Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
ପୃଥୁଙ୍କ କଥା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଆସିଲେ, ରାଜା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେଖି ରାଜ୍ୟଭାର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସଞ୍ଚିତ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଧର୍ମମତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରି ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ପୋଷଣବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀଦେବୀ (କନ୍ୟାରୂପେ)ଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଦେଇ, ଶୋକାକୁଳ ପ୍ରଜାକୁ ଛାଡ଼ି ରାଣୀ ଅର୍ଚ୍ଚି ସହ ବନକୁ ଯାଇ କଠୋର ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଅଳ୍ପାହାରରୁ ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼େ; ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣତୋଷ ପାଇଁ। ଫଳରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ପରମାତ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ ଏବଂ ଯୋଗ-ଜ୍ଞାନର ଗୌଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଅନ୍ତକାଳେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ମନ ନିବେଶ କରି ଯୋଗରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତତ୍ତ୍ୱଲୟ ଓ ଉପାଧିତ୍ୟାଗ ଦେଖାନ୍ତି—ଭକ୍ତିନିଷ୍ଠ ‘ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ’ର ଚିତ୍ରଣ। ଅର୍ଚ୍ଚି ପତିବ୍ରତାଧର୍ମରେ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରି ଚିତାଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପୃଥୁଚରିତ ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଉପଦେଶ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଓ ଭକ୍ତିଦୃଢତା ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶ-ଉପଦେଶ କଥାକୁ ସେତୁ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଜୀବିକା ଦେଇଥିବା ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହିତକାରୀ ସେଇ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟରେ ନିଷ୍ପାଦନ କଲେ। ପରେ ନିଜେ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବଣ୍ଟନ କରି, ପୃଥିବୀକୁ କନ୍ୟା ସଦୃଶ ଭାବି ପୁଅମାନଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ବିରହରେ ପ୍ରଜାମାନେ ରୁଦନ କରୁଥିବା ପରି ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେ ପତ୍ନୀ ସହ ଏକାକୀ ତପୋବନକୁ ଗଲେ।
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୈନ୍ୟ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଜଗତର ରାଜା ସେଇ ମହାତ୍ମା ସ୍ଥାବର‑ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସଞ୍ଚିତ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବଣ୍ଟନ କଲେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜୀବିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟରେ ପାଳନ କରି, ପୃଥିବୀକୁ କନ୍ୟାସମ ମାନି ତାହାକୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ପରେ ବିରହରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପ୍ରଜାକୁ ଛାଡ଼ି, ପତ୍ନୀ ସହ ଏକାକୀ ତପୋବନକୁ ଗଲେ।
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୈନ୍ୟ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଜଗତର ରାଜା ସେଇ ମହାତ୍ମା ସ୍ଥାବର‑ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସଞ୍ଚିତ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବଣ୍ଟନ କଲେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜୀବିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟରେ ପାଳନ କରି, ପୃଥିବୀକୁ କନ୍ୟାସମ ମାନି ତାହାକୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ପରେ ବିରହରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପ୍ରଜାକୁ ଛାଡ଼ି, ପତ୍ନୀ ସହ ଏକାକୀ ତପୋବନକୁ ଗଲେ।
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବୈଖାନସ ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ୱୀକୃତ ବାନପ୍ରସ୍ଥ-ଧର୍ମର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ପାଳନ କଲେ। ପୂର୍ବେ ରାଜ୍ୟଶାସନ ଓ ବିଜୟରେ ଯେପରି ଗମ୍ଭୀର ଥିଲେ, ସେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାରେ ଲଗି ରହିଲେ।
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
ତପୋବନରେ ମହାରାଜ ପୃଥୁ କେବେ କନ୍ଦ‑ମୂଳ ଖାଉଥିଲେ, କେବେ ଫଳ ଓ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଖାଉଥିଲେ। କିଛି ପକ୍ଷ ସେ କେବଳ ଜଳ ପାନ କରି ରହିଲେ, ଏବଂ ଶେଷରେ କେବଳ ବାୟୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
ଅରଣ୍ୟଜୀବନର ନୀତି ଓ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ବୀର ପୃଥୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚତପା ଆଚରଣ କଲେ; ବର୍ଷାକାଳରେ ମୁସଳଧାର ବର୍ଷାକୁ ସହିଲେ; ଶୀତକାଳରେ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ। ଶୟନ ପାଇଁ ସେ କେବଳ ଭୂମିରେ, ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ ଉପରେ ଶୁଅୁଥିଲେ।
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
ମହାରାଜ ପୃଥୁ ବାଣୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଉର୍ଧ୍ୱରେତା ରହିବା ଏବଂ ଶରୀରର ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ କଠୋର ତପ କଲେ। ଏ ସବୁ ସେ କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ କଲେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିଲା।
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
ଏଭଳି କ୍ରମାନୁସାରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମହାରାଜ ପୃଥୁଙ୍କର କର୍ମଫଳାସକ୍ତିର ମଳ ଓ ବାସନା ଧ୍ୱଂସ ହେଲା। ସେ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଷଡ୍ବର୍ଗକୁ ନିରୋଧ କରି ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ କଲେ; ଫଳକାମନାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
ଭଗବାନ୍ ସନତ୍କୁମାର ଯେ ପରମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯୋଗ ପଥ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ସେହି ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଜନ-ଆରାଧନ କଲେ।
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
ଭଗବଦ୍ଧର୍ମ ପାଳନକାରୀ ସେହି ସାଧୁ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସଦା ଯତ୍ନ କଲେ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଅଚଳ ଓ ସ୍ଥିର ହେଲା।
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ସେବା-ପରିକର୍ମା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱମୟ ମନ ପାଇଥିବା ମହାରାଜ ପୃଥୁ, ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣର ପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ସେହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନରେ ସେ ସନ୍ଦେହର ଆସନକୁ ଛେଦି, ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଓ ଦେହାତ୍ମବୁଦ୍ଧିର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
ଦେହାଭିମାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛିନ୍ନ ହେବା ପରେ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ କଲେ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ୟ ସାଧନା ତ୍ୟାଗ କଲେ; ସିଦ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ। କାରଣ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ହିଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ; କୃଷ୍ଣକଥାରେ ରତି ନ ହେଲେ ଯୋଗୀ-ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମାୟାଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ବୀରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ସଂଯୋଜିତ କରି, ମନକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମୟ ଆସିଲେ ନିଜ ଭୌତିକ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
ଏକ ବିଶେଷ ଯୋଗାସନରେ ବସି ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଗୋଡ଼ଘୁଁଡି (ଏଡ଼ି) ଦ୍ୱାରା ପାୟୁଦ୍ୱାରକୁ ଅଟକାଇ, ଡାହାଣ-ବାମ ପିଣ୍ଡଳିକୁ ଚାପି ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ। ତାହାକୁ ନାଭିଚକ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରି ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠ ଦେଇ ନେଇ, ଶେଷରେ ଦୁଇ ଭୌହ ମଧ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଉପରକୁ ଧକ୍କା ଦେଲେ।
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ କ୍ରମେ ମୁଣ୍ଡର ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠାଇ ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛାରୁ ନିରାସକ୍ତ ହେଲେ। ପରେ ସେ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ସମଷ୍ଟି-ବାୟୁରେ, ଦେହକୁ ସମଷ୍ଟି-ପୃଥିବୀରେ, ଏବଂ ଦେହସ୍ଥ ତେଜତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମଷ୍ଟି-ଅଗ୍ନିରେ କ୍ରମଶଃ ଲୀନ କଲେ।
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଗର ସ୍ଥାନଭେଦ ଅନୁସାରେ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଛିଦ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଶରେ, ରକ୍ତ ଆଦି ଦେହଦ୍ରବକୁ ଜଳରେ ଯଥାସ୍ଥାନ ଲୀନ କଲେ। ପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳରେ, ଜଳକୁ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁରେ, ବାୟୁକୁ ଆକାଶରେ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଲୀନ କଲେ।
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
ସେ ମନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ତନ୍ମାତ୍ରା-ବିଷୟମାନଙ୍କରେ ଯଥାସ୍ଥାନେ ଲୟ କଲେ; ଏବଂ ଭୂତାଦି ଅହଂକାରକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ୟ କରି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ମହଦାତ୍ମାରେ ସଂଧାନ କଲେ।
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଜୀବରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗୁଣବିନ୍ୟାସ ଓ ମାୟାମୟ ଉପାଧିକୁ ମାୟାଶକ୍ତିର ପରମ ନିୟନ୍ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିବଳର ଆତ୍ମବୀର୍ୟରେ ସ୍ୱରୂପସ୍ଥ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିପ ‘ପ୍ରଭୁ’ ଭାବେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
ଅର୍ଚ୍ଚି ନାମକ ମହାରାଣୀ, ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରି ବନକୁ ଗଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାରୀ ଓ ବନବାସର ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ପଦଦ୍ୱୟରେ ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ବ୍ରତଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ସେବାରେ ଲୀନ ରାଣୀ ଅର୍ଚ୍ଚି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ପରି ବନଜୀବନ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି ଫଳ-ଫୁଲ-ପତ୍ର ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରି କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପତିସେବାର ସୁଖରୁ କୌଣସି କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
ରାଣୀ ଅର୍ଚ୍ଚି ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପତି—ତାଙ୍କୁ, ପୃଥିବୀକୁ ଓ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟାଳୁ—ଏବେ ଜୀବନଲକ୍ଷଣ ଶୂନ୍ୟ। ସେ କିଛିକ୍ଷଣ ବିଲାପ କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଚିତା ତିଆରି କରି ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ତାହାରେ ରଖିଲେ।
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
ତାପରେ ରାଣୀ ଆବଶ୍ୟକ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି, ନଦୀଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଉଦାରକର୍ମା ପତିଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କଲେ। ଆକାଶସ୍ଥ ଦେବମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରି, ପତିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
ବୀରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତି ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ସେହି ସାଧ୍ବୀ ଅର୍ଚ୍ଚିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସହସ୍ର ସହସ୍ର ପତ୍ନୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାଣୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
ସେ ସମୟରେ ଦେବମାନେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ତୂର୍ୟଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ତେବେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ଚିତା ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରି, ପରସ୍ପର ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
ଦେବପତ୍ନୀମାନେ କହିଲେ—ଆହୋ, ଏହି ବଧୂ କେତେ ଧନ୍ୟ! ଯିଏ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଅଧିପତି ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ମନ-ବାକ୍-ଦେହରେ ସର୍ବାତ୍ମନା ସେବା କଲେ; ଯେପରି ଶ୍ରୀଦେବୀ ଯଜ୍ଞେଶ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି।
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
ଦେବପତ୍ନୀମାନେ ଆଉ କହିଲେ—ଦେଖ, ଏହି ସତୀ ଅର୍ଚ୍ଚି ନିଜର ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ବଳରେ, ଆମ ଦୃଷ୍ଟିସୀମାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବୈନ୍ୟ ପତି ପୃଥୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଲୋକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆୟୁ ଅଳ୍ପ ଓ ଚଞ୍ଚଳ; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି-ସେବାରେ ନିମଗ୍ନ, ସେମାନେ ଭଗବତ୍ପଦ ପାଆନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
ମୋକ୍ଷ ପାଇବାର ସୁଯୋଗ ଥିବା ମାନବଦେହ ପାଇ ସୁଦ୍ଧା ଯେ ମହାକଷ୍ଟରେ ଫଳାଶାକର୍ମ କରି ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଆତ୍ମଦ୍ରୋହୀ ଓ ଠକାଯାଇଥିବା—ନିଜକୁ ଈର୍ଷ୍ୟା କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ।
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଣୀ ଅର୍ଚ୍ଚି ନିଜ ପତିଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଯେ ଲୋକ ଅଚ୍ୟୁତାଶ୍ରୟ, ଆତ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ପାଇଥିଲେ।
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଉଦାର-ମହିମାମୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସେଇ ମହାନ ଚରିତ୍ରକୁ ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ତୁମକୁ କହିଲି।
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
ଯେ କେହି ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାପୁଣ୍ୟକର ପୃଥୁ-ଚରିତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପଢ଼େ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ପାଇଥିବା ପଦବୀ—ତାଙ୍କ ଲୋକ—ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଅର୍ଥାତ୍ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରେ।
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
ଯେ ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଗୁଣ ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଲେ ଜଗତର ଅଧିପତି ରାଜା ହୁଏ; ବୈଶ୍ୟ ହେଲେ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ନେତା ଓ ବହୁ ପଶୁଧନର ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ; ଶୂଦ୍ର ହେଲେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
ପୁରୁଷ ହେଉ କି ନାରୀ—ଯେ କେହି ମହା ଆଦର ସହିତ ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ ଏହି କଥାକୁ ତିନିଥର ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ ସନ୍ତାନହୀନ ହେଲେ ବହୁ ସନ୍ତାନର ପିତାମାତା ହୁଏ, ଏବଂ ନିର୍ଧନ ହେଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ ହୁଏ।
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
ଯାହାର କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ନୁହେଁ ସେ ମଧ୍ୟ ସୁଯଶ ପାଏ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ହୁଏ। ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ କଥାଶ୍ରବଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳ ନିବାରକ।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ କଥାଶ୍ରବଣ ଧନ୍ୟ, ଯଶଦାୟକ, ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ ଏବଂ କଳିଯୁଗର ମଳ ନାଶକ। ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ସମ୍ୟକ୍ ସିଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ଚାରିଟିର ପରମ କାରଣ।
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
ବିଜୟ ଓ ରାଜଶକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷୀ ରାଜା ରଥରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ କଥାକୁ ତିନିଥର ପାଠ/ଜପ କରେ, ତେବେ ଅଧୀନ ରାଜାମାନେ ସ୍ୱୟଂ—ପୃଥୁଙ୍କୁ ଯେପରି ଦେଉଥିଲେ—ତାଙ୍କ ଆଦେଶମାତ୍ରେ କର ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
ମୁକ୍ତ ଓ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ବହନ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ, ବୈନ୍ୟ (ପୃଥୁ)ଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଚରିତ ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଇବା ଉଚିତ।
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
ଏହା ବୈଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ମହାନ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସୂଚକ ବର୍ଣ୍ଣନା। ଯେ ଏଥିରେ ମନ ଲଗାଏ, ସେ ମର୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୃଥୁଙ୍କ ପରି ପରମଗତି ପାଏ।
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଆଦର ସହିତ ପୃଥୁଚରିତ ଶୁଣେ, ଜପେ ଓ ପ୍ରଚାର କରେ, ସେ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଭବସିନ୍ଧୁ ପାର କରାଉଥିବା ନୌକା-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରତି ପାଏ।
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.