Adhyaya 29

Verse 1

प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥

ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା ପୁରଞ୍ଜନ ରୂପକକଥାର ତାତ୍ପର୍ୟ ଆମେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରୁନାହୁଁ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସିଦ୍ଧ କବିମାନେ ତାହା ଜାଣନ୍ତି; ଆମେ କର୍ମମୋହିତ ଥିବାରୁ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧରିବା କଠିନ।

Verse 2

नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥

ନାରଦ କହିଲେ— ପୁରଞ୍ଜନ ବୋଲି ଜୀବାତ୍ମାକୁ ବୁଝ; ସେ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଦେହ-ନଗର ଧାରଣ କରେ। ଏକପାଦ, ଦ୍ୱିପାଦ, ତ୍ରିପାଦ, ଚତୁଷ୍ପାଦ, ବହୁପାଦ କିମ୍ବା ଅପାଦ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସଂସାରେ ଭ୍ରମଣ କରେ; ଭୋକ୍ତା-ଭାବରୁ ସେ ‘ପୁରଞ୍ଜନ’ ନାମେ ପରିଚିତ।

Verse 3

योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥

ମୁଁ ଯାହାକୁ ‘ଅବିଜ୍ଞାତ’ ବୋଲି କହିଛି, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ— ଜୀବର ଈଶ୍ୱର ଓ ନିତ୍ୟ ସଖା। ଭୌତିକ ନାମ, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବଦ୍ଧଜୀବ ପାଇଁ ସେ ସଦା ଅଜ୍ଞେୟ।

Verse 4

यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्‍न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्‌घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥

ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୋଗିବାକୁ ଚାହେ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ଦେହମଧ୍ୟରୁ ନବଦ୍ୱାର, ଦୁଇ ହାତ ଓ ଦୁଇ ପାଦ ଥିବା ଦେହକୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏଭଳି ସେ ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଦେବ ଦେହ ପାଏ।

Verse 5

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥

ଏଠାରେ ‘ପ୍ରମଦା’ ବୋଲି ଭୌତିକ ବୁଦ୍ଧି—ଅର୍ଥାତ୍ ଅଜ୍ଞାନ—କୁ ବୁଝ, ଯାହା ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେହି ବୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଦେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଗି ସୁଖଦୁଃଖ ପାଏ; ଏଭଳି ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ।

Verse 6

सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥

ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ପୁରଞ୍ଜନୀଙ୍କ ପୁରୁଷ-ସଖା। ଏମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଜୀବ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ ଓ କର୍ମ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟବୃତ୍ତି ସଖୀ ସମାନ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ସର୍ପ ପରି ପ୍ରାଣ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରବାହରେ ଚାଲେ।

Verse 7

बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥

ଏକାଦଶ ସେବକ, ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ସେ ମନ। ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଦୁହିଁର ନେତା ସେଇ। ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ ହେଉଛି ପାଞ୍ଚାଳ ରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗ ହୁଏ। ସେହି ପାଞ୍ଚାଳ ମଧ୍ୟରେ ନବଦ୍ୱାର ଦେହ-ନଗର ଅଛି।

Verse 8

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥

ଦୁଇ ଆଖି, ଦୁଇ ନାସାଛିଦ୍ର ଓ ଦୁଇ କାନ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗଳ ଦ୍ୱାର। ମୁଖ, ଶିଶ୍ନ ଓ ଗୁଦ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ଦ୍ୱାର। ଏହି ନବଦ୍ୱାର ଦେହରେ ଥିବା ଜୀବ ବାହ୍ୟ ଜଗତରେ କ୍ରିୟା କରି ରୂପ-ରସାଦି ବିଷୟ ଭୋଗ କରେ।

Verse 9

अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥

ଦୁଇ ଆଖି, ଦୁଇ ନାସାଛିଦ୍ର ଓ ମୁଖ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱାର ସାମ୍ନାରେ। ଡାହାଣ କାନ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର, ବାମ କାନ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ତଳେ ଥିବା ଦୁଇ ଦ୍ୱାର ଗୁଦ ଓ ଶିଶ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 10

खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥

ଖଦ୍ୟୋତା ଓ ଆବିର୍ମୁଖୀ ନାମକ ଦୁଇ ଦ୍ୱାର—ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ପାଖାପାଖି ଥିବା ଦୁଇ ଆଖି। ‘ବିଭ୍ରାଜିତ’ ନାମକ ନଗର ହେଉଛି ରୂପ (ଦୃଶ୍ୟ)। ଏଭଳି ଚକ୍ଷୁଷେଶ୍ୱର ସଦା ନାନା ରୂପ ଦେଖେ।

Verse 11

नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥

ନଲିନୀ ଓ ନାଲିନୀ ନାମର ଦୁଇ ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଦୁଇ ନାସାଛିଦ୍ର, ଏବଂ ସୌରଭ ନାମକ ନଗରୀ ହେଉଛି ସୁଗନ୍ଧ। ଅବଧୂତ ନାମକ ସହଚର ହେଉଛି ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ। ମୁଖ୍ୟା ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ମୁଖ, ବିପଣ ହେଉଛି ବାକ୍‌ଶକ୍ତି, ଏବଂ ରସବିଦ୍ରସ ହେଉଛି ରସଜ୍ଞ—ସ୍ୱାଦେନ୍ଦ୍ରିୟ।

Verse 12

आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥

ଆପଣ ନାମକ ନଗରୀ ଜିହ୍ୱାର ବାକ୍‌ବ୍ୟବହାରକୁ ସୂଚାଏ, ଏବଂ ବହୂଦନ ହେଉଛି ନାନାପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ। ଦକ୍ଷିଣ କାନ ପିତୃହୂ ଦ୍ୱାର, ଓ ବାମ କାନ ଦେବହୂ ଦ୍ୱାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 13

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्‌व्रजेत् ॥ १३ ॥

ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରୁଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ‘ପଞ୍ଚାଳ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଦୁଇ କାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଶ୍ରୁତି ଧାରଣ କରି ନାନା ଜ୍ଞାନ ପାଏ; ସେହି ଶ୍ରବଣବଳରେ କେହି ପିତୃୟାନରେ ପିତୃଲୋକକୁ, କେହି ଦେବୟାନରେ ଦେବଲୋକକୁ ଗମନ କରେ।

Verse 14

आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥

ଆସୁରୀ ନାମକ ଅଧୋଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ; ତାହା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାମକ ନାମକ ନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚାଯାଏ, ଯାହା ମୈଥୁନ ପାଇଁ ଏବଂ ମୂଢ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଉପସ୍ଥ—ପ୍ରଜନନଶକ୍ତି—ଦୁର୍ମଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଗୁଦକୁ ନିରୃତି କୁହନ୍ତି।

Verse 15

वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे श‍ृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥

ପୁରଞ୍ଜନ ବୈଶସକୁ ଯାଏ ବୋଲି କୁହାଗଲେ ତାହାର ଅର୍ଥ ନରକଗମନ—ପାୟୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଲୁବ୍ଧକ ହେଉଛି ପାୟୁର କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଥିବା ଦୁଇ ଅନ୍ଧ ସହଚର ହେଉଛନ୍ତି ହାତ ଓ ପାଦ। ହାତ-ପାଦର ସାହାଯ୍ୟରେ ଜୀବ ସମସ୍ତ କାମ କରେ ଏବଂ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଗମନ କରେ।

Verse 16

अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥

‘ଅନ୍ତଃପୁର’ ବୋଲି ହୃଦୟକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ‘ବିଷୂଚୀ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ବତ୍ର ଯାଉଥିବା ମନ। ସେହି ମନରେ ଜୀବ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଦ୍ୱାରା କେବେ ମୋହ, କେବେ ପ୍ରସନ୍ନତା, କେବେ ହର୍ଷ ପାଏ।

Verse 17

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥

ଦୂଷିତ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବ ଯେପରି ଯେପରି ବିକୃତ ହୁଏ କିମ୍ବା କର୍ମ କରେ, ସେପରି ସେ ଉପଦ୍ରଷ୍ଟା-ଆତ୍ମା ପରି ହୋଇ ବୁଦ୍ଧିର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ମାତ୍ର ଅନୁକରଣ କରେ। ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବୁଦ୍ଧି ନାନା ପରିସ୍ଥିତି ଗଢ଼େ।

Verse 18

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ମୁଁ ଯାହାକୁ ‘ରଥ’ କହିଥିଲି, ସେଟି ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଦେହ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାକୁ ଟାଣୁଥିବା ଅଶ୍ୱ। ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ କାଳର ବେଗରେ ସେମାନେ ଅବରୋଧ ବିନା ଦୌଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପ୍ରଗତି ନାହିଁ। ପୁଣ୍ୟ–ପାପ ଦୁଇ ଚକ୍ର; ତ୍ରିଗୁଣ ଧ୍ୱଜ; ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ବନ୍ଧନ; ମନ ରଶ୍ମି, ବୁଦ୍ଧି ସାରଥି। ହୃଦୟ ଆସନ, ସୁଖ–ଦୁଃଖାଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଗଠିର ସ୍ଥାନ। ସାତ ଧାତୁ ଆବରଣ; ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା; ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସେନା। ବିଷୟାସକ୍ତ ଜୀବ ରଥସ୍ଥ ହୋଇ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି ମିଥ୍ୟା କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଦୌଡ଼େ।

Verse 19

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ମୁଁ ଯାହାକୁ ‘ରଥ’ କହିଥିଲି, ସେଟି ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଦେହ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାକୁ ଟାଣୁଥିବା ଅଶ୍ୱ। ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ କାଳର ବେଗରେ ସେମାନେ ଅବରୋଧ ବିନା ଦୌଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପ୍ରଗତି ନାହିଁ। ପୁଣ୍ୟ–ପାପ ଦୁଇ ଚକ୍ର; ତ୍ରିଗୁଣ ଧ୍ୱଜ; ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ବନ୍ଧନ; ମନ ରଶ୍ମି, ବୁଦ୍ଧି ସାରଥି। ହୃଦୟ ଆସନ, ସୁଖ–ଦୁଃଖାଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଗଠିର ସ୍ଥାନ। ସାତ ଧାତୁ ଆବରଣ; ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା; ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସେନା। ବିଷୟାସକ୍ତ ଜୀବ ରଥସ୍ଥ ହୋଇ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି ମିଥ୍ୟା କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଦୌଡ଼େ।

Verse 20

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ମୁଁ ଯାହାକୁ ‘ରଥ’ କହିଥିଲି, ସେଟି ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଦେହ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାକୁ ଟାଣୁଥିବା ଅଶ୍ୱ। ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ କାଳର ବେଗରେ ସେମାନେ ଅବରୋଧ ବିନା ଦୌଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପ୍ରଗତି ନାହିଁ। ପୁଣ୍ୟ–ପାପ ଦୁଇ ଚକ୍ର; ତ୍ରିଗୁଣ ଧ୍ୱଜ; ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ବନ୍ଧନ; ମନ ରଶ୍ମି, ବୁଦ୍ଧି ସାରଥି। ହୃଦୟ ଆସନ, ସୁଖ–ଦୁଃଖାଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଗଠିର ସ୍ଥାନ। ସାତ ଧାତୁ ଆବରଣ; ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା; ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସେନା। ବିଷୟାସକ୍ତ ଜୀବ ରଥସ୍ଥ ହୋଇ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି ମିଥ୍ୟା କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଦୌଡ଼େ।

Verse 21

संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥

ପୂର୍ବେ ଯାହାକୁ ଚଣ୍ଡବେଗ କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେଇ ପ୍ରବଳ କାଳ ଦିନ-ରାତି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ତାହାର ଦିନ ‘ଗନ୍ଧର୍ବ’ ଏବଂ ରାତି ‘ଗନ୍ଧର୍ବୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହି ୩୬୦ ପରିକ୍ରମାରେ ଦେହର ଆୟୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଏ।

Verse 22

कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥

‘କାଳକନ୍ୟା’ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ସେଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜରା (ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା); ଲୋକ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯବନେଶ୍ୱର—ମୃତ୍ୟୁ—କ୍ଷୟ ପାଇଁ ଜରାକୁ ନିଜ ଭଗିନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 23

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

ଆଧି ଓ ବ୍ୟାଧି ହେଉଛନ୍ତି ତାହାର ଯବନ-ଚର ସେନା; ଭୂତୋପସର୍ଗ ଓ ଆସୁରୀ ବାଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ‘ପ୍ରଜ୍ୱାର’ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱରର ସୂଚକ। ଏଭଳି ଦୈବ, ଭୂତ ଓ ଆତ୍ମ (ନିଜ ଦେହ-ମନ) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବହୁବିଧ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇ, ତମସାବୃତ ଦେହୀ ଏହି ଦେହରେ ଶତବର୍ଷ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ। ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନୋଧର୍ମକୁ ଆତ୍ମାରେ ଅଧ୍ୟାସ କରି, କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାରରେ କର୍ମ କରି ପଡ଼ି ରହେ।

Verse 24

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

ଏଭଳି ଦୈବ, ଭୂତ ଓ ଆତ୍ମ (ନିଜ ଦେହ-ମନ) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବହୁବିଧ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇ, ତମସାବୃତ ଦେହୀ ଏହି ଦେହରେ ଶତବର୍ଷ କ୍ଲେଶ ଭୋଗେ।

Verse 25

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନୋଧର୍ମକୁ ଆତ୍ମାରେ ଅଧ୍ୟାସ କରି, କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଏହି ଭାବରେ କର୍ମ କରି ପଡ଼ି ରହେ।

Verse 26

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଜାଣି ପରମଗୁରୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭୁଲିଲେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ଗୁଣାଭିମାନରେ ବଶ ହୋଇ କର୍ମ କରେ ଏବଂ କର୍ମାନୁସାରେ ଶୁକ୍ଳ, କୃଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଲୋହିତ ଦେହ ପାଏ।

Verse 27

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

ଗୁଣାଭିମାନୀ ଜୀବ ସେତେବେଳେ ବଶ ହୋଇ କର୍ମ କରେ; ତେଣୁ କର୍ମାନୁସାରେ ଶୁକ୍ଳ, କୃଷ୍ଣ, ଲୋହିତ ଇତ୍ୟାଦି ନାନା ଦେହରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ପ୍ରକୃତିଗୁଣରେ ନାନା ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 28

शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्‍वचित् ॥ २८ ॥

ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରୁ କେବେ କେବେ ପ୍ରକାଶମୟ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ରଜୋଗୁଣରୁ କ୍ରିୟାଶ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖଫଳ ମିଳେ; ତମୋଗୁଣରୁ ଅନ୍ଧକାର, ଶୋକ ଓ ତୀବ୍ର କ୍ଲେଶ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 29

क्‍वचित्पुमान् क्‍वचिच्च स्त्री क्‍वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥

ତମୋଗୁଣରେ ଢାକା ବୁଦ୍ଧିଥିବା ଜୀବ କେବେ ପୁରୁଷ, କେବେ ସ୍ତ୍ରୀ, କେବେ ନପୁଂସକ; କେବେ ଦେବ, କେବେ ମନୁଷ୍ୟ, କେବେ ପକ୍ଷୀ-ପଶୁ ହୁଏ। ଏଭଳି କର୍ମ-ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ସେ ସଂସାରେ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 30

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଦୀନ କୁକୁର ଯେପରି ଘରେ ଘରେ ଘୁରି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ କେବେ ଦଣ୍ଡ, କେବେ ଅଳ୍ପ ଅନ୍ନ ପାଏ, ସେପରି କାମନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବ ନାନା ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରି—କେବେ ଉପରେ, କେବେ ତଳେ, କେବେ ମଧ୍ୟଲୋକରେ—ନିୟତିଅନୁସାରେ ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ ଫଳ ଭୋଗେ।

Verse 31

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

ଯେପରି ଭୁଖରେ ପୀଡିତ ଦୀନ କୁକୁର ଘରେ ଘରେ ଘୁରି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ କେବେ ଦଣ୍ଡ ପାଏ, କେବେ ଅଳ୍ପ ଅନ୍ନ ପାଏ, ସେପରି ଜୀବ ଅନେକ କାମନାର ପ୍ରଭାବରେ ଦୈବାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରେ—କେବେ ଉଚ୍ଚ, କେବେ ନୀଚ; କେବେ ସ୍ୱର୍ଗ, କେବେ ନରକ, କେବେ ମଧ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଫଳ ଭୋଗ କରେ।

Verse 32

दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥

ଦୈବ, ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଓ ଦେହ-ମନ ହେତୁ ଦୁଃଖକୁ ନିବାରିବା ପାଇଁ ଜୀବ ନାନା ପ୍ରତିକାର କରେ; ତଥାପି ପ୍ରକୃତିର ନିୟମରେ ବଦ୍ଧ ଥିବାରୁ, ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 33

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥

ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡରେ ଭାରୀ ଭାର ବୋହି ଅତିଭାର ଲାଗିଲେ ମୁଣ୍ଡରୁ କାନ୍ଧକୁ ସରାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କେବଳ ଭାରକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ସରାଏ; ଭାର ନିଜେ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 34

नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ! କର୍ମର ଫଳକୁ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଏକ କର୍ମ ଗଢ଼ି, ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣଚେତନା-ବିହୀନ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିବାରଣ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ; କାରଣ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଆବୃତ। ଯେପରି ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନକୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ହଟାଇହେବ ନାହିଁ—ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମାତ୍ର ହଟେ। ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଅଜ୍ଞାନ-ମୋହର ସ୍ୱପ୍ନ; କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ଜାଗିଲେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି।

Verse 35

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥

ବସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର-ଭ୍ରମ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିଚରେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ବାଘ କିମ୍ବା ସାପ ଦେଖି ଆମେ ଦୁଃଖ ପାଉ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ନ ବାଘ ଅଛି ନ ସାପ; ସୂକ୍ଷ୍ମ କଳ୍ପନାରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ଛଡ଼ା ତାହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 36

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

ଜୀବର ସତ୍ୟ ହିତ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ସଂସାର ପରମ୍ପରାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା। ତାହାର ଉପାୟ—ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣରେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଶରଣାଗତି; ବାସୁଦେବ ଭଗବାନରେ ସ୍ଥିର ଭକ୍ତିଯୋଗ ହିଁ ସତ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଜନାଏ।

Verse 37

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

ବାସୁଦେବ ଭଗବାନରେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିଯୋଗ ହିଁ ସମ୍ୟକ୍ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଜନାଏ; ତାହା ବିନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି କିମ୍ବା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ପ୍ରକାଶ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 38

सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥

ହେ ରାଜର୍ଷି! ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନିତ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ କଥାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସଦା ଶୁଣେ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 39

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗବତ ଭକ୍ତ—ନିର୍ମଳ ଆଶୟର ସାଧୁମାନେ—ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣକଥାର କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଶ୍ରବଣରେ ଉତ୍ସୁକ ଚିତ୍ତ ରଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ମଧୁର ପ୍ରଭୁଚରିତ୍ରର ଅମୃତ-ଧାରା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ଚାରିଦିଗେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଯେମାନେ ତାହାକୁ ଅତୃପ୍ତ ହୋଇ ଗାଢ଼ କାନରେ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା, ଭୟ, ଶୋକ ଓ ମୋହ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ।

Verse 40

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

ସେଠାରେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ମଧୁର ପ୍ରଭୁଚରିତ୍ରର ଅମୃତ-ଧାରା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ଚାରିଦିଗେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ହେ ନୃପ! ଯେମାନେ ତାହାକୁ ଅତୃପ୍ତ ହୋଇ ଗାଢ଼ କାନରେ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା, ଭୟ, ଶୋକ ଓ ମୋହ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ।

Verse 41

एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥

କ୍ଷୁଧା‑ତୃଷ୍ଣା ଆଦି ଦେହଜ ଆବଶ୍ୟକତାରେ ଜୀବ ସଦା ଉପଦ୍ରୁତ; ତେଣୁ ସେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଅମୃତମୟ କଥା‑ନିଧିରେ ରତି କରେନାହିଁ।

Verse 42

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ପତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଗିରୀଶ ଭଗବାନ ଶିବ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାଧ୍ୟକ୍ଷ, ସନକ‑ସନାତନ ଆଦି ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ; ଏବଂ ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ମୁଁ (ନାରଦ) — ଆମେ ସମସ୍ତେ ବେଦବାଣୀର ପ୍ରମାଣିକ ବକ୍ତା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ତପ, ବିଦ୍ୟା ଓ ସମାଧିରେ ବଳବାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।

Verse 43

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ପତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଗିରୀଶ ଭଗବାନ ଶିବ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାଧ୍ୟକ୍ଷ, ସନକ‑ସନାତନ ଆଦି ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ; ଏବଂ ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ମୁଁ (ନାରଦ) — ଆମେ ସମସ୍ତେ ବେଦବାଣୀର ପ୍ରମାଣିକ ବକ୍ତା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ତପ, ବିଦ୍ୟା ଓ ସମାଧିରେ ବଳବାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।

Verse 44

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ପତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଗିରୀଶ ଭଗବାନ ଶିବ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାଧ୍ୟକ୍ଷ, ସନକ‑ସନାତନ ଆଦି ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ; ଏବଂ ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ମୁଁ (ନାରଦ) — ଆମେ ସମସ୍ତେ ବେଦବାଣୀର ପ୍ରମାଣିକ ବକ୍ତା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ତପ, ବିଦ୍ୟା ଓ ସମାଧିରେ ବଳବାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।

Verse 45

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥

ଅପାର ଓ ଦୁଷ୍ପାର ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ (ବେଦ) ମଧ୍ୟରେ ଚରଣ କରି, ମନ୍ତ୍ରଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ପରମ ପୁରୁଷ—ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 46

यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥

ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଅହେତୁକ କୃପାରେ କାହାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ଭକ୍ତ ଲୋକିକ କର୍ମ ଓ ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମକାଣ୍ଡର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 47

तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थद‍ृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ବର୍ହିଷ୍ମାନ୍ ରାଜା, ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମକାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଫଳାଶାମୟ କର୍ମକୁ—ଶୁଣିବାକୁ ମଧୁର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ—ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନି; ଏଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନର ଶେଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 48

स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥

ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ହିଁ ସର୍ବସ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦେବ ଜନାର୍ଦନ ବସନ୍ତି ସେ ନିଜ ଘରକୁ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଘର ଖୋଜି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 49

आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्‍न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଦର୍ଭ ଘାସର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରଦ୍ୱାରା ଯେପରି ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ସେପରି ଯଜ୍ଞରେ ବହୁ ପଶୁବଧ କରି ଗର୍ବରେ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛ; କିନ୍ତୁ ପରମ କର୍ମ କ’ଣ ତୁମେ ଜାଣନାହ। ଯେ କର୍ମ ହରିଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରେ ସେଇ ପରମ; ସେଇ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟା ଓ ବୁଦ୍ଧି, ଯାହା କୃଷ୍ଣଚେତନାକୁ ବଢ଼ାଏ।

Verse 50

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥

ଶ୍ରୀହରି ଏହି ଲୋକରେ ଦେହଧାରୀ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ପରମାତ୍ମା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ; ପ୍ରକୃତିର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ପରମ ନିୟନ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେଇ। ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନିଅନ୍ତୁ; ତାହାରେ ମନୁଷ୍ୟର କ୍ଷେମ ଓ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ।

Verse 51

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥

ଯେ ଭକ୍ତିସେବାରେ ନିୟୁକ୍ତ, ତାହାର ଭୌତିକ ସଂସାରରେ ଅଣୁମାତ୍ର ଭୟ ନାହିଁ; କାରଣ ଶ୍ରୀହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମାତ୍ମା ଓ ପରମ ମିତ୍ର। ଏହି ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଯେ ଜାଣେ ସେଇ ପ୍ରକୃତ ବିଦ୍ୱାନ; ସେ ଜଗତଗୁରୁ ହୋଇପାରେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧି ସଦ୍ଗୁରୁ କୃଷ୍ଣଠାରୁ ଅଭିନ୍ନ।

Verse 52

नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥

ନାରଦ ଉବାଚ: ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମୁଁ ଯଥାଯଥ ଦେଇଛି। ଏବେ ସାଧୁଜନମାନେ ସ୍ୱୀକୃତ କରିଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ଓ ଗୋପନୀୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା ନିଶ୍ଚୟପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 53

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ନିଜ ମୃଗୀ ସହିତ ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପବାଟିକାରେ ଘାସ ଚରୁଥିବା ସେଇ ମୃଗକୁ ଖୋଜନ୍ତୁ। ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଭୃଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗାନକୁ ଶୁଣି ମୋହିତ। ସେ ଜାଣେନାହିଁ—ଆଗରେ ମାଂସାହାରୀ ବ୍ୟାଘ୍ର, ପଛରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଧାରୀ ଶିକାରୀ; ତେଣୁ ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିକଟ।

Verse 54

सुमन:समधर्मणां स्‍त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्‌घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ସ୍ତ୍ରୀର ଆଶ୍ରୟ ଆରମ୍ଭରେ ପୁଷ୍ପ ପରି ଆକର୍ଷକ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶକର। ଜୀବ କାମ୍ୟକର୍ମର ବିପାକରୁ ଜନ୍ମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ—ଜିହ୍ୱାରୁ ଉପସ୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଚୟନ କରି, ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନକୁ ସୁଖ ଭାବେ। ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଭୃଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଗୀତ ପରି, ତାହାର କାନକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହିତ କରେ। ସେ ଭୁଲିଯାଏ ଯେ ଆଗରେ କାଳ ଅଛି, ଯେ ଦିନ-ରାତି ଗତିରେ ଆୟୁ ହରେ; ଏବଂ ପଛରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁ-ରୂପ ଶିକାରୀ ଅନ୍ତଃଶରେ ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସୁଛି। ତେଣୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ—ଆପଣ ସବୁଦିଗରୁ ବିପଦରେ।

Verse 55

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ମୃଗର ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତମୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝି, ନିଜ ଅନ୍ତଃଚିତ୍ତକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ; କାନକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଧ୍ୱନିକୁ ମନରେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। କାମମୟ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଓ ତାହାର କଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୁକ୍ତ ହଂସ-ସ୍ୱରୂପ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ କୃପାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନିଅନ୍ତୁ। ଏଭଳି କ୍ରମେ ଭୌତିକ ଆସକ୍ତିରୁ ବିରତ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 56

राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ ଭଗବାନଙ୍କ ଯେ କଥା କହିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଅତି ସାବଧାନରେ ଶୁଣି ଓ ବିଚାର କରି ବୁଝିଲି। ଯେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମୋତେ କର୍ମଫଳରେ ଲଗାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଜାଣୁନଥିଲେ; ଜାଣିଥାନ୍ତେ ତେବେ କାହିଁକି କହୁନଥାନ୍ତେ?

Verse 57

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ଏବେ ମୁଁ ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଭେଦ ବୁଝିପାରିଛି। ଜୀବନର ପରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବୃତ୍ତି ନାହିଁ ସେଠି ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଜଣା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ପ୍ରଶ୍ନ ନାହିଁ।

Verse 58

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥

ଏହି ଜୀବନରେ ଜୀବ ଯେ କର୍ମ କରେ, ତାହାର ଫଳ ସେ ପରଜନ୍ମରେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଭୋଗ କରେ।

Verse 59

इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥

ବେଦତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମତ ସବୁଠାରେ ଶୁଣାଯାଏ—ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେ ଦେହ କର୍ମ କରିଥିଲା ସେ ଦେହ ତ ନଷ୍ଟ; ତେବେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ସେଇ କର୍ମଫଳ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭାବେ କିପରି ପ୍ରକାଶ ପାଏ?

Verse 60

नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ଜୀବ ଯେ ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଦେହରେ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେଇ ଜୀବ ଅମୁତ୍ର ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ—ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର—ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କର୍ମ କରେ। ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ରହି ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; ତେଣୁ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ।

Verse 61

शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते ताद‍ृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ପୁରୁଷ ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ମନ-ବୁଦ୍ଧିର କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଦେବ କିମ୍ବା କୁକୁର ହୋଇ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେପରି ସ୍ଥୂଳଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଜୀବ ପୂର୍ବକର୍ମଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ଇହଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ପଶୁ ଅଥବା ଦେବଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 62

ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥

ଜୀବ ମନରେ ‘ମୁଁ ଏହି, ମୁଁ ସେହି; ଏହା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ’ ବୋଲି ଯାହାଯାହା ଭାବେ, ସେହି ସଂସ୍କାରାନୁସାରେ ପୁନର୍ଭବକୁ କାରଣ ହେବା କର୍ମସଞ୍ଚୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ନିଜ ମନୋକଳ୍ପନାକୁ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ଦେଇ ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଏ।

Verse 63

यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥

ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜୀବର ଚିତ୍ତସ୍ଥିତି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ସେହିପରି ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଦେହଜ କର୍ମ ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 64

नानुभूतं क्‍व चानेन देहेनाद‍ृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं याद‍ृगात्मनि ॥ ६४ ॥

କେବେ କେବେ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେହରେ ନ ଦେଖାଯାଇଥିବା, ନ ଶୁଣାଯାଇଥିବା କିଛି ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ହଠାତ୍ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଆଉ କେବେ କେବେ ସେହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସହସା ଦେଖାଯାଏ।

Verse 65

तेनास्य ताद‍ृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥

ଏହିହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲିଙ୍ଗଶରୀରଧାରୀ ଏହି ଜୀବ ପୂର୍ବଦେହର ସଂସ୍କାରରୁ ହିଁ ନାନା ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା ଓ ରୂପଚିତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ—ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ପୂର୍ବଦେହରେ ଅନନୁଭୂତ ବିଷୟକୁ ମନ କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 66

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମନ ହିଁ ଜୀବର ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦେହକୁ ସୂଚାଏ। ପ୍ରକୃତି-ସଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ମନୋବୃତ୍ତି ଯେପରି, ସେପରି ଦେହପ୍ରାପ୍ତି; ତେଣୁ ମନରୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଓ ଆଗାମୀ ଦେହ ଜଣାଯାଏ।

Verse 67

अद‍ृष्टमश्रुतं चात्र क्‍वचिन्मनसि द‍ृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥

କେବେ କେବେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଜୀବନରେ ନ ଦେଖିଥିବା, ନ ଶୁଣିଥିବା କଥା ମନରେ ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ ସେସବୁ ଭିନ୍ନ ଦେଶ-କାଳ-ପରିସ୍ଥିତିରେ ପୂର୍ବେ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ—ଏହିପରି ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 68

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ମନର କ୍ରମାନୁସାରେ ବାରମ୍ବାର ଆସେ ଯାଏ। ସମମନସ୍କ ଜୀବଙ୍କ ମନରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବହୁ ସଂଯୋଗରେ ଏକାସାଥି ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତେଣୁ କେବେ କେବେ ଅଦୃଷ୍ଟ-ଅଶ୍ରୁତ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଦିଶେ।

Verse 69

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥

ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକନିଷ୍ଠ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, ଭକ୍ତ ଜଗତକୁ ଭଗବାନ ଯେପରି ଦେଖନ୍ତି ସେପରି ଦେଖିପାରେ। ଏହା ସଦା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ରାହୁର ଅନ୍ଧକାର ଯେପରି ଦିଶେ, ସେପରି ଏହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 70

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥

ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କ କର୍ମଫଳ-ସମୂହରେ ଗଠିତ ଏହି ଅନାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଭାବ ଓ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଥିବା ସ୍ଥୂଳଦେହାଭିମାନ ମଧ୍ୟ ରହେ।

Verse 71

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥

ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ମୂର୍ଛା, ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ଜ୍ୱରରେ ପ୍ରାଣବାୟୁର ଗତି ଅଟକିଯାଏ; ସେତେବେଳେ ‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ଭାବ ଜ୍ଞାନ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 72

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न द‍ृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥

ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ହେତୁ ଏକାଦଶବିଧ ଲିଙ୍ଗ—ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ—ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାର ଅନ୍ଧକାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଢାକିଯାଏ।

Verse 73

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥

ସ୍ୱପ୍ନରେ ବିଷୟବସ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ନଥାଏ, ତଥାପି ବିଷୟଧ୍ୟାନରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅନର୍ଥ ଆଣେ; ସେପରି ବିଷୟାସକ୍ତିରୁ ଜୀବର ସଂସୃତି, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 74

एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥

ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ, ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ—ଏହି ଷୋଳଟି ଭୌତିକ ବିସ୍ତାର। ଏଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରିଗୁଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଚେତନା ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ତାହାକୁ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

Verse 75

अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥

ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଲିଙ୍ଗ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର) ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ସ୍ଥୂଳ ଦେହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଓ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ହର୍ଷ, ଶୋକ, ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 76

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

ତୃଣଜଲୂକା (ପୋକ) ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ପତ୍ର ଧରେ; ସେପରି ଜୀବ ପୂର୍ବକର୍ମବଶେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନ ପାଇଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦେହାଭିମାନ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

Verse 77

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

ହେ ମନୁଷ୍ୟେନ୍ଦ୍ର! କର୍ମର କ୍ରମାନୁସାରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭବକୁ ପୋଷଣ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 78

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଚରିତ ବିଷୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କରି ମନୁଷ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ କର୍ମ ସଞ୍ଚୟ କରେ। ଅବିଦ୍ୟାଯୁକ୍ତ କର୍ମରେ ହିଁ ବନ୍ଧନ; ଅନାତ୍ମଭାବର କର୍ମରେ ହିଁ ଶୃଙ୍ଖଳା।

Verse 79

अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥

ଏହିପରି ବନ୍ଧନ ନିବାରଣ ପାଇଁ ସର୍ବାତ୍ମଭାବେ ହରିଙ୍କୁ ଭଜ। ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହିଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ପାଏ; ତେଣୁ ବିଶ୍ୱକୁ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମତାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦେଖ।

Verse 80

मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्‍त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗବତ ଭଗବାନ୍ ନାରଦ ହଂସଯୋଗର ଗତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ପରେ ସେ ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 81

प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥

ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାଜର୍ଷି ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଜାରକ୍ଷାର ଆଦେଶ ଦେଇ, ପରେ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ କପିଲାଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 82

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥

କପିଲାଶ୍ରମରେ ଧୀର ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ଏକାଗ୍ରମନା ହୋଇ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣାମ୍ବୁଜକୁ ଭକ୍ତିରେ ନିରନ୍ତର ସେବନ କଲେ; ସଙ୍ଗମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଭଗବାନଙ୍କ ସହ ଗୁଣସାମ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 83

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: श‍ृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥

ହେ ଅନଘ ବିଦୁର! ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତ ଏହି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ-ପାରୋକ୍ଷ୍ୟ କଥାକୁ ଯେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ଶୁଣାଏ, ସେ ଦେହାଭିମାନରୂପ ଲିଙ୍ଗବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 84

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥

ଦେବର୍ଷିବର୍ୟ ନାରଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିସ୍ସୃତ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଯଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ହୃଦୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ଯେ ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତନରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ପରମ ପଦ ପାଏ; ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଭବରେ ପୁନଃ ଭ୍ରମଣ କରେ ନାହିଁ।

Verse 85

अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥

ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ-ପାରୋକ୍ଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଛି। ଯେ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନର ତାତ୍ପର୍ୟ ବୁଝେ, ସେ ଦେହାଭିମାନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜୀବନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣେ; ଆତ୍ମାର ଗମନାଗମନ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଅଧ୍ୟୟନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।