Adhyaya 24

Verse 1

मैत्रेय उवाच विजिताश्वोऽधिराजासीत्पृथुपुत्र: पृथुश्रवा: । यवीयोभ्योऽददात्काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृवत्सल: ॥ १ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁଶ୍ରବା (ବିଜିତାଶ୍ୱ) ସମ୍ରାଟ ହେଲେ। ଭ୍ରାତୃବତ୍ସଳ ହୋଇ ସେ ଛୋଟ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଶାସନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଦେଲେ।

Verse 2

हर्यक्षायादिशत्प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् । प्रतीचीं वृकसंज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभु: ॥ २ ॥

ସେ ସମର୍ଥ ସମ୍ରାଟ ହର୍ୟକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂର୍ବ, ଧୂମ୍ରକେଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ, ବୃକଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦ୍ରବିଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଶାସନ ଦେଲେ।

Verse 3

अन्तर्धानगतिं शक्राल्लब्ध्वान्तर्धानसंज्ञित: । अपत्यत्रयमाधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम् ॥ ३ ॥

ପୂର୍ବେ ମହାରାଜ ବିଜିତାଶ୍ୱ ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ତାଙ୍କଠାରୁ ‘ଅନ୍ତର୍ଧାନ’ ଉପାଧି ପାଇଲେ। ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ନାମକ ପତ୍ନୀଠାରୁ ସେ ତିନି ଶୁଭ ପୁତ୍ର ପାଇଲେ।

Verse 4

पावक: पवमानश्च शुचिरित्यग्नय: पुरा । वसिष्ठशापादुत्पन्ना: पुनर्योगगतिं गता: ॥ ४ ॥

ମହାରାଜ ଅନ୍ତର୍ଧାନଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର ପାବକ, ପବମାନ ଓ ଶୁଚି ଥିଲେ। ପୂର୍ବେ ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଦେବ ଥିଲେ; ମହର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପରେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇ ପୁନଃ ଅଗ୍ନିଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 5

अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानमविन्दत । य इन्द्रमश्वहर्तारं विद्वानपि न जघ्निवान् ॥ ५ ॥

ମହାରାଜ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ନଭସ୍ୱତୀ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପତ୍ନୀଠାରୁ ହବିର୍ଧାନ ନାମକ ପୁତ୍ର ପାଇଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ପିତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ହରଣ କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉଦାରତାରୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ନାହିଁ।

Verse 6

राज्ञां वृत्तिं करादानदण्डशुल्कादिदारुणाम् । मन्यमानो दीर्घसत्‍त्रव्याजेन विससर्ज ह ॥ ६ ॥

କର ଆଦାୟ, ଦଣ୍ଡଦାନ, ଶୁଳ୍କ ଇତ୍ୟାଦି କଠୋର ରାଜକାର୍ଯ୍ୟକୁ ସେ ଦାରୁଣ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ। ତେଣୁ ଦୀର୍ଘସତ୍ରର ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଇ ସେହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନରେ ଲଗିଲେ।

Verse 7

तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानमात्मद‍ृक् । यजंस्तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना ॥ ७ ॥

ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ଆତ୍ମଦର୍ଶୀ ଥିଲେ। କୁଶଳ ସମାଧିଦ୍ୱାରା ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଭୟ ହରଣକାରୀ ପରମାତ୍ମା—ପରମ ପୁରୁଷ ହଂସଙ୍କୁ—ଭକ୍ତିସେବାରେ ପୂଜି, ଭାବସମାଧିରେ ସହଜେ ତାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 8

हविर्धानाद्धविर्धानी विदुरासूत षट्‌सुतान् । बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम् ॥ ८ ॥

ମହାରାଜ ଅନ୍ତର୍ଧାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ହବିର୍ଧାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହବିର୍ଧାନୀ, ହେ ବିଦୁର, ଛଅ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ବର୍ହିଷତ, ଗୟ, ଶୁକ୍ଲ, କୃଷ୍ଣ, ସତ୍ୟ ଓ ଜିତବ୍ରତ।

Verse 9

बर्हिषत् सुमहाभागो हाविर्धानि: प्रजापति: । क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह ॥ ९ ॥

ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର, ହବିର୍ଧାନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ର ବର୍ହିଷତ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ନିଷ୍ଣାତ ଥିଲେ ଏବଂ ଯୋଗସାଧନାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବୀଣ; ଗୁଣବଳେ ସେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 10

यस्येदं देवयजनमनुयज्ञं वितन्वत: । प्राचीनाग्रै: कुशैरासीदास्तृतं वसुधातलम् ॥ १० ॥

ସେ ଦେବଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ପୂର୍ବମୁଖୀ ଅଗ୍ରଭାଗ ଥିବା କୁଶ ଘାସ ଛିଟାଇ ପୃଥିବୀତଳକୁ ଆସ୍ତରଣ କଲେ।

Verse 11

सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रुतिम् । यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्वलङ्कृताम् । परिक्रमन्तीमुद्वाहे चकमेऽग्नि: शुकीमिव ॥ ११ ॥

ଦେବଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ (ବର୍ହିଷତ) ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟା ଶତଦ୍ରୁତିଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ, କିଶୋରୀ ଓ ସୁଶୋଭିତ ଅଲଙ୍କାର-ବସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିବାହମଣ୍ଡପରେ ପରିକ୍ରମା କରୁଥିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ବେ ଶୁକୀଙ୍କୁ ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲେ ସେପରି ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ।

Verse 12

विबुधासुरगन्धर्वमुनिसिद्धनरोरगा: । विजिता: सूर्यया दिक्षु क्‍वणयन्त्यैव नूपुरै: ॥ १२ ॥

ଶତଦ୍ରୁତିଙ୍କ ବିବାହ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ନୂପୁରର ଝଙ୍କାର ଶୁଣି ଦେବ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ନାଗ—ସମସ୍ତେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ, ଯଦିଓ ଉଚ୍ଚ ଥିଲେ, ତଥାପି ମୋହିତ ହୋଇ ବଶୀଭୂତ ହେଲେ।

Verse 13

प्राचीनबर्हिष: पुत्रा: शतद्रुत्यां दशाभवन् । तुल्यनामव्रता: सर्वे धर्मस्‍नाता: प्रचेतस: ॥ १३ ॥

ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ଶତଦ୍ରୁତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଦଶ ପୁତ୍ର ପାଇଲେ। ସମସ୍ତେ ସମନାମ-ସମବ୍ରତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ‘ପ୍ରଚେତା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 14

पित्रादिष्टा: प्रजासर्गे तपसेऽर्णवमाविशन् । दशवर्षसहस्राणि तपसार्चंस्तपस्पतिम् ॥ १४ ॥

ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରି, ତପସ୍ୟାର ଅଧିପତି ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 15

यदुक्तं पथि द‍ृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता । तद्ध्यायन्तो जपन्तश्च पूजयन्तश्च संयता: ॥ १५ ॥

ପଥରେ କୃପାଳୁ ଗିରୀଶ (ଶିବ) ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି ଉପଦେଶକୁ ସେମାନେ ସଂଯମରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଜପ କଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନତାରେ ପୂଜା କଲେ।

Verse 16

विदुर उवाच प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत्पथि सङ्गम: । यदुताह हर: प्रीतस्तन्नो ब्रह्मन् वदार्थवत् ॥ १६ ॥

ବିଦୁର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପଥରେ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କର ଗିରିତ୍ର (ଶିବ) ସହ କିପରି ସଙ୍ଗମ ହେଲା? ହର କିପରି ପ୍ରୀତ ହେଲେ ଏବଂ କ’ଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ? କୃପାକରି ଅର୍ଥବତ୍ କହନ୍ତୁ।

Verse 17

सङ्गम: खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् । दुर्लभो मुनयो दध्युरसङ्गाद्यमभीप्सितम् ॥ १७ ॥

ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍ ସଙ୍ଗମ ଦୁର୍ଲଭ। ଆସକ୍ତିହୀନ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଆଶାରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇଥିଲେ ବି ସହଜେ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 18

आत्मारामोऽपि यस्त्वस्य लोककल्पस्य राधसे । शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भव: ॥ १८ ॥

ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ଆତ୍ମାରାମ; ତଥାପି ଲୋକହିତ ପାଇଁ କାଳୀ-ଦୁର୍ଗା ଆଦି ଘୋର ଶକ୍ତି ସହିତ ସର୍ବତ୍ର ନିରନ୍ତର ବିଚରନ୍ତି।

Verse 19

मैत्रेय उवाच प्रचेतस: पितुर्वाक्यं शिरसादाय साधव: । दिशं प्रतीचीं प्रययुस्तपस्याद‍ृतचेतस: ॥ १९ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସାଧୁସ୍ୱଭାବ ପ୍ରଚେତସମାନେ ପିତାଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ ହୋଇ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲେ।

Verse 20

ससमुद्रमुप विस्तीर्णमपश्यन् सुमहत्सर: । महन्मन इव स्वच्छं प्रसन्नसलिलाशयम् ॥ २० ॥

ଯାତ୍ରାକାଳେ ପ୍ରଚେତସମାନେ ସମୁଦ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ ଏକ ବିଶାଳ ସରୋବର ଦେଖିଲେ। ତାହାର ଜଳ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଥିଲା।

Verse 21

नीलरक्तोत्पलाम्भोजकह्लारेन्दीवराकरम् । हंससारसचक्राह्वकारण्डवनिकूजितम् ॥ २१ ॥

ସେହି ସରୋବର ନୀଳ-ରକ୍ତ କମଳ, ଉତ୍ପଳ, କୁମୁଦ, ଇନ୍ଦୀବର ଆଦି ପୁଷ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ତଟରେ ହଂସ, ସାରସ, ଚକ୍ରବାକ, କାରଣ୍ଡବ ଆଦି ଜଳପକ୍ଷୀ ମଧୁର କଳରବ କରୁଥିଲେ।

Verse 22

मत्तभ्रमरसौस्वर्यहृष्टरोमलताङ्‌घ्रिपम् । पद्मकोशरजो दिक्षु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥ २२ ॥

ସରୋବର ଚାରିପାଖେ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତା ଥିଲା; ମତ୍ତ ଭ୍ରମରଙ୍କ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନରେ ସେମାନେ ଯେନ ପୁଲକିତ। ପଦ୍ମର ପରାଗ ପବନେ ଉଡ଼ି ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଛିଟିଯାଉଥିଲା, ଯେନ ଉତ୍ସବ ଚାଲିଛି।

Verse 23

तत्र गान्धर्वमाकर्ण्य दिव्यमार्गमनोहरम् । विसिस्म्यू राजपुत्रास्ते मृदङ्गपणवाद्यनु ॥ २३ ॥

ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଗାନ୍ଧର୍ବ ସଙ୍ଗୀତ ମାର୍ଗକୁ ମନୋହର କରୁଥିଲା; ମୃଦଙ୍ଗ, ପଣବ ଆଦି ବାଦ୍ୟର ସୁସ୍ୱର ଓ ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 24

तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥

ସେତେବେଳେ ସେହି ସରୋବରରୁ ନିଜ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଶିବ ବାହାରିଲେ; ବିବୁଧମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହକାନ୍ତି ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି, କଣ୍ଠ ନୀଳ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଏବଂ ମୁଖ ପ୍ରସନ୍ନ-କରୁଣାମୟ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଚେତାମାନେ ବିସ୍ମୟରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 25

तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥

ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେହକାନ୍ତି, ନୀଳକଣ୍ଠ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ-କରୁଣାମୟ ମୁଖ ଥିବା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଚେତାମାନେ ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 26

स तान् प्रपन्नार्तिहरो भगवान्धर्मवत्सल: । धर्मज्ञान् शीलसम्पन्नान् प्रीत: प्रीतानुवाच ह ॥ २६ ॥

ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ, ଧର୍ମବତ୍ସଳ ଭଗବାନ ଶିବ ସେହି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ପ୍ରୀତିସହ ଏପରି କହିଲେ।

Verse 27

श्रीरुद्र उवाच यूयं वेदिषद: पुत्रा विदितं वश्चिकीर्षितम् । अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम् ॥ २७ ॥

ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର କହିଲେ—ତୁମେ ସମସ୍ତେ ବେଦିଷଦ (ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି) ର ପୁତ୍ର; ତୁମେ କ’ଣ କରିବାକୁ ଯାଉଛ, ମୋତେ ଜଣା। ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛି।

Verse 28

य: परं रंहस: साक्षात्‍त्रिरगुणाज्जीवसंज्ञितात् । भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्न: स प्रियो हि मे ॥ २८ ॥

ଯେ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ, ଜୀବ ଓ ପ୍ରକୃତି—ଦୁହିଁର ନିୟନ୍ତା ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥାଏ, ସେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।

Verse 29

स्वधर्मनिष्ठ: शतजन्मभि: पुमान् विरिञ्चतामेति तत: परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधा: कलात्यये ॥ २९ ॥

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାରେ ଶତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାପଦ ପାଏ; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଭାଗବତଭାବରେ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିସେବା ସହିତ ସିଧାସଳଖ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥାଏ, ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲୋକ—ପାଏ; ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଳୟ ପରେ ସେହି ପଦ ପାଉ।

Verse 30

अथ भागवता यूयं प्रिया: स्थ भगवान् यथा । न मद्भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥

ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କ ଭାଗବତ ଭକ୍ତ; ତେଣୁ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ପରି ହିଁ ପ୍ରିୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ। ଏବଂ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି କେବେ ନାହିଁ।

Verse 31

इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् । नि:श्रेयसकरं चापि श्रूयतां तद्वदामि व: ॥ ३१ ॥

ଏବେ ମୁଁ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଜପିବି; ଏହା ଦିବ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ପରମ ଶ୍ରେୟ—ନିଃଶ୍ରେୟସ—ଦାୟକ। ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 32

मैत्रेय उवाच इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिव: । बद्धाञ्जलीन् राजपुत्रान्नारायणपरो वच: ॥ ३२ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଅହେତୁକ କୃପାରୁ କରୁଣାହୃଦୟ ଭଗବାନ୍ ଶିବ, ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦାଁଡ଼ିଥିବା ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ।

Verse 33

श्रीरुद्र उवाच जितं त आत्मविद्वर्यस्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे । भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नम: ॥ ३३ ॥

ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଆପଣଙ୍କୁ ଜୟ। ଆପଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆତ୍ମସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଆପଣଙ୍କ ସର୍ବସିଦ୍ଧ ଉପଦେଶରେ ଆରାଧନା ସଫଳ; ଆପଣ ପରମାତ୍ମା, ନମସ୍କାର।

Verse 34

नम: पङ्कजनाभाय भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मने । वासुदेवाय शान्ताय कूटस्थाय स्वरोचिषे ॥ ३४ ॥

କମଳନାଭ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସେ ଭୂତମାନଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବାସୁଦେବ, ପରମ ଶାନ୍ତ, କୂଟସ୍ଥ ଓ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 35

सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च । नमो विश्वप्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तरात्मने ॥ ३५ ॥

ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ମୂଳ, ସଂଯୋଗ ଓ ବିଯୋଗର ଅଧିପତି, ଦୁର୍ଜୟ ଅନ୍ତକରୂପ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା, ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 36

नमो नमोऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने । नम: परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने ॥ ३६ ॥

ଅନିରୁଦ୍ଧ, ହୃଷୀକେଶ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଓ ମନର ନିୟନ୍ତା—ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ପରମହଂସ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଓ ନିଭୃତ-ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 37

स्वर्गापवर्गद्वाराय नित्यं शुचिषदे नम: । नमो हिरण्यवीर्याय चातुर्होत्राय तन्तवे ॥ ३७ ॥

ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ)ର ଦ୍ୱାର ଖୋଲୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଜୀବର ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ନିତ୍ୟ ବିରାଜମାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ତେଜ ଥିବା ହିରଣ୍ୟବୀର୍ୟଙ୍କୁ, ଏବଂ ଚାତୁର୍ହୋତ୍ର ଆଦି ଯଜ୍ଞ-ତନ୍ତୁକୁ ଅଗ୍ନିରୂପେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 38

नम ऊर्ज इषे त्रय्या: पतये यज्ञरेतसे । तृप्तिदाय च जीवानां नम: सर्वरसात्मने ॥ ३८ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ପିତୃଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୋଷକ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଧିଦେବତା ଏବଂ ତ୍ରୟୀ ବେଦର ପତି। ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ତୃପ୍ତିର ଆଦିସ୍ରୋତ, ସର୍ବରସାତ୍ମନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 39

सर्वसत्त्वात्मदेहाय विशेषाय स्थवीयसे । नमस्त्रैलोक्यपालाय सह ओजोबलाय च ॥ ३९ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦେହକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବିରାଟ୍ ବିଶ୍ୱରୂପ ଆପଣ; ଆପଣ ବିଶେଷ ଓ ମହାନ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟପାଳକ, ଓଜ ଓ ବଳ ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 40

अर्थलिङ्गाय नभसे नमोऽन्तर्बहिरात्मने । नम: पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरिवर्चसे ॥ ४० ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ନାଦ-ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତର ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଆପଣ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ମହାତେଜସ୍ବୀ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 41

प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृदेवाय कर्मणे । नमोऽधर्मविपाकाय मृत्यवे दु:खदाय च ॥ ४१ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଫଳର ସାକ୍ଷୀ ଆପଣ; ପ୍ରବୃତ୍ତି, ନିବୃତ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କର ଫଳସ୍ୱରୂପ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ। ଅଧର୍ମର ବିପାକରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଃଖମୟ ଅବସ୍ଥାର କାରଣ ଭାବେ ଆପଣ ହିଁ ମୃତ୍ୟୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 42

नमस्त आशिषामीश मनवे कारणात्मने । नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्ययोगेश्वराय च ॥ ४२ ॥

ହେ ଈଶ୍ୱର! ଆପଣ ଆଶୀର୍ବାଦର ପରମ ଦାତା, ଆଦିମନୁ, ଏବଂ କାରଣମାନଙ୍କର କାରଣ। ମହାଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ଯାହାଙ୍କ ମେଧା କେବେ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପୁରୁଷ, ପୁରାଣ ପୁରୁଷ, ସାଂଖ୍ୟ-ଯୋଗେଶ୍ୱର—ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।

Verse 43

शक्तित्रयसमेताय मीढुषेऽहङ्कृतात्मने । चेतआकूतिरूपाय नमो वाचो विभूतये ॥ ४३ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ତ୍ରିଶକ୍ତିସହିତ କର୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟା ଓ ତାହାର ଫଳର ପରମ ନିୟନ୍ତା; ଦେହ-ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧୀଶ୍ୱର। ଅହଂକାରରୂପ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ; ବେଦବାଣୀ ଓ ବିଧିପ୍ରବୃତ୍ତିର ବିଭୂତିକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 44

दर्शनं नो दिद‍ृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् । रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम् ॥ ४४ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆମେ ଦର୍ଶନକାମୀ; ଭାଗବତ ଭକ୍ତମାନେ ଯେ ରୂପକୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି, ସେଇ ରୂପ ଦୟାକରି ଦେଖାନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଣକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ କରୁଥିବା ସେ ରୂପ ଆମକୁ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 45

स्‍निग्धप्रावृड्‌घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବର୍ଷାକାଳର ସ୍ନିଗ୍ଧ ଘନ-ଶ୍ୟାମ ମେଘ ପରି; ସେ ସମସ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସାର। ତାଙ୍କର ଚାରି ଭୁଜା, ଅତି ମନୋହର ମୁଖ; ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନେତ୍ର, ସୁନ୍ଦର ଭ୍ରୂ, ଉନ୍ନତ ନାସିକା। ଦୀପ୍ତ ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି, ରମ୍ୟ କପୋଳ, ଏବଂ ଦୁଇ କାନ ସମଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ।

Verse 46

स्‍निग्धप्रावृड्‌घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବର୍ଷାକାଳର ସ୍ନିଗ୍ଧ ଘନ-ଶ୍ୟାମ ମେଘ ପରି; ସେ ସମସ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସାର। ତାଙ୍କର ଚାରି ଭୁଜା, ଅତି ମନୋହର ମୁଖ; ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନେତ୍ର, ସୁନ୍ଦର ଭ୍ରୂ, ଉନ୍ନତ ନାସିକା। ଦୀପ୍ତ ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି, ରମ୍ୟ କପୋଳ, ଏବଂ ଦୁଇ କାନ ସମଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ।

Verse 47

प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ କରୁଣାମୟ ଖୋଲା ହାସ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ଅଧିକ ବଢ଼ାଏ। ଘୁଞ୍ଚିଆ କଳା କେଶ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦିଏ; ପବନରେ ଲହରାଉଥିବା ପୀତାମ୍ବର ପଦ୍ମକେଶର-ରଜ ପରି ଦୀପ୍ତ। ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ, ଦୀପ୍ତ କିରୀଟ, ବଳୟ, ହାର, ନୂପୁର, ମେଖଳା; ଏବଂ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମଣିମୟ ମାଳା—ସବୁ ମିଶି ବକ୍ଷସ୍ଥଳର କୌସ୍ତୁଭମଣିର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶୋଭାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଏ।

Verse 48

प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥

ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମମୟ କରୁଣାହାସ୍ୟ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶନ୍ତି। ତାଙ୍କର କୁଞ୍ଚିତ ଶ୍ୟାମ କେଶ, ଏବଂ ପବନରେ ଲହରାଉଥିବା ପୀତାମ୍ବର ପଦ୍ମପରାଗ ପରି ଜ୍ଵଳମାନ। ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ, କିରୀଟ, ବଳୟ, ହାର, ନୂପୁର, ମେଖଳା ସହ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମ, ମାଳା ଓ ରତ୍ନମାନେ ମିଶି ବକ୍ଷସ୍ଥଳର କୌସ୍ତୁଭମଣିର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତି।

Verse 49

सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत्सौभगग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्तनिकषाश्मोरसोल्लसत् ॥ ४९ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାନ୍ଧ ସିଂହର କାନ୍ଧ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେଠାରେ ମାଳା, ହାର ଓ ଭୁଜାଭୂଷଣ ସଦା ଝଲମଲ କରେ। ସୌଭାଗ୍ୟମୟ ଗ୍ରୀବାରେ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଶୋଭେ, ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ଚିହ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ। ତାହାର ଦୀପ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରୀକ୍ଷା ପଥରର ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାର ଶୋଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 50

पूररेचकसंविग्नवलिवल्गुदलोदरम् । प्रतिसङ्‌क्रामयद्विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया ॥ ५० ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଦର ତିନୋଟି ସୁନ୍ଦର ଭଞ୍ଜନାରେ ଶୋଭିତ। ଗୋଲାକାର ଏହି ଉଦର ବଟପତ୍ର ପରି ଲାଗେ, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସହ ଭଞ୍ଜନାମାନଙ୍କ ସ୍ପନ୍ଦନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାଭିର ଆବର୍ତ୍ତ ଏତେ ଗଭୀର ଯେ ମନେ ହୁଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସେଠାରୁ ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଫେରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।

Verse 51

श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णुदुकूलस्वर्णमेखलम् । समचार्वङ्‌घ्रिजङ्घोरुनिम्नजानुसुदर्शनम् ॥ ५१ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଟି ତଳଭାଗ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ; ତାହା ଉପରେ ପୀତାମ୍ବର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାମରେ ଶୋଭିତ ମେଖଳା ଜ୍ଵଳମାନ। ତାଙ୍କର ସମମିତ ପଦ୍ମପାଦ, ଜଂଘା, ପିଣ୍ଡଳୀ ଓ ଜାନୁସନ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର। ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ସୁଗଠିତ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିଶେ।

Verse 52

पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता । प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम् ॥ ५२ ॥

ହେ ଗୁରୋ! ଆପଣଙ୍କ ଦୁଇ ପଦ୍ମଚରଣ ଶରତ୍କାଳରେ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଆପଣଙ୍କ ଚରଣନଖର ଜ୍ୟୋତି ଆମ ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂର କରେ। ଭକ୍ତର ହୃଦୟରୁ ସମସ୍ତ ଭୟ ଓ ତମସ୍ ହଟାଇଦେଇଥିବା ଆପଣଙ୍କ ସେହି ସ୍ୱରୂପକୁ ଦୟାକରି ମୋତେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତୁ। ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ; ଅଜ୍ଞାନତମରେ ଢାକା ଜୀବମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱରେ ପ୍ରକାଶ ପାଆନ୍ତି।

Verse 53

एतद्रूपमनुध्येयमात्मशुद्धिमभीप्सताम् । यद्भक्तियोगोऽभयद: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥

ଯେମାନେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ କମଳଚରଣର ଧ୍ୟାନ କରୁନ୍ତୁ। ସ୍ୱଧର୍ମ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରି ଅଭୟ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ଭକ୍ତିଯୋଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 54

भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभ: सर्वदेहिनाम् । स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्गति: ॥ ५४ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜେ ଲଭ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ। ସ୍ୱର୍ଗରାଜ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଇଚ୍ଛିତ, ଏକାନ୍ତ ଆତ୍ମବିଦଙ୍କ ପରମ ଗତି ଆପଣ ହିଁ।

Verse 55

तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत्पादमूलं विना बहि: ॥ ५५ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଦୁରାରାଧ୍ୟ; ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସାଧନାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପାଇବା କଠିନ। କିନ୍ତୁ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ଆପଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦମୂଳ ଛାଡ଼ି କିଏ ଅନ୍ୟ ପଥ ଚାହିବ?

Verse 56

यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । विश्वं विध्वंसयन् वीर्यशौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा ॥ ५६ ॥

ଯେ ଭକ୍ତ ଆପଣଙ୍କ କମଳଚରଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ କରିଛି, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ କୃତାନ୍ତରୂପ କାଳ ମଧ୍ୟ ଆସେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେଇ କାଳ ଆପଣଙ୍କ ଭୃକୁଟିର ଅଳ୍ପ ବିସ୍ତାରରେ କ୍ଷଣାର୍ଧେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ।

Verse 57

क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ५७ ॥

ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଯଦି ଅର୍ଧକ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମିଳିଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ନ ଅପୁନର୍ଭବ ମୋକ୍ଷକୁ—କିଛିକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ଗଣେ ନାହିଁ। ତେବେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ନିୟମର ଅଧୀନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ତାଙ୍କର ରୁଚି କ’ଣ ରହିବ?

Verse 58

अथानघाङ्‌घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयो- रन्तर्बहि:स्‍नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ମଳ ପଦପଦ୍ମ ସର୍ବମଙ୍ଗଳର କାରଣ ଏବଂ ପାପମଳ ନାଶକ। ଆପଣଙ୍କ ପଦସେବାରେ ଅନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ବନ୍ଧିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ—ଏହି ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ।

Verse 59

न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम् ॥ ५९ ॥

ଭକ୍ତିଯୋଗର ଅନୁଗ୍ରହରେ ଯାହାର ଚିତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ, ସେ ଅନ୍ଧକୂପ ସଦୃଶ ବାହ୍ୟ ବିଷୟମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏପରି ନିର୍ମଳ ହୋଇ ଭକ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଆପଣଙ୍କ ନାମ, ଯଶ, ରୂପ, ଲୀଳାଦିକୁ ବୁଝିପାରେ।

Verse 60

यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् । तत् त्वं ब्रह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆକାଶ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଯେ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେଥିରେ ହିଁ ଦୀପ୍ତିମାନ—ସେଇ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି ଆପଣ ହିଁ।

Verse 61

यो माययेदं पुरुरूपयासृजद् बिभर्ति भूय: क्षपयत्यविक्रिय: । यद्भेदबुद्धि: सदिवात्मदु:स्थया त्वमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥

ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣ ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ବହୁରୂପେ ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ଲୟ କରନ୍ତି; ତଥାପି ଆପଣ ଅବିକାରୀ। ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମଦୁଃସ୍ଥିତିରୁ ଭେଦବୁଦ୍ଧି କରି ଆପଣଙ୍କୁ ଜଗତରୁ ପୃଥକ ଭାବେ ଭାବେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସର୍ବଥା ସ୍ୱାଧୀନ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣେ।

Verse 62

क्रियाकलापैरिदमेव योगिन: श्रद्धान्विता: साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेन्द्रियान्त:करणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदा: ॥ ६२ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ପଞ୍ଚମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଭୌତିକ ଅହଂକାର ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶ—ପରମାତ୍ମା—ଏହି ସବୁ ମିଶି ଆପଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ। ଭକ୍ତ ଛଡ଼ା କର୍ମଯୋଗୀ ଓ ଜ୍ଞାନଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ, ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ଯଜନ୍ତି। ବେଦ ଓ ବେଦାନୁଗ ଶାସ୍ତ୍ର ସବୁଠି କହେ—ପୂଜ୍ୟ କେବଳ ଆପଣ ହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ବେଦସାର।

Verse 63

त्वमेक आद्य: पुरुष: सुप्तशक्ति- स्तया रज:सत्त्वतमो विभिद्यते । महानहं खं मरुदग्निवार्धरा: सुरर्षयो भूतगणा इदं यत: ॥ ६३ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆଦ୍ୟ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି ସୁପ୍ତ ଥାଏ; ତାହା ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହେଲେ ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃ ଗୁଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମହତ୍, ଅହଂକାର, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଦେବ-ଋଷିମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

Verse 64

सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्ट- श्चचतुर्विधं पुरमात्मांशकेन । अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्त- र्भुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं य: ॥ ६४ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି କରି ଆପଣ ନିଜ ଆତ୍ମାଂଶରେ ଏହାର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଜୀବମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରହି ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା କିପରି ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର କଥିତ ସୁଖ ମଧୁଚକ୍ରରେ ସଞ୍ଚିତ ମଧୁକୁ ଭ୍ରମର ଆସ୍ୱାଦ କରିବା ପରି।

Verse 65

स एष लोकानतिचण्डवेगो विकर्षसि त्वं खलु कालयान: । भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो घनावलीर्वायुरिवाविषह्य: ॥ ६५ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ କାଳରୂପେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ନେଉଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଅଧିକାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଜଗତର କ୍ରିୟାରୁ ଅନୁମାନ ହୁଏ ଯେ ସମୟକ୍ରମେ ସବୁ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି—ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେବା ପରି। ଆପଣ ଆକାଶର ମେଘମାଳାକୁ ବାୟୁ ପରି ଛିଟାଇ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 66

प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ६६ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ-ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରମତ୍ତ ହୋଇ ବିଷୟରେ ଲାଲସା କରେ ଓ ବଢ଼ିଥିବା ଲୋଭରେ ବନ୍ଧିତ ରହେ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସଦା ଅପ୍ରମତ୍ତ; ସମୟ ଆସିଲେ ଆପଣ ହଠାତ୍ ତା’କୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି—ଯେପରି ଏକ ସର୍ପ ଏଲୁକୁ ଧରି ସହଜରେ ଗିଳି ନେଇଥାଏ।

Verse 67

कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानव्ययमानकेतन: । विशङ्कयास्मद्गुरुरर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେ ପଣ୍ଡିତ ଜାଣେ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ଉପାସନା ବିନା ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟର୍ଥ, ସେ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବ? ଆମ ପିତା ଓ ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଃଶଙ୍କରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 68

अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् । विश्वं रुद्रभयध्वस्तमकुतश्चिद्भया गति: ॥ ६८ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ହେ ପରମାତ୍ମନ୍! ବିପଶ୍ଚିତମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଭୟରେ କମ୍ପିତ ବିଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଭକ୍ତଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ନିର୍ଭୟ ଗତି।

Verse 69

इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दना: । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवत्यर्पिताशया: ॥ ६९ ॥

ହେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ! ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ନିଜ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ମନ ନିବେଶ କରି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କର; ତାହା ତୁମମାନଙ୍କୁ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ଦେବ, କାରଣ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।

Verse 70

तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । पूजयध्वं गृणन्तश्च ध्यायन्तश्चासकृद्धरिम् ॥ ७० ॥

ସେହି ହରି ହିଁ ପରମାତ୍ମା; ସମସ୍ତ ଭୂତର ହୃଦୟରେ ଓ ତୁମ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ତାଙ୍କ ମହିମା ଗାଅ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 71

योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिव्रता: । समाहितधिय: सर्व एतदभ्यसताद‍ृता: ॥ ७१ ॥

ହେ ରାଜକୁମାରମାନେ! ପ୍ରାର୍ଥନାର ରୂପରେ ମୁଁ ନାମଜପର ଯୋଗପଦ୍ଧତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ମନରେ ଧାରଣ କର; ମୁନିବ୍ରତ ଧରି, ମୌନଭାବେ, ଆଦର-ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ କର।

Verse 72

इदमाह पुरास्माकं भगवान् विश्वसृक्पति: । भृग्वादीनामात्मजानां सिसृक्षु: संसिसृक्षताम् ॥ ७२ ॥

ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ପ୍ରଥମେ ଆମକୁ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା—ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅଧିପତି—କହିଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଭୃଗୁ ଆଦି ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

Verse 73

ते वयं नोदिता: सर्वे प्रजासर्गे प्रजेश्वरा: । अनेन ध्वस्ततमस: सिसृक्ष्मो विविधा: प्रजा: ॥ ७३ ॥

ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଆମ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ଆମେ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲୁ; ଅଜ୍ଞାନର ତମ ନଶିଗଲା ଏବଂ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲୁ।

Verse 74

अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्नवहित: पुमान् । अचिराच्छ्रेय आप्नोति वासुदेवपरायण: ॥ ७४ ॥

ଯେ ଭକ୍ତ ନିତ୍ୟ ବାସୁଦେବରେ ମନ ଲଗାଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସାବଧାନତା ସହ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରେ, ସେ ଅଚିରେ ପରମ ଶ୍ରେୟ—ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି—ପାଏ।

Verse 75

श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं नि:श्रेयसं परम् । सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम् ॥ ७५ ॥

ଏହି ସଂସାରରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଶ୍ରେୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନକୁ ପରମ ଶ୍ରେୟ କୁହାଯାଏ; କାରଣ ଜ୍ଞାନ-ନୌକାରେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନର ଦୁଷ୍ପାର ବ୍ୟସନ-ସମୁଦ୍ରକୁ ପାର କରେ।

Verse 76

य इमं श्रद्धया युक्तो मद्गीतं भगवत्स्तवम् । अधीयानो दुराराध्यं हरिमाराधयत्यसौ ॥ ७६ ॥

ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଓ ଗୀତ ଏହି ଭଗବତ୍‌ସ୍ତବକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଦୁରାରାଧ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଆରାଧନା କରି ତାଙ୍କ କୃପା ପାଏ।

Verse 77

विन्दते पुरुषोऽमुष्माद्यद्यदिच्छत्यसत्वरम् । मद्गीतगीतात्सुप्रीताच्छ्रेयसामेकवल्लभात् ॥ ७७ ॥

ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟର ଏକମାତ୍ର ଅତିପ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନ। ଯେ ମୋ ଗୀତ ଏହି ଗାନ ଗାଏ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଠାରୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।

Verse 78

इदं य: कल्य उत्थाय प्राञ्जलि: श्रद्धयान्वित: । श‍ृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्यो मुच्यते कर्मबन्धनै: ॥ ७८ ॥

ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଏହି ଶିବଗୀତ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଇବାର ସୁଯୋଗ ଦେଉଛି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 79

गीतं मयेदं नरदेवनन्दना: परस्य पुंस: परमात्मन: स्तवम् । जपन्त एकाग्रधियस्तपो महत् चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम् ॥ ७९ ॥

ହେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ! ମୋଦ୍ୱାରା ଗାଇତ ଏହି ସ୍ତବ ପରମ ପୁରୁଷ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ। ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ଏହାର ଜପ କର; ଏହା ମହାତପସ୍ୟା ସମ ଫଳଦାୟକ। ଶେଷେ ତୁମେ ଇପ୍ସିତ ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇବ।