट्टमार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतै: पुष्पफलैस्तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥

ନଗରର ଚତ୍ୱର, ଗଲି, ରାସ୍ତା ଓ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳର ଉଚ୍ଚ ଆସନସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ପରିଷ୍କାର କରି ଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଛିଟାଗଲା; ଲାଜା, ଅକ୍ଷତ, ପୁଷ୍ପ-ଫଳ, ଚାଉଳ ଓ ନାନା ମଙ୍ଗଳ ବଳି ସର୍ବତ୍ର ଛିଟାଯାଇଲା।

Verse 58

ध्रुवाय पथि द‍ृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । श‍ृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥

ପଥରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି ସହରର ଗୃହିଣୀମାନେ ତତ୍ରତତ୍ର ମାତୃସ୍ନେହରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଧଳା ସୋରିଷ, ଯବ, ଦହି, ଜଳ, ଦୂର୍ବା, ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଛିଟାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣୁଥିବା ଧ୍ରୁବ ପିତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 59

ध्रुवाय पथि द‍ृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । श‍ृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥

ପଥରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି ସହରର ଗୃହିଣୀମାନେ ତତ୍ରତତ୍ର ମାତୃସ୍ନେହରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଧଳା ସୋରିଷ, ଯବ, ଦହି, ଜଳ, ଦୂର୍ବା, ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଛିଟାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣୁଥିବା ଧ୍ରୁବ ପିତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 60

महामणिव्रातमये स तस्मिन्भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद्दिवि देववत् ॥ ६० ॥

ତାପରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଅମୂଲ୍ୟ ମଣିର ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭବନରେ ବସବାସ କଲେ। ସ୍ନେହମୟ ପିତା ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଲାଳନ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଦେବଲୋକର ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ସେଠାରେ ରହିଲେ।

Verse 61

पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्‍मपरिच्छदा: । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्‍मा उपस्करा: ॥ ६१ ॥

ସେଇ ପ୍ରାସାଦରେ ଶୟ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଦୁଧର ଫେନ ପରି ଧଳା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ ଥିଲା। ଖଟଗୁଡ଼ିକ ଦାନ୍ତରେ ତିଆରି ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା; ଆସନ, ପୀଠ, ବେଞ୍ଚ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପସ୍କର ସବୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଥିଲା।

Verse 62

यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुता: ॥ ६२ ॥

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଫଟିକ ଓ ମହାମରକତର ଦେଵାଳୀରେ ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନଖୋଦା କାମ ଥିଲା, ଏବଂ ହାତରେ ମଣିଦୀପ ଧରିଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ-ପ୍ରତିମାମାନେ ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲେ—ସେ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।

Verse 63

उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: ॥ ६३ ॥

ରାଜନିବାସର ଚାରିପାଖେ ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା; ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରୁ ଆଣା ନାନା ପ୍ରକାର ଅମରବୃକ୍ଷ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ କୁଜୁଥିବା ପକ୍ଷୀ-ଯୁଗଳ ଓ ମଧୁରେ ମତ୍ତ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ ମଧୁର ଥିଲା।

Verse 64

वाप्यो वैदूर्यसोपाना: पद्मोत्पलकुमुद्वती: । हंसकारण्डवकुलैर्जुष्टाश्चक्राह्वसारसै: ॥ ६४ ॥

ସେଠାରେ ବୈଦୂର୍ୟମଣିର ସୋପାନ ଥିବା ପୋଖରୀମାନେ ଥିଲେ; ସେମାନେ ପଦ୍ମ, ଉତ୍ପଳ, କୁମୁଦ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ସେହି ସରୋବରରେ ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ଚକ୍ରବାକ, ସାରସ ଇତ୍ୟାଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।

Verse 65

उत्तानपादो राजर्षि: प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥

ରାଜର୍ଷି ଉତ୍ତାନପାଦ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଗୌରବମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବକୁ ନିଜେ ଦେଖି, ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଗଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 66

वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुव: पतिम् ॥ ६६ ॥

ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ରାଜ୍ୟଭାର ନେବାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ପରିପକ୍ୱ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସମ୍ମତ ଏବଂ ପ୍ରଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ, ସେତେବେଳେ ସେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଏହି ଭୂମିର ସମ୍ରାଟ କଲେ।

Verse 67

आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: । वनं विरक्त: प्रातिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥

ନିଜର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ବିଚାର କରି ଏବଂ ଆତ୍ମହିତ ମନନ କରି, ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ବୈରାଗ୍ୟରେ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।