Adhyaya 28

Verse 1

नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷତ୍ ରାଜା! ପରେ ଭୟ-ନାମକ ଯବନରାଜ, ପ୍ରଜ୍ୱାର, କାଳକନ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ଏହି ପୃଥିବୀ ସାରା ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 2

त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଏକଦା ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ପୁରଞ୍ଜନପୁରୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ନଗରୀ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀରେ ଧନୀ ଥିଲା, ତଥାପି ଏକ ବୃଦ୍ଧ ସର୍ପ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା।

Verse 3

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥

କାଳକନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ସେନାଙ୍କ ସହାୟତାରେ ବଳପୂର୍ବକ ପୁରଞ୍ଜନପୁରୀକୁ ଗ୍ରସିଲା; ତାହାରେ ଅଭିଭୂତ ପୁରୁଷ ତୁରନ୍ତ ନିର୍ଥକ ହୋଇଗଲା।

Verse 4

तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥

କାଳକନ୍ୟା (କାଳର କନ୍ୟା) ଦେହକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, ଯବନରାଜଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସେନା ନାନା ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ।

Verse 5

तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥

ନଗରୀ ଏଭଳି ପୀଡିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଅଭିମାନୀ ପୁରଞ୍ଜନ—ପରିବାରାସକ୍ତି ଓ ମମତାରେ ଆକୁଳ—ଯବନରାଜ ଓ କାଳକନ୍ୟାଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ତାପ ଭୋଗିଲା।

Verse 6

कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥

କାଳକନ୍ୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନଙ୍କ ଶୋଭା କ୍ରମେ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ବିଷୟାସକ୍ତିରେ ବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ହରାଇ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଯବନମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ଜିତିଲେ।

Verse 7

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननाद‍ृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥

ନିଜ ପୁରୀ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ସେବକ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରତିକୂଳ ହୋଇ ଅନାଦର କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଜାୟାଙ୍କ ସ୍ନେହ ମଧ୍ୟ ଶୀତଳ ଓ ଉଦାସୀନ ହେଉଛି।

Verse 8

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥

ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଲେ ଯେ ପରିବାର, ଆତ୍ମୀୟ, ଅନୁଚର, ସେବକ, ସଚିବ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧୀ ହୋଇଗଲେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ କାଳକନ୍ୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରସ୍ତ ଥିବାରୁ ପ୍ରତିକାର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 9

कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्‍नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥

କାଳକନ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ଭୋଗବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ନୀରସ ଓ ପୁରୁଣା ହୋଇଗଲା। କାମନା ଚାଲିଥିବାରୁ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ସବୁଦିଗରୁ ଦୀନ ହେଲେ ଏବଂ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତଥାପି ସେ ପୁତ୍ର-ଦାରା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ପାଳନ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।

Verse 10

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥

ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଯବନ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ କାଳକନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସିତ ହୋଇଥିବା ନିଜ ପୁରୀକୁ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ; ତଥାପି ପରିସ୍ଥିତିବଶତଃ ସେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 11

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्‍स्‍नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥

ସେହି ସମୟରେ ଯବନରାଜଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଭ୍ରାତା ‘ପ୍ରଜ୍ୱାର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଭୟ-ନାମକ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ସେ ସମଗ୍ର ପୁରୀକୁ ଦହିଦେଲେ।

Verse 12

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥

ପୁରୀ ଯେତେବେଳେ ଜଳୁଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ପୌରମାନେ, ସେବକମାନେ ଓ ପରିବାରଜନ—ପୁଅ, ନାତି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀ—ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହାରେ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

Verse 13

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥

ଯବନମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ନଗରରେ ପୁରପାଳ ସର୍ପ ଦେଖିଲା ଯେ କାଳକନ୍ୟା ପୌରମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛି। ପ୍ରଜ୍ୱାରର ଅଗ୍ନିରେ ନିଜ ନିବାସ ମଧ୍ୟ ଜଳୁଥିବା ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।

Verse 14

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥

ସେ ସର୍ପ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଓ କମ୍ପନରେ ସେଠାରେ କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଯେପରି ବନାଗ୍ନି ଲାଗିଲେ ଗଛକୋଟରରେ ଥିବା ସର୍ପ ବାହାରିବାକୁ ଚାହେ, ସେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ସେ ନଗର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା।

Verse 15

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥

ହେ ରାଜନ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାହାର ପୌରୁଷ ହରିନେଲେ ଏବଂ ଯବନ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାକୁ ରୋକିଦେଲେ; ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହେଲା। ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅଟକାଇଲେ; ବିଫଳ ହୋଇ ସେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲା।

Verse 16

दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥

ତେବେ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ନିଜ ଝିଅମାନେ, ପୁଅମାନେ, ନାତିମାନେ, ବୋହୁମାନେ, ଜାମାଇମାନେ, ସେବକମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସହଚରମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ନିଜ ଘର, ଗୃହସାମଗ୍ରୀ ଓ ଅଳ୍ପ ଧନସଞ୍ଚୟକୁ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 17

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥

‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବକୁ ଧରି ଘରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ କୁମତିରେ ଗୃହୀ ହୋଇଥିଲେ। ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆକର୍ଷଣରୁ ସେ ଦୀନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ ବିୟୋଗ ସମୟ ଆସିଲେ ଗଭୀର ଶୋକ କଲେ।

Verse 18

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥

ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ ଭାବିଲେ—“ହାୟ! ଏତେ ପିଲାମାନଙ୍କ ଭାରରେ ଦବା ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ, ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ ଅନାଥା ହେବ। ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କିପରି ପାଳିବ? ପରିବାର ନିର୍ବାହ ଚିନ୍ତା ତାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ହେରାସ କରିବ।”

Verse 19

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्‍नाते स्‍नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥

ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ପୂର୍ବ ଆଚରଣ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେ ମନେ ପକାଇଲେ—“ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଏତେ ଆସକ୍ତ ଥିଲା ଯେ ମୁଁ ଖାଇନଥିଲେ ସେ ଭୋଜନ କରୁନଥିଲା, ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିନଥିଲେ ସେ ସ୍ନାନ କରୁନଥିଲା। ମୁଁ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ, ସେ ଭୟରେ ମୌନ ରହି ସବୁ ସହି ନେଉଥିଲା।”

Verse 20

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥

ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଆଉ ଭାବିଲେ—“ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ମୋହରେ ପଡ଼ୁଥିଲି, ସେ ମୋତେ ଭଲ ପରାମର୍ଶ ଦେଇ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିଲା; ମୁଁ ଘରୁ ଦୂରେ ଥିଲେ ସେ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଅନେକ ବୀର ପୁଅଙ୍କର ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ ଦାୟିତ୍ୱର ଏହି ଭାର ସେ କିପରି ନେଇଯିବ—ଏହି ଭୟ ମୋତେ ହେଉଛି।”

Verse 21

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥

ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଚିନ୍ତାକୁଳ ହୋଇ କହିଲେ—“ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ ମୋପରେ ନିର୍ଭର ଦୀନ ପୁଅ-ଝିଅମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ସମୁଦ୍ର ମଝିରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ନାଉର ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପରି ହେବ।”

Verse 22

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥

ଏଭଳି କୃପଣ ବୁଦ୍ଧିରେ, ଶୋକ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ବିଷୟରେ ଶୋକ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ‘ଭୟ’ ନାମକ ଯବନ-ରାଜ ତୁରନ୍ତ ନିକଟେ ଆସିଲା।

Verse 23

पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥

ଯବନମାନେ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନଙ୍କୁ ପଶୁ ପରି ବାନ୍ଧି ନିଜ ନିବାସକୁ ନେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୋଇ ଶୋକ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ସହିତ ଗଲେ।

Verse 24

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥

ଯବନ-ରାଜଙ୍କ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ିଥିବା ସର୍ପଟି ପୁରୀ ଛାଡ଼ି ବାହାରକୁ ଆସି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲା। ସମସ୍ତେ ପୁରୀ ଛାଡ଼ିବା ସହିତ ସେହି ପୁରୀ ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଧୂଳି ହୋଇଗଲା।

Verse 25

विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯବନ ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣି ନେଉଥିଲା; ତଥାପି ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ରାଜା ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ନିଜ ସଖା ଓ ସୁହୃଦ—ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ—ସ୍ମରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 26

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥

ଦୁର୍ମନା ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞରେ ଅନେକ ପଶୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲା। ଏବେ ସୁଯୋଗ ପାଇ ସେହି ଯଜ୍ଞପଶୁମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ନିଜ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସ୍ମରଣ କରି, ଶିଙ୍ଗରେ ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କରିଲେ; ଯେପରି କୁଠାରରେ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରାଯାଏ।

Verse 27

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥

ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗର ଦୂଷଣରେ ଜୀବ—ପୁରଞ୍ଜନ ପରି—ଅନନ୍ତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ, ସ୍ମୃତି ହରାଏ ଏବଂ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଭୌତିକ ଜୀବନର ଶାଶ୍ୱତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ।

Verse 28

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥

ପୁରଞ୍ଜନ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମନେ ସ୍ମରଣ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲା। ତେଣୁ ପରଜନ୍ମରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ସୁସ୍ଥିତ ନାରୀ ହୋଇ, ବିଦର୍ଭ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ କନ୍ୟାରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 29

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥

ବିଦର୍ଭ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ବୈଦର୍ଭୀଙ୍କ ବିବାହ ଏକ ମହାପରାକ୍ରମୀ ପୁରୁଷ ସହ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା। ପାଣ୍ଡ୍ୟଦେଶବାସୀ, ପରପୁରଞ୍ଜୟ ମଲୟଧ୍ୱଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜିତି ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲା।

Verse 30

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥

ସେ ରାଣୀରୁ ମଲୟଧ୍ୱଜ ଗଭୀର କଳା ନୟନବତୀ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା। ତାଙ୍କର ସାତ ଛୋଟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ହେଲେ, ଯେମାନେ ପରେ ଦ୍ରାବିଡ ଭୂମିର ଶାସକ ହେଲେ; ଏଭଳି ସେ ଦେଶରେ ସାତ ରାଜା ହେଲେ।

Verse 31

एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥

ହେ ରାଜନ୍ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷତ! ମଲୟଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର କୋଟି-କୋଟି ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବଂଶଧରମାନେ ଏକ ମନୁଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ତା’ପରେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 32

अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां द‍ृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥

ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମଲୟଧ୍ୱଜଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଧୃତବ୍ରତାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତା ଥିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୃଢଚ୍ୟୁତ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଇଧ୍ମବାହ ନାମକ ମୁନିପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।

Verse 33

विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥

ରାଜର୍ଷି ମଲୟଧ୍ୱଜ ନିଜ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭାଜନ କଲେ। ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି କୁଲାଚଳ ନାମକ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।

Verse 34

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्‍स्‍नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥

ଘର, ସନ୍ତାନ ଓ ଭୋଗସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ମଦିରା-ନୟନୀ ବୈଦର୍ଭୀ ପାଣ୍ଡ୍ୟରାଜଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ—ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଛେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଚାଲେ।

Verse 35

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

କୁଲାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରବସା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ଓ ବଟୋଦକା ନାମକ ନଦୀ ଥିଲା। ରାଜା ମଲୟଧ୍ୱଜ ନିତ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି କରୁଥିଲେ। ସେ କନ୍ଦ, ବୀଜ, ମୂଳ-ଫଳ, ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ର, ତୃଣ ଆଦି ଖାଇ ଓ ଜଳ ପାନ କରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ; କ୍ରମେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ ହେଲା।

Verse 36

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

କୁଲାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରବସା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ଓ ବଟୋଦକା ନାମର ପୁଣ୍ୟନଦୀ ଥିଲା। ରାଜା ମଲୟଧ୍ୱଜ ନିତ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର—ଦୁହେଁକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସେ କନ୍ଦ, ବୀଜ, ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ତୃଣ ଖାଇ ଜଳ ପିଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦେହକୁ କୃଶ କରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ; ଶେଷେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ ହେଲେ।

Verse 37

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥

ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ରାଜା ମଲୟଧ୍ୱଜ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ପବନ-ବର୍ଷା, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପ୍ରତି ସମଦର୍ଶୀ ହେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ସମସ୍ତ ସାପେକ୍ଷତାକୁ ଜୟ କଲେ।

Verse 38

तपसा विद्यया पक्‍वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥

ତପ, ବିଦ୍ୟା ଓ ନିୟମ-ୟମ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ମଲୟଧ୍ୱଜଙ୍କ କଷାୟ (ଅଶୁଦ୍ଧ ବୃତ୍ତି) ପକ୍ୱ ହୋଇ କ୍ଷୟ ପାଇଲା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ଚିତ୍ତକୁ ଜୟ କରି ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରବ୍ରହ୍ମ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ରେ ଏକାଗ୍ର କଲେ।

Verse 39

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥

ଏଭଳି ସେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାଣୁ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ଦେବଗଣନାନୁସାରେ ଶତବର୍ଷ ରହିଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି-ରତି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ଏବଂ ସେ ତାହାରେ ଦୃଢ଼ ରହିଲେ।

Verse 40

स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥

ରାଜା ମଲୟଧ୍ୱଜ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ଯେ ପରମାତ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଜୀବାତ୍ମା ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ଦେହରେ ସୀମିତ। ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ନ ମାନି ଆତ୍ମାକୁ ଦେହର ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଜାଣି, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଙ୍ଗ ପରି ଭ୍ରମରୁ ବିରତ ହେଲେ।

Verse 41

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥

ଏହିପରି ରାଜା ମଲୟଧ୍ୱଜ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ହରି-ରୂପ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ। ସେହି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନଦୀପରେ ସେ ସବୁକିଛି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବୁଝିଲେ।

Verse 42

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥

ସେ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ନିଜକୁ ଏବଂ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ। ଉଭୟ ସହିତ ଥିବାରୁ ଭେଦଦୃଷ୍ଟି ତ୍ୟାଗ କରି ପୃଥକ୍ ସ୍ୱାର୍ଥର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 43

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥

ବିଦର୍ଭରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ପରମଧର୍ମଜ୍ଞ ମଲୟଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ସର୍ବସ୍ୱ ଓ ପରମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରେମରେ ସେବା କଲେ। ସେ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ପତିଦେବତା ହୋଇ ପତିଙ୍କ ନୀତି ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 44

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥

ସେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ବ୍ରତ-ତପରେ କୃଶ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ କେଶ ନ ସଜାଇବାରୁ ଜଟା ହୋଇଗଲା। ପତିଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ—ଅବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି—ଥିଲେ।

Verse 45

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥

ପ୍ରିୟତମ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣିନଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସିଥିବା ପତିଙ୍କୁ ସେ ପୂର୍ବବତ୍ ସେବା କରୁଥିଲେ।

Verse 46

यदा नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥

ସେ ପତିଙ୍କ ପାଦ ମର୍ଦ୍ଦନ କରି ସେବା କରୁଥିବାବେଳେ ପାଦର ଉଷ୍ମା ଆଉ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ବୁଝିଲା ଯେ ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ପତିବିୟୋଗରେ ସେ ସଙ୍ଗୀହୀନ ହରିଣୀ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।

Verse 47

आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥

ସେ ନିଜକୁ ଦୀନ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ ଭାବି ଶୋକ କଲା। ଅଶ୍ରୁଧାରାରେ ତାହାର ସ୍ତନ ଭିଜିଗଲା, ଏବଂ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲା।

Verse 48

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥

ଉଠ, ଉଠ ରାଜର୍ଷି! ଜଳବେଷ୍ଟିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖ; ଦସ୍ୟୁ ଓ ନାମମାତ୍ର ରାଜାମାନେ ଏହାକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛନ୍ତି। ଜଗତ ଭୟଭୀତ; ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ତୁମ ଧର୍ମ।

Verse 49

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥

ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା ସେ ଅନୁଗତା ପତ୍ନୀ ଅରଣ୍ୟରେ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଗଲା ଏବଂ ମୃତ ପତିଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ିଗଲା। କରୁଣ ଭାବେ କାନ୍ଦି ତା’ର ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା।

Verse 50

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥

ତାପରେ ସେ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କରି ତାହାରେ ପତିଙ୍କ ଦେହ ରଖିଲା। ଚିତାକୁ ଜ୍ୱଳାଇ ତୀବ୍ର ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ ପତି ସହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମରିବାକୁ ମନ ଧରିଲା।

Verse 51

तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्‍त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜଙ୍କ ପୁରୁଣା ସଖା ଏକ ଆତ୍ମବାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି, ମଧୁର ବଚନରେ ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।

Verse 52

ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ତୁମେ କିଏ? କାହାର ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା କନ୍ୟା? ଏଠାରେ ଶୋଇଥିବା ଏ ଲୋକଟି କିଏ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ମୋତେ ଚିହ୍ନୁନାହ କି? ମୁଁ ତୁମର ସନାତନ ସଖା; ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଅନେକଥର ମୋ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିଛ।

Verse 53

अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଚାଲିଲେ—ହେ ସଖା, ତୁମେ ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ଚିହ୍ନୁନାହିଁ ତଥାପି, ପୂର୍ବେ ତୁମର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ ସଖା ଥିଲା ବୋଲି ସ୍ମରଣ ନାହିଁ କି? ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୌମ ଭୋଗରେ ରତ ହୋଇ ଏହି ଜଗତର ଭୋକ୍ତା ହେଲ।

Verse 54

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥

ହେ ସୌମ୍ୟ ସଖା, ମୁଁ ଓ ତୁମେ ଦୁଇ ହଂସ ପରି। ମାନସ ସରୋବର ସଦୃଶ ଏକେ ହୃଦୟ-ସରୋବରରେ ଆମେ ସହେ ରହୁଛୁ; ତଥାପି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଆମ ମୂଳ ଧାମରୁ ଦୂରେ ଅଛୁ।

Verse 55

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥

ହେ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ମୋର ସେଇ ସଖା; କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଗ୍ରାମ୍ୟମତି ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲ। ମୋତେ ନ ଦେଖି, କୌଣସି ଷ୍ଟ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତରେ ତୁମେ ନାନା ରୂପରେ ବିଚରଣ କଲ।

Verse 56

पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥

ସେହି ଦେହ-ନଗରରେ ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଅ ଦ୍ୱାର, ଗୋଟିଏ ପାଳକ, ତିନି କୋଠା, ଛଅ କୁଳ, ପାଞ୍ଚ ବିପଣି, ପାଞ୍ଚ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଗୃହସ୍ୱାମିନୀ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛି।

Verse 57

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ସଖା, ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ; ପାଳକ ହେଉଛି ପ୍ରାଣବାୟୁ, ଯାହା ନଅ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଗତି କରେ। ତିନି କୋଠା ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ; ଛଅ କୁଳ ମନ ଓ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସମୁଚ୍ଚୟ।

Verse 58

विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥

ପାଞ୍ଚ ବିପଣି ହେଉଛି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ; ସେମାନେ ଅବ୍ୟୟ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ସଂଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏ ସବୁ କ୍ରିୟାର ପଛରେ ଆତ୍ମା—ପୁରୁଷ ଓ ସତ୍ୟ ଭୋକ୍ତା—ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦେହ-ନଗରେ ଲୁଚିଥିବାରୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 59

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीद‍ृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ସଖା, ଭୌତିକ କାମନାରୂପ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଏପରି ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ରମି ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ମରଣ, ଭୁଲିଯାଅ। ସେହି ସଙ୍ଗରୁ ଭୌତିକ ଧାରଣା ହେତୁ ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖମୟ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅ।

Verse 60

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥

ପ୍ରକୃତରେ ତୁମେ ବିଦର୍ଭର କନ୍ୟା ନୁହଁ, ଏହି ବୀର ମଧ୍ୟ ତୁମର ହିତେଷୀ ପତି ନୁହଁ। ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ନଅ ମୁଖ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଏହି ଦେହରେ, ଯାହା ତୁମକୁ ବାନ୍ଧିଦେଇଛି, ତୁମେ ମୋହିତ ହୋଇ ଆବଦ୍ଧ ଥିଲ।

Verse 61

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥

ଏହା ମୋର ମାୟା; ଦେହାଭିମାନରୁ ତୁମେ କେବେ ନିଜକୁ ପୁରୁଷ, କେବେ ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ, କେବେ ନପୁଂସକ ଭାବୁଛ। ପ୍ରକୃତରେ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଉଭୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ। ଏହି ସତ୍ୟ ବୁଝ; ମୁଁ ଆମର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥିତି କହୁଛି।

Verse 62

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ସଖା, ମୁଁ (ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ) ଓ ତୁମେ (ଜୀବାତ୍ମା) ଗୁଣତଃ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ସ୍ୱରୂପରେ ତୁମେ ମୋ ସହ ଗୁଣାଭେଦ। ଏହା ଭାବ। ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଗୁଣଭେଦ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 63

यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥

ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ନିଜ ସହ ଏକ ବୋଲି ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଇ ଦେହ ଦେଖନ୍ତି; ସେପରି ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥାରେ—ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗେ, ତଥାପି ସ୍ୱରୂପରେ ଅପ୍ରଭାବିତ—ଭଗବାନ ଓ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାସ ଦିଶେ।

Verse 64

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वय‍‌भिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥

ଏଭଳି ହୃଦୟରେ ଦୁଇ ହଂସ ଏକାସଙ୍ଗେ ବସନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ହଂସ ଅନ୍ୟକୁ ବୋଧ ଦେଲେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପସ୍ଥିତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଅର୍ଥାତ୍ ଭୌତିକ ଆକର୍ଷଣରୁ ହାରାଇଥିବା ମୂଳ କୃଷ୍ଣଚେତନାକୁ ପୁନଃ ପାଏ।

Verse 65

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥

ହେ ବର୍ହିଷ୍ମନ୍ ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ଏହି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଛି; କାରଣ ବିଶ୍ୱଭାବନ ଭଗବାନ୍ ପରୋକ୍ଷରେ ଜଣାଯିବାକୁ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ ପୁରଞ୍ଜନ କଥା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ଉପଦେଶ ଦେଇଛି।