Adhyaya 21
Pṛthu Mahārāja’s Homecoming, Sacrificial Assembly, and Instruction on Devotional Kingship
ମୈତ୍ରେୟ ବିଦୁରଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଭବ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ-ସଜା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ ମଧ୍ୟରେ ରାଜଧାନୀକୁ ଫେରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ। ବିଷ୍ଣୁକୃପାରେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣି ବିଦୁର ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ରାଜଧର୍ମ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ମୈତ୍ରେୟ ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପୃଥୁଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଏକ ମହାଯଜ୍ଞର କଥା ଆଣନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ରାଜର୍ଷିମାନେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି। ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ପୃଥୁ ବିଧି-ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୁଭ ରାଜରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସଭାରେ ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରାଜା ପ୍ରଜାକୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମରେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଯାହାକୁ ସେ ନେଇଯାନ୍ତି ଓ ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ଶାସନକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କର୍ମଫଳରେ ରାଜା ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଈଶ୍ୱରବାଦକୁ ଯୁକ୍ତି-ବେଦସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଭକ୍ତିକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ପଥ କହନ୍ତି, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଯଜ୍ଞଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ସେବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନନ୍ତି। ସଭା ଆଶୀର୍ବାଦ କରେ—ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁତ୍ର ପାପୀ ପିତାକୁ ମଧ୍ୟ ତାରିପାରେ; ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯଜ୍ଞକଥା ଓ ଆଦର୍ଶ ରାଜର୍ଷି ନେତୃତ୍ୱର ପୀଠିକା ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । मौक्तिकैः कुसुम-स्रग्भिर् दुकूलैः स्वर्ण-तोरणैः महासुरभिभिर् धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वाइ ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ବିଦୁର! ରାଜା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ, ନଗରଟି ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ମୁକ୍ତା, ପୁଷ୍ପମାଳା, ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋରଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଗନ୍ଧିତ ଧୂପରେ ସମଗ୍ର ନଗର ସୁବାସିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 2
चन्दनागुरुतोयार्द्ररथ्याचत्वरमार्गवत् । पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ २ ॥
ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁର ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ନଗରର ଗଲି, ଚତ୍ୱର ଓ ମାର୍ଗ ସବୁଠି ଛିଟାଯାଇଥିଲା। ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତ, ଅଖଣ୍ଡ ଫଳ, ଲାଜ, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଓ ଦୀପଜ୍ୟୋତିରେ ସର୍ବତ୍ର ମଙ୍ଗଳ ସଜା ହୋଇଥିଲା।
Verse 3
सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतै: परिष्कृतम् । तरुपल्लवमालाभि: सर्वत: समलङ्कृतम् ॥ ३ ॥
ଫଳ-ପୁଷ୍ପର ଗୁଛ ସହ କଦଳୀ ଖମ୍ଭ ଓ ସୁପାରି ଡାଳିଦ୍ୱାରା ଚତ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା। ତରୁପଲ୍ଲବର ମାଳାରେ ନଗର ସର୍ବତ୍ର ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ଅତି ମନୋହର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 4
प्रजास्तं दीपबलिभि: सम्भृताशेषमङ्गलै: । अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिता: ॥ ४ ॥
ରାଜା ନଗରଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାମାତ୍ରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଦୀପ, ପୁଷ୍ପ, ଦଧି ଆଦି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଝଙ୍କାର କରୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଅନେକ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଭିନନ୍ଦନକୁ ଆସିଲେ।
Verse 5
शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् । विवेश भवनं वीर: स्तूयमानो गतस्मय: ॥ ५ ॥
ରାଜା ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ ଶଙ୍ଖ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଘୋଷ ହେଲା, ଋତ୍ୱିଜମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷ କଲେ, ଏବଂ ସୂତାଦି ସ୍ତୁତିକାରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଗାଇଲେ। ତଥାପି ସେ ବୀର ରାଜା ସ୍ତୁତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛିମାତ୍ର ଗର୍ବିତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 6
पूजित: पूजयामास तत्र तत्र महायशा: । पौराञ्जानपदांस्तांस्तान्प्रीत: प्रियवरप्रद: ॥ ६ ॥
ନିଜେ ପୂଜିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ନଗରବାସୀ ଓ ଜନପଦବାସୀମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦାନ କଲେ।
Verse 7
स एवमादीन्यनवद्यचेष्टित: कर्माणि भूयांसि महान्महत्तम: । कुर्वन् शशासावनिमण्डलं यश: स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७ ॥
ପୃଥୁ ମହାରାଜ ମହତ୍ତମ ମହାତ୍ମା ଥିଲେ, ତେଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ। ଭୂମଣ୍ଡଳ ଶାସନ କରିବା ସମୟରେ ସେ ଅନବଦ୍ୟ ଓ ଗୌରବମୟ ଅନେକ କର୍ମ କଲେ। ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଥିବା ଯଶ ନିଧାନ କରି ଶେଷରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ—ପରମ ପଦ—ଲାଭ କଲେ।
Verse 8
सूत उवाच तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् । क्षत्ता महाभागवत: सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन् ॥ ८ ॥
ସୂତ ଉବାଚ: ହେ ଶୌନକ, ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ନେତା! ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ ଆଦିରାଜ ପୃଥୁଙ୍କ ଯଶ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ମହାଭାଗବତ ବିଦୁର ବିନୟପୂର୍ବକ କୌଷାରବି ଋଷିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 9
विदुर उवाच सोऽभिषिक्त: पृथुर्विप्रैर्लब्धाशेषसुरार्हण: । बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९ ॥
ବିଦୁର ଉବାଚ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୈତ୍ରେୟ! ମହର୍ଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୃଥୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିଥିଲେ—ଏହା ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବୋଧକ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଦାନ ଦେଲେ। ଏବଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ତେଜ ଭୁଜାରେ ଧାରଣ କରି ସେ ପୃଥିବୀକୁ ‘ଦୋହନ’ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 10
को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपा: । लोका: सपाला उपजीवन्ति काम- मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥
ଏପରି ମହାପ୍ରତାପୀ ପୃଥୁଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି କିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିବେ ନାହିଁ? ତାଙ୍କ ପରାକ୍ରମର ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କର୍ମ ଆଉ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଅଧିକ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 11
मैत्रेय उवाच गङ्गायमुनयोर्नद्योरन्तरा क्षेत्रमावसन् । आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ ११ ॥
ମୈତ୍ରେୟ ଉବାଚ: ହେ ବିଦୁର! ପୃଥୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା—ଏହି ଦୁଇ ମହାନଦୀର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଭୂଭାଗରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟଶାଳୀ ଥିଲେ; ତଥାପି ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟଫଳ କ୍ଷୟ ପାଇଁ ନିୟତ ଭୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 12
सर्वत्रास्खलितादेश: सप्तद्वीपैकदण्डधृक् । अन्यत्र ब्राह्मणकुलादन्यत्राच्युतगोत्रत: ॥ १२ ॥
ମହାରାଜ ପୃଥୁ ସର୍ବତ୍ର ଅସ୍ଖଳିତ ଆଦେଶଧାରୀ ଅପରାଜିତ ରାଜା ଥିଲେ; ପୃଥିବୀର ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଶାସନର ଦଣ୍ଡ ସେ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଟଳ ଆଦେଶକୁ କେବଳ ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ-ଗୋତ୍ରଜ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ମାତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିପାରୁଥିଲେ।
Verse 13
एकदासीन्महासत्रदीक्षा तत्र दिवौकसाम् । समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १३ ॥
ଏକଦା ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଏକ ମହାସତ୍ର ନାମକ ମହାୟଜ୍ଞର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚଲୋକର ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାଧୁ ରାଜାମାନେ ସମବେତ ହେଲେ।
Verse 14
तस्मिन्नर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हत: । उत्थित: सदसो मध्ये ताराणामुडुराडिव ॥ १४ ॥
ସେଇ ମହାସଭାରେ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଆଦରଣୀୟ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ଯଥାଯଥ ପୂଜା କଲେ। ପରେ ସେ ସଭାମଧ୍ୟରେ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ, ଏବଂ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦିତ ହେବା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିଶିଲେ।
Verse 15
प्रांशु: पीनायतभुजो गौर: कञ्जारुणेक्षण: । सुनास: सुमुख: सौम्य: पीनांस: सुद्विजस्मित: ॥ १५ ॥
ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଦେହ ଉଚ୍ଚ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ଥିଲା, ବର୍ଣ୍ଣ ଗୌର ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଭୁଜା ପୁଷ୍ଟ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଚକ୍ଷୁ ଉଦୟସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତ ଏବଂ କମଳାରୁଣ ଥିଲା। ନାସିକା ସିଧା, ମୁଖ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ସ୍ୱଭାବ ଗମ୍ଭୀର; ହସରେ ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି ମନୋହର ଭାବେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
Verse 16
व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिर्वलिवल्गुदलोदर: । आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६ ॥
ମହାରାଜ ପୃଥୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶସ୍ତ ଥିଲା, କଟି ଦୃଢ଼ ଓ ଭାରୀ ଥିଲା, ଏବଂ ଉଦରରେ ଚର୍ମର ରେଖାମାନେ ବଟପତ୍ର ପରି ଗଠିତ ଥିଲେ। ନାଭି ଆବର୍ତ୍ତଯୁକ୍ତ ଓ ଗଭୀର, ଜଂଘା ସୁବର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତିମୟ, ଏବଂ ପାଦପୃଷ୍ଠ ଧନୁଷାକାର ଉଚ୍ଚ ଥିଲା।
Verse 17
सूक्ष्मवक्रासितस्निग्धमूर्धज: कम्बुकन्धर: । महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥ १७ ॥
ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର କେଶ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, କଳା, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଘୁଞ୍ଚିଆ ଥିଲା; ଶଙ୍ଖସଦୃଶ କଣ୍ଠରେ ଶୁଭ ରେଖା ଶୋଭିଥିଲା। ସେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧୋତି ଓ ଉତ୍ତରୀୟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
Verse 18
व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीर्नियमे न्यस्तभूषण: । कृष्णाजिनधर: श्रीमान् कुशपाणि:कृतोचित: ॥ १८ ॥
ଦୀକ୍ଷା-ନିୟମରେ ସେ ଆଭୂଷଣ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଅଲଗା କରିଦେଲେ, ତେଣୁ ଦେହର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ରୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। କୃଷ୍ଣାଜିନ ଧରି ଓ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ କୁଶ-ବଳୟ ପିନ୍ଧି ସେ ଅଧିକ ମନୋହର ଲାଗିଲେ; ନିୟମ ସବୁ ପାଳନ କଲେ।
Verse 19
शिशिरस्निग्धताराक्ष: समैक्षत समन्तत: । ऊचिवानिदमुर्वीश: सद: संहर्षयन्निव ॥ १९ ॥
ସଭାସଦମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବାକୁ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଚାରିଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଶିଶିରସ୍ନିଗ୍ଧ ଆକାଶର ତାରାମାନଙ୍କ ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା। ପରେ ସେ ଗମ୍ଭୀର ମହାସ୍ୱରରେ କହିଲେ।
Verse 20
चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् । सर्वेषामुपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २० ॥
ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଚିତ୍ରପଦ-ଅଲଙ୍କାରଯୁକ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରବଣସୁଖଦ ଥିଲା; ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଗମ୍ଭୀର ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା। ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ସେ କହୁଥିଲେ, ଯେନେ ପରମସତ୍ୟର ନିଜ ଅନୁଭୂତି ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 21
राजोवाच सभ्या: शृणुत भद्रं व: साधवो य इहागता: । सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्ममावेद्यं स्वमनीषितम् ॥ २१ ॥
ରାଜା କହିଲେ: ହେ ସଭ୍ୟମାନେ, ଆପଣମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ସାଧୁମହାତ୍ମାମାନେ, ଦୟାକରି ମୋର ନିବେଦନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେ ସତ୍ୟରେ ଜିଜ୍ଞାସୁ, ସେ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।
Verse 22
अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजित: । रक्षिता वृत्तिद: स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२ ॥
ପୃଥୁ ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ରାଜା, ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ବେଦବିଧିରେ ସ୍ଥାପିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୋଜିତ କରେ।
Verse 23
तस्य मे तदनुष्ठानाद्यानाहुर्ब्रह्मवादिन: । लोका: स्यु: कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक् ॥ २३ ॥
ପୃଥୁ ମହାରାଜ କହିଲେ—ରାଜଧର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ପାଳନ କଲେ, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ କହିଥିବା ଇଚ୍ଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୋତେ ମିଳିବ; କାରଣ ସର୍ବ ଭାଗ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟା ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 24
य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति स: ॥ २४ ॥
ଯେ ରାଜା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ଶିଖାଇନାହିଁ କେବଳ କର-ଶୁଳ୍କ ଉଠାଏ, ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାପଫଳ ଭୋଗ କରି ଦୁଃଖ ପାଏ ଏବଂ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ହରାଏ।
Verse 25
तत् प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयव: । कुरुताधोक्षजधियस्तर्हि मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २५ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ ପ୍ରଜାମାନେ, ଆପଣମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ପରଲୋକ-ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏବଂ ନିଜ ହିତ ପାଇଁ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭଲଭାବେ କରନ୍ତୁ; ହୃଦୟରେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତୁ। ଏହାଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ହେବ।
Verse 26
यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमला: । कर्तु: शास्तुरनुज्ञातुस्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६ ॥
ହେ ନିର୍ମଳହୃଦୟ ଦେବଗଣ, ପିତୃଗଣ ଓ ଋଷିଗଣ, ମୋ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମଫଳ କର୍ତ୍ତା, ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଓ ସମର୍ଥକ—ତିନିଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟିତ ହୁଏ।
Verse 27
अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमा: । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्य: क्वचिद्भुव: ॥ २७ ॥
ହେ ମାନ୍ୟ ସଜ୍ଜନମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞପତି ନାମକ ଏକ ପରମ ନିୟନ୍ତା ନିଶ୍ଚୟ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ କର୍ମାନୁସାରେ ଫଳ ଦେନ୍ତି; ନହେଲେ କେମିତି କିଛି ଲୋକ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ଅସାଧାରଣ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ବଳରେ ଦୀପ୍ତ ଦେଖାଯାନ୍ତି?
Verse 28
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
ମନୁ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ମହାରାଜ ଧ୍ରୁବ, ରାଜର୍ଷି ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଏବଂ ମୋ ପିତାମହ ଅଙ୍ଗ—ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବେଦପ୍ରମାଣ ସମର୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 29
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
ଏହିପରି ଅଜ, ଭବ (ଶିବ), ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ବଳି ଆଦି ଅନେକ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଦାଧାରୀ ପରମପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଦୃଢ଼ ଆସ୍ଥା ରଖନ୍ତି; ତେଣୁ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣୀୟ।
Verse 30
दौहित्रादीनृते मृत्यो: शोच्यान् धर्मविमोहितान् । वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ ३० ॥
ମୃତ୍ୟୁର ଦୌହିତ୍ର ବେଣ ଭଳି ନିନ୍ଦ୍ୟ ଲୋକ ଧର୍ମପଥରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଶୋଚନୀୟ; ତଥାପି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସ୍ୱର୍ଗୋନ୍ନତି ଆଦି ଫଳ ଦାତା ପ୍ରାୟଃ ଏକମାତ୍ର—ପରମପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ—ବୋଲି ସମସ୍ତ ମହାପୁରୁଷ ଏକମତ।
Verse 31
यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना- मशेषजन्मोपचितं मलं धिय: । सद्य: क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनि:सृता सरित् ॥ ३१ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ କମଳପାଦ ସେବାରେ ରୁଚି ହେଲେ, ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ମନରେ ସଞ୍ଚିତ ମଳିନତା ସତ୍ୱର କ୍ଷୟ ହୁଏ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ ନିଷ୍ସୃତ ଗଙ୍ଗାଧାରା ଯେପରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଏହି ଭକ୍ତି ମନକୁ ପବିତ୍ର କରି କୃଷ୍ଣଚେତନାକୁ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ାଏ।
Verse 32
विनिर्धुताशेषमनोमल: पुमा- नसङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् । यदङ्घ्रिमूले कृतकेतन: पुन- र्न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
ଯେ ଭକ୍ତ ପରମ ପୁରୁଷ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ କମଳଚରଣମୂଳରେ ଶରଣ ନେଉଛି, ସେ ମନର ସମସ୍ତ ମଳିନତା ଓ ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଭକ୍ତିଯୋଗର ବଳରେ ବୈରାଗ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦମୂଳାଶ୍ରୟ ପାଇଲେ ସେ ତ୍ରିତାପଦୁଃଖମୟ ସଂସାରକୁ ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ।
Verse 33
तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभि- र्मनोवच:कायगुणै: स्वकर्मभि: । अमायिन: कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धय: ॥ ३३ ॥
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମନ, ବାଣୀ, ଶରୀର, ସ୍ୱଭାବଗୁଣ ଓ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା, କପଟହୀନ ହୋଇ କେବଳ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଭଜନ କର। ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ, କାମଦୁଘ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କମଳଚରଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସରେ ନିଃସଙ୍କୋଚ ସେବା କର; ତେବେ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 34
असाविहानेकगुणोऽगुणोऽध्वर: पृथग्विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभि: । सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभि- र्विशुद्धविज्ञानघन: स्वरूपत: ॥ ३४ ॥
ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ୱରୂପତଃ ଶୁଦ୍ଧ ବିଜ୍ଞାନଘନ ଏବଂ ଭୌତିକ ଗୁଣରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ତଥାପି ବଦ୍ଧଜୀବଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟା ଓ ମନ୍ତ୍ରୋକ୍ତି ସହିତ ହେଉଥିବା ନାନା ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାଙ୍କ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଅର୍ପିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୋକ୍ତା ତ ସେଇ ଭଗବାନ।
Verse 35
प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् । क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्गुणात्मक: ॥ ३५ ॥
ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି), କାଳ, ଆଶୟ (ବାସନା) ଓ ଧର୍ମ (କର୍ମ)ର ସଂଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ଶରୀରରେ ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ଚେତନା ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। କ୍ରିୟା ଓ ଫଳ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକାଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମନେ ହୁଏ—ଯେପରି ଏକେ ଅଗ୍ନି କାଠର ଆକାର-ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ନାନା ଭାବେ ଜ୍ୱଳେ।
Verse 36
अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् । स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रता: ॥ ३६ ॥
ଆହୋ! ଭଗବାନ ହରି ଯଜ୍ଞଫଳର ଭୋକ୍ତା ଓ ଅଧୀଶ୍ୱର, ଏବଂ ପରମ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ। ହେ ମୋ ନାଗରିକମାନେ, ତୁମେ ପୃଥିବୀତଳରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ହୋଇ ନିରନ୍ତର ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛ; ଏହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ ବିତରଣ କରୁଛ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞ।
Verse 37
मा जातु तेज: प्रभवेन्महर्द्धिभि- स्तितिक्षया तपसा विद्यया च । देदीप्यमानेऽजितदेवतानां कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ ३७ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନେ କ୍ଷମା, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିକ୍ଷାର ତେଜରେ ସ୍ୱୟଂ ମହିମାନ୍ୱିତ। ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମ୍ପଦରେ ସେମାନେ ରାଜଶକ୍ତିଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ; ତେଣୁ ରାଜବର୍ଗ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭୌତିକ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଓ ଅପରାଧ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍।
Verse 38
ब्रह्मण्यदेव: पुरुष: पुरातनो नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् । अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशो जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणी: ॥ ३८ ॥
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟଦେବ, ପୁରାତନ ଓ ନିତ୍ୟ ହରି—ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ବନ୍ଦନ କରି ଅନପାୟିନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ଜଗତ୍ପାବନ ଯଶ ଲାଭ କଲେ।
Verse 39
यत्सेवयाशेषगुहाशय: स्वराड् विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वर: । तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतै: सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम् ॥ ३९ ॥
ଯାହାଙ୍କ ସେବାରେ ହୃଦୟସ୍ଥ, ସଦା ସ୍ୱାଧୀନ ପରମେଶ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ସେ ବିପ୍ରପ୍ରିୟ। ତେଣୁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ବିନୀତ ଲୋକେ ସର୍ବାତ୍ମନା ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବୈଷ୍ଣବ କୁଳକୁ ସେବନ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 40
पुमाँल्लभेतानतिवेलमात्मन: प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वत: स्वयम् । यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया तत: परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम् ॥ ४० ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ନିୟମିତ ସେବା କଲେ ହୃଦୟର ମଳ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷସୁଖ ଲାଭ କରେ। ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସେବାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଯଜ୍ଞଭୋକ୍ତା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
Verse 41
अश्नात्यनन्त: खलु तत्त्वकोविदै: श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभि: । न वै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहंस्यपर्यगु: ॥ ४१ ॥
ଅନନ୍ତ ପରମେଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିମୁଖେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହୁତ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ମାଧ୍ୟମରେ ସେତେ ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ, ଯେତେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ମହର୍ଷି ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ନୈବେଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ। କାରଣ ସେଠାରେ ସେ ଭକ୍ତସଙ୍ଗ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 42
यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धातपोमङ्गलमौनसंयमै: । समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये यत्रेदमादर्श इवावभासते ॥ ४२ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କୃତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ଥିତି ନିତ୍ୟ ରହେ; କାରଣ ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବେଦବିଧି ଗ୍ରହଣ କରି, ତପ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିଷ୍କର୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ସଂଯମ, ମୌନ ଓ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ପରମାର୍ଥଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରେ। ଏଭଳି ଜୀବନର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣରେ ମୁହଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 43
तेषामहं पादसरोजरेणु- मार्या वहेयाधिकिरीटमायु: । यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ ४३ ॥
ହେ ଆର୍ୟଜନମାନେ, ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଯାଚୁଛି—ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ରେଣୁ ମୁଁ ଜୀବନାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ କିରୀଟରେ ନିତ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରିବି। ଯେ ଏହି ଧୂଳିକୁ ଶିରେ ବହନ କରେ, ତାହାର ପାପଜନ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭଗୁଣ ତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
Verse 44
गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पद: । प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च जनार्दन: सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४ ॥
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଗୁଣ ଅର୍ଜନ କରେ—ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାର ଧନ କେବଳ ଶୀଳ, ଯେ କୃତଜ୍ଞ ଓ ଅନୁଭବୀ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ—ତାକୁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଅନୁସରଣ କରେ। ତେଣୁ ଜନାର୍ଦନ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଳ, ଗୋମାତାମାନେ ଓ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 45
मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातय: । तुष्टुवुर्हृष्टमनस: साधुवादेन साधव: ॥ ४५ ॥
ମହାର୍ଷି ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ରାଜା ପୃଥୁ ଏପରି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କଥା କହିଥିବାକୁ ଶୁଣି, ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେବତାମାନେ, ପିତୃଲୋକବାସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁମାନେ ହୃଷ୍ଟମନେ ସାଧୁବାଦ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 46
पुत्रेण जयते लोकानिति सत्यवती श्रुति: । ब्रह्मदण्डहत: पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तम: ॥ ४६ ॥
ସେମାନେ କହିଲେ—‘ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଜିତାଯାନ୍ତି’ ଏହି ବେଦୀୟ ନିଷ୍କର୍ଷ ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା; କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରୂପ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡରେ ହତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ବେନ ନରକଜୀବନର ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ପତିତ ଥିଲା, ଏବେ ତାହାର ପୁତ୍ର ମହାରାଜ ପୃଥୁ ତାକୁ ସେଇ ତମସରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।
Verse 47
हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तम: । विविक्षुरत्यगात्सूनो: प्रह्लादस्यानुभावत: ॥ ४७ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଓ ପାପକର୍ମରେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରମୟ ନରକକୁ ପତିତ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଭଗବଦ୍ଧାମକୁ ଗଲା।
Verse 48
वीरवर्य पित: पृथ्व्या: समा: सञ्जीव शाश्वती: । यस्येदृश्यच्युते भक्ति: सर्वलोकैकभर्तरि ॥ ४८ ॥
ହେ ବୀରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ପୃଥିବୀର ପିତା, ଆପଣ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଅନ୍ତୁ; କାରଣ ସର୍ବଲୋକର ଏକମାତ୍ର ଭର୍ତ୍ତା ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଅଛି।
Verse 49
अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथा: । य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णो- र्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ४९ ॥
ହେ ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତିବାନ୍ ରାଜା, ଆଜି ଆମେ ଧନ୍ୟ—ଆପଣ ନାଥ ଥିବାରୁ ଆମେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଆଶ୍ରିତ; କାରଣ ଆପଣ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଦେବଙ୍କ ମହିମାକଥା ପ୍ରଚାର କରୁଛନ୍ତି।
Verse 50
नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् । प्रजानुरागो महतां प्रकृति: करुणात्मनाम् ॥ ५० ॥
ହେ ନାଥ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱଧର୍ମ; ପ୍ରଜାହିତରେ ସ୍ନେହୀ ଆପଣ ପରି କରୁଣାମୟ ମହାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପ୍ରକୃତି ହିଁ ଦୟା।
Verse 51
अद्य नस्तमस: पारस्त्वयोपासादित: प्रभो । भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितै: ॥ ५१ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ଆପଣ ଆମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ଅନ୍ଧକାରର ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବାର ପଥ ଦେଖାଇଲେ। ପୂର୍ବକର୍ମ ଓ ଦୈବବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆମେ କର୍ମଜାଳରେ ଫସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭୁଲି ବିଶ୍ୱରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲୁ।
Verse 52
नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे । यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ ନିଜ ତେଜରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
It marks the rājarṣi standard: external opulence and honor do not disturb inner steadiness. The Bhāgavatam uses this to contrast dharmic kingship with ego-driven rule—showing that power and prosperity become spiritually safe only when grounded in detachment and devotion.
Pṛthu teaches that a ruler who merely taxes without educating citizens in dharma becomes liable for their impiety. Moreover, the post-death result is shared among the doer, the director (leader), and the supporter—therefore governance must include moral and devotional guidance, not only administration.
Because the Lord is especially pleased when offerings reach Him through the mouths and blessings of His devotees; He values association and service more than ritual mechanism alone. Thus, honoring brāhmaṇas and Vaiṣṇavas protects society from spiritual offense and turns sacrifice into bhakti rather than mere karma-kāṇḍa.
He appeals to śruti (Vedas) and sadācāra (conduct) of Manu, Uttānapāda, Dhruva, Priyavrata, Aṅga, and also points to the deliverance narratives associated with Prahlāda and Bali—demonstrating that devotion to the Supreme Lord is the consistent conclusion across authorities and histories.