Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
ମୈତ୍ରେୟ କହନ୍ତି—ରାଜା ପୃଥୁ ସରସ୍ୱତୀ ତଟର ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତରେ ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ନନ୍ଦ-ସୁନନ୍ଦ ଆଦିଙ୍କ ସହ ଆସିଲେ; ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଭାବରେ ନଦୀ, ବୃକ୍ଷ, ଗାଈ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଲେ—ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତିର ଚିହ୍ନ। ପୃଥୁଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି-ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ିବାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଇର୍ଷ୍ୟା କରି ପୁନଃପୁନଃ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଚୋରି କଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ‘ସନ୍ନ୍ୟାସୀ’ ବେଶ ଧରି କପଟ-ବୈରାଗ୍ୟର ରୂପ ପ୍ରଚଳିତ କଲେ, ଯାହା ପରେ ସମାଜକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧାର୍ମିକ ବେଶ ଦେଖି ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଦ୍ୱିଧା କଲେ; ସେ ‘ବିଜିତାଶ୍ୱ’ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ପୃଥୁ ନିଜେ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବାବେଳେ ଯାଜକମାନେ ମନ୍ତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ରବଧ ଚାହିଲେ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ହିଂସା ନିଷେଧ କରି କହିଲେ—ବିରୋଧ ବଢ଼ିଲେ ଅଧର୍ମମତ ବଢ଼ିବ। ସେ ୯୯ ଯଜ୍ଞରେ ବିରତି ଦେଇ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଛାଡ଼ି ମୋକ୍ଷପ୍ରଧାନ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ପୃଥୁ ମାନି ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସନ୍ଧି କରି, ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ସ୍ନାନ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ତାପରେ ରାଜା ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତରେ, ମନୁଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପୂର୍ବମୁଖୀ ବହେ, ସେଠାରେ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
ଏହା ଦେଖି ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବିଲେ ଯେ ରାଜା ପୃଥୁ କର୍ମଫଳର ମହିମାରେ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ; ତେଣୁ ପୃଥୁଙ୍କ ମହାୟଜ୍ଞମହୋତ୍ସବ ସେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
ଯଜ୍ଞପତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ହରି—ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବଲୋକଗୁରୁ ଓ ପ୍ରଭୁ—ସେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରକଟ ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ନିଜ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଆସିଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ମୁନି ଓ ଅପ୍ସରାଗଣ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତିଗୀତରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
ତାଙ୍କ ସହ ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଦିତି-ବଂଶଜ, ଦାନବ, ଗୁହ୍ୟକ ଆଦି ଥିଲେ; ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାର୍ଷଦ—ସୁନନ୍ଦ, ନନ୍ଦ ପ୍ରମୁଖ—ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗେ ଆସିଥିଲେ।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
କପିଳ, ନାରଦ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଏବଂ ସନକାଦି ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ, ତଥା ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାରେ ସଦା ଉତ୍ସୁକ ଭାଗବତ ଭକ୍ତମାନେ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ସହ ସେଇ ମହାଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଲେ।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
ହେ ବିଦୁର, ସେଇ ମହାଯଜ୍ଞରେ ସମଗ୍ର ଭୂମି ଧର୍ମଦୁଘା କାମଧେନୁ ପରି ହୋଇ ଯଜମାନଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ଜୀବନୋପଯୋଗୀ ବସ୍ତୁ ଦେଲା।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
ନଦୀମାନେ ମିଠା, ତିତା, ଖଟା ଆଦି ସମସ୍ତ ରସ ବହାଇଲେ; ବିଶାଳ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧୁ ଝରାଇ ବହୁ ଫଳ ଦେଲେ; ଏବଂ ତୃପ୍ତ ଗାଈମାନେ କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ ଆଦି ପ୍ରଚୁର ଦେଲେ।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
ସମୁଦ୍ରମାନେ ରତ୍ନ ଓ ମୁକ୍ତାର ଭଣ୍ଡାର ଦେଲେ; ପର୍ବତମାନେ ଚତୁର୍ବିଧ ଅନ୍ନ ଓ ଖନିଜ-ସାର ଦେଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ପାଳକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ପୃଥୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଆଣିଲେ।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ପୃଥୁଙ୍କ ପରମ ଉଦୟ ଦେଖି ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଈର୍ଷ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ପ୍ରଗତିକୁ ବାଧା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ ଶେଷ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ, ଈର୍ଷ୍ୟାବଶତଃ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଶ୍ୱକୁ ଚୋରି କରି ନେଲେ।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
ଆକାଶପଥେ ତ୍ୱରାରେ ଯାଉଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଅତ୍ରି ମୁନି ଦେଖିଲେ। ସେ ମୁକ୍ତପୁରୁଷର ଭେଷ ଧରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ପାଖଣ୍ଡ—ଅଧର୍ମରେ ଧର୍ମଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା।
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାରଥୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଛଳ ଜାଣି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପଛୁଆଇଲେ ଏବଂ ଡାକିଲେ—“ଠିଆ ହେ! ଠିଆ ହେ!”
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
ଜଟାଧାରୀ ଓ ଭସ୍ମାଚ୍ଛନ୍ନ ଏହି ଭେଷ ଦେଖି ପୃଥୁପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଧର୍ମର ସାକାର ରୂପ, ପବିତ୍ର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭାବିଲେ; ତେଣୁ ସେ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
ପୃଥୁପୁତ୍ର ଠକାଯାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ ନକରି ଫେରିଆସିଛନ୍ତି ଦେଖି ଅତ୍ରି ମୁନି ପୁନଃ କହିଲେ—“ବତ୍ସ, ଯଜ୍ଞହନନକାରୀ ସେଇ ମହେନ୍ଦ୍ରକୁ ବଧ କର; ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧମ ହୋଇଛି।”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
ଏଭଳି କୁହାଯାଇବା ପରେ ବେନଙ୍କ ପୌତ୍ର ଆକାଶରେ ତ୍ୱରାରେ ପଳାଉଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପଛୁଆଇଲେ; ଯେପରି ଗୃଧ୍ରରାଜ ରାବଣଙ୍କୁ ପଛୁଆଇଥିଲେ।
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିଜକୁ ଧାଉଛି ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଖି, ସେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ କପଟ ବେଶ ଓ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଶ୍ୱଟିକୁ ସେଠି ଛାଡ଼ି, ସେଇ ସ୍ଥାନରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ସେ ବୀର ପୃଥୁପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ ପିତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଫେରିଲା।
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ ବିଦୁର! ମହର୍ଷିମାନେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଏକମତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ‘ବିଜିତାଶ୍ୱ’ ନାମ ଦେଲେ।
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
ହେ ବିଦୁର! ସ୍ୱର୍ଗାଧିପତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଏଭଳି ସବୁକିଛି ଢାକି, ପଶୁବଳିର ଯୂପ ପାଖରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧା ଅଶ୍ୱକୁ ସେ ପୁଣି ହରିନେଲା।
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ପୁଣି ଆକାଶମାର୍ଗେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ପଳାଉଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ସେ ବୀର ପୁଣି ଧାଉଲା; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ହାତରେ କପାଳ-ଶୀର୍ଷ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ପୁଣି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବେଶ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା ନାହିଁ।
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଣି ଉତ୍ସାହଦାନରେ ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷରେ ବାଣ ଲଗାଇଲା। ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର କପଟ ବେଶ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗାଧିପତି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
ବୀର ବିଜିତାଶ୍ୱ ପୁଣି ଅଶ୍ୱଟି ନେଇ ପିତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଫେରିଲେ। ସେହି ସମୟରୁ ଅଳ୍ପଜ୍ଞାନୀମାନେ ମିଥ୍ୟା ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ବେଶ ଧରିଲେ; ଏହା ଇନ୍ଦ୍ର ଚାଲୁ କଲେ।
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
ଅଶ୍ୱ ହରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଯେ ଭିକ୍ଷୁକ-ରୂପ ଧରିଥିଲେ, ସେସବୁ ପାପର ଅଂଶ; ଏଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଖଣ୍ଡର ଚିହ୍ନ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ବୈନ୍ୟ (ପୃଥୁ)ଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଶ୍ୱ ହରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ଓ ପ୍ରସାରିତ ପାଖଣ୍ଡରେ ଲୋକଙ୍କ ମତି ଆସକ୍ତ ହେଲା।
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ନଗ୍ନତା, ରକ୍ତବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଉପଧର୍ମକୁ ‘ଧର୍ମ’ ବୋଲି ଭାବି, ଭ୍ରାନ୍ତିବଶତଃ ଲୋକେ ପ୍ରାୟ ଚତୁର ଓ ବାଗ୍ମୀ ପାଖଣ୍ଡୀମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
ଏହା ଜାଣି ମହାପରାକ୍ରମୀ ଭଗବାନ ପୃଥୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ଧନୁ ଉଠାଇ ବାଣ ଧରି ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମହାରାଜ ପୃଥୁଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରବଧ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖି ନିବେଦନ କଲେ—ହେ ମହାମତି, ତାଙ୍କୁ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞରେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ କେବଳ ଯଜ୍ଞପଶୁ ହିଁ ବଧଯୋଗ୍ୟ।
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମ ଯଜ୍ଞକୁ ବାଧା ଦେବା ଚେଷ୍ଟାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ ଆଗରୁ ହିଁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି। ଆମେ ପୂର୍ବେ ଅପ୍ରୟୁକ୍ତ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବୁ; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆସିବେ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ତୁମ ଶତ୍ରୁକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି କରିଦେବୁ।
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
ହେ ବିଦୁର, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ପରାମର୍ଶ ଦେଇ ଋତ୍ୱିଜମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ସ୍ରୁବ ହାତରେ ଧରି ଆହୁତି ଦେବାକୁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଷେଧ କଲେ।
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବଧଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଯଜ୍ଞ ଭଗବାନଙ୍କ ଦେହସ୍ୱରୂପ। ଯାହାକୁ ତୁମେ ଯଜ୍ଞରେ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛନ୍ତି ସେ ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ତୁମେ ତୃପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତେବେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ବଧ କରିବ?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦେଖ—ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବାଧା ଦେବା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେ ଉପାୟ କରିଛି, ତାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଧର୍ମର ସ୍ପଷ୍ଟ ପଥକୁ ବଡ଼ ଭାବେ ବିକୃତ କରିଦେବ। ତୁମେ ଯଦି ଆଉ ବିରୋଧ କର, ସେ ଶକ୍ତିର ଦୁରୁପଯୋଗ କରି ଅନେକ ଅଧର୍ମ ପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରଚଳିତ କରିବ।
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମହାରାଜ ପୃଥୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏବେ କେବଳ ନିରାନବ୍ବେ ଯଜ୍ଞ ହେଉ। ଆପଣ ମୋକ୍ଷଧର୍ମଜ୍ଞ; ତେଣୁ ଅଧିକ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମହେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉନାହିଁ। ତୁମ ଉଭୟଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର—ଦୁହେଁ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ।
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଦୈବବଶତଃ ଯଜ୍ଞରେ ଯେ ଅବରୋଧ ହୋଇଛି, ତାହା ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରନି। ଆଦରସହ ମୋ କଥା ଶୁଣ—ବିଧିର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଯାହା ଘଟେ, ତାହାରେ ଅତିଶୟ ଶୋକ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାହା ସୁଧାରିବାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମନ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଦ କର; ଏହାର ଫଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ପାଖଣ୍ଡ ଓ ଅଧର୍ମ ଆଣିଛି। ଜାଣ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅବାଞ୍ଛିତ ଆକାଂକ୍ଷା ଥାଏ।
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
ଦେଖ, ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞମଧ୍ୟରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି—ଯଜ୍ଞଧ୍ୱଂସକ ହୋଇ ସେ ତୁମ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ା ଚୋରି କରିନେଲା। ସେ ଆଣିଥିବା ଏହି ଆକର୍ଷକ ପାଖଣ୍ଡକର୍ମକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କରିବେ।
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
ହେ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ! ଆପଣ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଳାଂଶ ଅବତାର। ରାଜା ୱେନଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ଧର୍ମ ପ୍ରାୟ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଥିଲା; ସେହି ଯଥାସମୟରେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆପଣ ୱେନଙ୍କ ଦେହରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
ହେ ପ୍ରଜାପତେ, ଜନରକ୍ଷକ! ଆପଣଙ୍କ ଅବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଚାରି ବିଶ୍ୱସୃଜକମାନଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ମାୟା ଉପଧର୍ମର ଜନନୀ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପାଖଣ୍ଡପଥ; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁରନ୍ତ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ଲୋକଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ରାଜା ପୃଥୁ ଯଜ୍ଞ କରିବାର ଉତ୍ସାହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ମଘବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି କଲେ।
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
ତାପରେ ଭୂରିକର୍ମା ପୃଥୁ ଯଜ୍ଞ ପରେ କରାଯାଉଥିବା ଅବଭୃଥସ୍ନାନ କଲେ। ସେହି ବର୍ହିଷି ତର୍ପିତ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବର ଓ ଯଥୋଚିତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ବିପ୍ରମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦକ୍ଷିଣା ପାଇ ସତ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସତ୍କୃତ ହୋଇ ସେମାନେ କ୍ଷତ୍ତା-ଆଦିରାଜ ପୃଥୁଙ୍କୁ ହୃଦୟପୂର୍ବକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
ହେ ମହାବାହୁ ରାଜନ୍, ତୁମ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ସମାଗତ। ପିତୃଲୋକ, ଦେବଲୋକ, ଋଷି ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକ—ତୁମ ପୂଜା ଓ ଦାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.